Co wydarzyło się pod Kliszowem w 1702 roku?
Bitwa pod Kliszowem rozegrała się 19 lipca 1702 roku koło wsi Kliszów, około 12 km od Pińczowa. Król Szwecji Karol XII pokonał w niej saską armię Augusta II i wojsko koronne hetmana wielkiego Hieronima Lubomirskiego. Karol obszedł bagna osłaniające sprzymierzonych, polska jazda bez powodzenia szarżowała i zeszła z pola, a Sasi zostali rozbici i stracili artylerię oraz tabory. Około trzech tygodni później Karol był już w Krakowie.6
Kliszów był jedną z pierwszych bitew wielkiej wojny północnej stoczonych na ziemiach Rzeczypospolitej i otworzył Karolowi XII drogę do Krakowa. W Polsce często nazywa się go ostatnią bitwą husarii. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wielkiej wojnie północnej, a o samej formacji opowiada przewodnik po husarii.7
Król poluje na króla
Wielka wojna północna zaczęła się w 1700 roku, gdy August II, król polski i elektor saski, sprzymierzony z Rosją i Danią przeciw Szwecji, wysłał swoje saskie wojska do szwedzkich Inflant. Karol XII odpowiedział szybko. W listopadzie 1700 roku rozbił rosyjską armię oblegającą Narwę, o czym opowiada nasz artykuł o bitwie pod Narwą.8
Zamiast ścigać Rosjan, Karol zwrócił się przeciw Augustowi. Latem 1701 roku przeprawił się przez Dźwinę pod Rygą na oczach saskiej armii i przepędził ją. Potem oświadczył, że nie zawrze pokoju, dopóki August nie straci polskiej korony.9
W 1702 roku Szwedzi weszli w głąb Rzeczypospolitej. W maju bez walki zajęli Warszawę.10
August, przebywający wtedy w Krakowie, stracił nadzieję na porozumienie i postanowił walczyć. Według Baina jego generał Jakub Henryk Flemming dostrzegł szansę w niewielkiej liczebności armii szwedzkiej i namawiał króla, by uderzył, zanim dotrą do niej posiłki.11
Dwie armie pod Pińczowem
Armia saska wyszła z Krakowa i rozbiła obóz koło wsi Kliszów, około 12 km od Pińczowa. Tam dołączyło do niej wojsko koronne pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Hieronima Augustyna Lubomirskiego.12
Karol ruszył z Warszawy na południe z częścią swojej armii i wezwał do siebie korpus generała Mörnera, który dotarł do szwedzkiego obozu dopiero wieczorem przed bitwą, zmęczony długimi forsownymi marszami.13
Liczby bardzo się różnią. Waldemar Kowalski podaje, że August miał 18 do 20 tysięcy ludzi przeciw 12 tysiącom Szwedów, a Tadeusz Korzon przypisuje mu 21 tysięcy, w tym około 11 tysięcy Sasów, a do tego Polaków, Tatarów i Wołochów. R. Nisbet Bain liczy 19 tysięcy Sasów i około 6 tysięcy Polaków przeciw około 10 tysiącom Szwedów, a szwedzka relacja z bitwy ocenia samo wojsko koronne na 12 tysięcy.14
Nawet data ma dwie wersje. Polscy i niemieccy autorzy datują bitwę na 19 lipca 1702 roku, a relacje szwedzkie na 9 lipca. Od 1700 roku Szwecja miała własny kalendarz, który różnił się o jeden dzień od juliańskiego i o dziesięć dni od gregoriańskiego.15
Karol obchodzi bagna
Rano w dniu bitwy Szwedzi sformowali szyk i przeszli przez lasy w stronę obozu sprzymierzonych, który ujrzeli około południa. Pozycja była silna. Front osłaniały bagna, za obozem półkolem ciągnęło się głębokie trzęsawisko, a działa na wzniesieniu panowały nad wszystkimi podejściami.16
Karol uznał, że atak od czoła nie ma szans. Skręcił z armią w lewo, ku wyżej położonemu, wolnemu od bagien terenowi przy prawym skrzydle sprzymierzonych, a ci musieli przesunąć swoją linię, by stanąć z nim twarzą w twarz.17
Na skrzydle naprzeciw Polaków wstawił też piechotę między szwadrony jazdy. Marcin Białas, omawiając w 2014 roku monografię bitwy pióra Marka Wagnera, pisze, że to przegrupowanie na polu walki i następujące po nim uderzenie skośne wyprzedziły o kilkadziesiąt lat umiejętne współdziałanie piechoty z kawalerią znane z wojen XVIII wieku.18
Walka zaczęła się około drugiej po południu. Gdy ruszał szwedzki atak na prawe skrzydło sprzymierzonych, szwagra Karola, księcia Fryderyka IV holsztyńsko-gottorpskiego, trafił pocisk armatni. Korzon pisze, że padł trupem na miejscu, a relacja szwedzka, że przeniesiono go do pobliskiej chaty, gdzie zmarł po kilku godzinach.19
Szarża polskiej jazdy i odwrót Lubomirskiego
Jazda Lubomirskiego stała na skrajnym prawym skrzydle sprzymierzonych. Husaria i pancerni uderzyli na Szwedów, ale trafili na piechotę z pikami i muszkietami ustawioną między szwadronami. Kowalski opisuje dwie nieudane szarże, relacja szwedzka mówi, że Polacy wytrzymali dwa uderzenia, ale nie trzecie, a Bain pisze, że przyjęli jedną salwę i rzucili się do ucieczki.20
Wojsko polskie zeszło następnie z pola i cofnęło się do pobliskiej wsi Kije. Jego odejście odsłoniło prawe skrzydło saskie.21
O przyczyny odwrotu Lubomirskiego historycy spierają się do dziś. Korzon nazywa go zdradą, której hetman dopuścił się, by przysłużyć się Sapiehom, swoim powinowatym trzymającym stronę Karola. Bain przytacza tłumaczenie samego Lubomirskiego, który powoływał się na pogłoskę o spisku Karola i Augusta przeciw Polsce, a Kowalski jego skargi na szwedzkie przeszkody, zły rekonesans i silny ogień nieprzyjaciela.22
Historyk Radosław Sikora, przywoływany przez Kowalskiego, twierdzi, że drugiej szarży nie zatrzymał ogień muszkietów. Jego zdaniem kopie nie mogły dosięgnąć szwedzkiej piechoty z powodu drewnianych przeszkód ze skrzyżowanych, zaostrzonych belek, zwanych czośnikami albo kozłami hiszpańskimi. Takie przeszkody wymienia również relacja szwedzka, tyle że przed frontem piechoty saskiej.23
Klęska Sasów
Po odejściu Polaków Szwedzi uderzyli na prawe skrzydło saskie i po ciężkiej walce je rozbili. Flemming odniósł w niej dwie rany.24
Najcięższe walki toczyły się na drugim skrzydle. Saskie lewe skrzydło przeszło przez bagno i spadło na szwedzkie prawe od czoła, z flanki i od tyłu. Carl Gustaf Rehnskiöld i inni dowodzący tam generałowie utrzymali się dzięki jeździe gwardii, a w końcu szwedzka kawaleria zepchnęła saską jazdę w trzęsawisko za obozem, gdzie wielu jeźdźców zginęło.25
W centrum szwedzka piechota rozbiła piechotę saską i zabrała jej działa. Bain pisze, że Karol wysłał na pomoc swojej piechocie szwadrony jazdy, a bitwa skończyła się o wpół do piątej. Relacja szwedzka mówi o czterech godzinach walki, po których Karol o szóstej wieczorem wjechał do obozu sprzymierzonych przy dźwięku kotłów i trąb.26
Straty i trofea
Relacja szwedzka podaje 300 zabitych i 800 rannych Szwedów, a straty przeciwnika na prawie 2 tysiące zabitych i rannych oraz 1700 jeńców. Przypis w angielskim wydaniu z 1740 roku przytacza obliczenie Pufendorfa: 4 tysiące zabitych Sasów i 2 tysiące jeńców, nie licząc Polaków. Bain podaje 3300 zabitych i rannych po stronie sprzymierzonych i około 2 tysięcy po stronie szwedzkiej.27
Sasi stracili artylerię i tabory. Relacja szwedzka wylicza 48 dział znalezionych w obozie (tyle samo podaje Kowalski) i dodaje, że w błocie za obozem utknął ekwipaż samego Augusta z mułami, zastawą i kasą wojenną.28
Część trofeów przetrwała w Szwecji. Muzeum Armii w Sztokholmie przechowuje w państwowej kolekcji trofeów kocioł (szw. puka), którego opis w katalogu brzmi "Erövrad i slaget vid Klissow 1702", czyli zdobyty w bitwie pod Kliszowem w 1702 roku.29
Od Kliszowa do Altranstädt
August uciekł przez Pińczów w stronę Krakowa, a Polacy ruszyli ku Sandomierzowi. Korzon pisze, że August nie odważył się bronić Krakowa i sam również udał się do Sandomierza.30
Około trzech tygodni po bitwie Karol zdobył Kraków śmiałym fortelem. Bain i Adlerfeld opowiadają, jak podjechał pod bramę z niewielkim oddziałem i zawołał po francusku, by ją otworzyć, po czym Szwedzi wdarli się do środka, a załoga się poddała.31
Zwycięstwo nie zakończyło wojny w Polsce. W lipcu 1704 roku, pod naciskiem szwedzkiego wojska, garstka szlachty zebrana pod Warszawą obwołała królem Stanisława Leszczyńskiego.32
Ostatecznie Karol dosięgnął Augusta w jego własnym kraju. We wrześniu 1706 roku, gdy armia szwedzka zajęła Saksonię, a Karol stał w Altranstädt koło Lipska, August musiał przyjąć traktat w Altranstädt, na mocy którego zrzekł się polskiej korony na rzecz Stanisława. Karol zwrócił się wtedy na wschód, przeciw Rosji, a ta droga zakończyła się pod Połtawą w 1709 roku.33
Pamięć o Kliszowie
W Polsce Kliszów często nazywa się ostatnią bitwą husarii. Biuletyn archeologiczny Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach, za Markiem Wagnerem, ujmuje to ostrożniej: jako jedną z ostatnich bitew, w których husaria odegrała istotną rolę. Na początku XVIII wieku formacja zaczęła pełnić głównie funkcje reprezentacyjne, występując na paradach, a zwłaszcza na pogrzebach. Jej wcześniejsze zwycięstwa opisuje ranking najsłynniejszych bitew husarii.34
Dla Baina zasługa zwycięstwa należała wyłącznie do Karola XII, bo taktyka zastosowana pod Kliszowem była jego własnym dziełem. Białas, omawiając książkę Wagnera, zalicza bitwę do pierwszych starć wielkiej wojny północnej na ziemiach Rzeczypospolitej i nazywa ją ciekawym przykładem nowatorskich rozwiązań taktycznych.35
Samo pole bitwy jest dziś przeszukiwane. W 2024 roku zaczęło je badać stowarzyszenie Świętokrzyska Grupa Eksploracyjna, a według Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach prace prowadzi się wykrywaczami metali pod merytorycznym nadzorem Muzeum Regionalnego w Pińczowie. Większość znalezisk to elementy uzbrojenia i umundurowania żołnierzy. Biuletyn urzędu opisuje żelazny zamek skałkowy z zachowaną w szczękach kurka oryginalną skałką, zapewne od pistoletu. W 2024 roku poszukiwacze mówili, że zbiorowych mogił poległych jeszcze nie odnaleziono.36
