Co się wydarzyło pod Kobyłką?
26 października 1794 roku wojska rosyjskie Aleksandra Suworowa dopadły pod Kobyłką, na północny wschód od Warszawy, straż tylną litewskiego korpusu generała Stanisława Mokronowskiego, cofającego się do stolicy. Po kilku godzinach walki powstańcy przegrali, tracąc około 450 zabitych i kilkuset jeńców, ale ich opór pozwolił reszcie korpusu dojść do Warszawy.1
Kobyłka to dziś miasto na północno-wschodnim skraju Warszawy. Jesienią 1794 roku była wsią z kościołem przy drodze, którą do stolicy cofała się armia litewska insurekcji kościuszkowskiej. Stoczona tu 26 października bitwa była ostatnią bitwą powstania przed szturmem Pragi.2
Tło: po Maciejowicach
W październiku 1794 roku na insurekcję pod wodzą Tadeusza Kościuszki spadł najcięższy cios: Kościuszko przegrał pod Maciejowicami, został ranny i trafił do rosyjskiej niewoli. Litewski korpus generała lejtnanta Stanisława Mokronowskiego, działający na północnym Mazowszu, zaczął się cofać w stronę Warszawy. Ścigała go armia rosyjskiego generała Derfeldena, a potem dołączyła armia Aleksandra Suworowa.3 › Tadeusz Kościuszko
Odwrót osłaniały dywizje generała Jana Meyena i generała Arnolda Byszewskiego. Według Franciszka Jóźwickiego, autora tekstu w tygodniku „Idziemy”, armia litewska liczyła około 5500 ludzi, wyczerpanych, głodnych, słabo uzbrojonych i po części chorych, wobec około 7000 Rosjan, w dużej części weteranów wojny z Turcją. 25 października powstańcy zajęli stanowiska pod Kobyłką, około 16 kilometrów od Warszawy.4
26 października: bitwa
Walka zaczęła się o świcie 26 października. Jóźwicki wyróżnia trzy fazy. Najpierw powstańcy odparli atak kozaków. Potem zmasowany atak rosyjski zmusił Litwinów do odwrotu. Wreszcie wycofywali się ku stolicy, próbując zmylić pościg. Walki objęły teren od kościoła Świętej Trójcy w Kobyłce przez Maretę i Maciołki po leśne wydmy dzisiejszej Zielonki. Jóźwicki pisze, że uszkodzona została lewa wieża kościoła, a wiele chłopskich chałup spłonęło.5
Historyk regionalista Leszek Podhorodecki, piszący w dwusetną rocznicę, śledzi losy kolumny Byszewskiego, liczącej około 2500 ludzi i 6 dział. W jego relacji rosyjskie straże przednie atakowały od około 8.30, walcząc w lesie pieszo, a około dziesiątej na pole bitwy przybył generał Paweł Potiomkin, a za nim Suworow. Ostatni bój stoczono na zalesionych pagórkach nad rzeczką Długą, tuż obok dzisiejszej stacji kolejowej Zielonka. Walka trwała w sumie kilka godzin, według Podhorodeckiego około pięciu.6
Ilu poległo pod Kobyłką?
Poległo około 450 żołnierzy litewskich. Liczba jeńców jest mniej pewna. Portal dzieje.pl Polskiej Agencji Prasowej podaje około 850. Jóźwicki liczy około 800 żołnierzy i 44 oficerów, w tym generała Byszewskiego i pułkownika Wolana, a Podhorodecki podaje Byszewskiego, Wolana, 48 innych oficerów i około 800 żołnierzy, z czego Byszewskiego, 25 innych oficerów i około 400 szeregowców wzięto w ostatnim starciu pod Zielonką. Według Podhorodeckiego Rosjanie zdobyli wszystkie działa kolumny Byszewskiego. Cała jazda powstańcza oderwała się od piechoty i uszła do Warszawy.7
Suworow podał własne straty: 23 zabitych, 130 rannych i 224 konie. Podhorodecki wątpi w te liczby i przypuszcza, że zaniżono liczbę poległych. Odnotowuje też, że Suworow wypuścił prawie wszystkich jeńców, a na uczcie dla zwycięzców we dworze w Kobyłce, na którą zaproszono wziętych do niewoli oficerów, wznosił do nich toast „Vivat zgoda!”.8
Dlaczego Kobyłka była ważna
Kobyłka była klęską, ale nie daremną. Opór litewskiej straży tylnej pozwolił korpusowi Mokronowskiego wycofać się, a potem wziąć udział w obronie Pragi, prawobrzeżnego przedmieścia Warszawy. Według Jóźwickiego sam Mokronowski po bitwie spotkał się z ostrą krytyką i zrezygnował z dowództwa.9
Klęska otworzyła też drogę do stolicy. Jóźwicki pisze, że armia rosyjska zatrzymała się do 2 listopada, a 4 listopada 1794 roku wojska Suworowa szturmem zdobyły Pragę. Portal dzieje.pl szacuje liczbę zabitych w rzezi, która nastąpiła, na 13 do 20 tysięcy, w większości cywilów.10
Pamięć o bitwie
Kobyłka pielęgnuje pamięć o bitwie. W 200. rocznicę, w 1994 roku, przy kaplicy na Starym Cmentarzu umieszczono tablicę ku czci poległych żołnierzy i powstańców, a w 222. rocznicę, z inicjatywy Ambasady Litwy, obok odsłonięto drugą, w języku litewskim. Podczas obchodów w 2021 roku szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych mówił, że na cmentarzu spoczywa blisko pół tysiąca żołnierzy. Co roku w październiku miasto obchodzi rocznicę mszą świętą, inscenizacjami i piknikami historycznymi.11
