Bitwa pod Las Navas de Tolosa 1212: trzech królów i kalif

W poniedziałek 16 lipca 1212 roku, na pofałdowanym terenie u stóp przełęczy Sierra Morena, armia krzyżowa Alfonsa VIII Kastylijskiego, Piotra II Aragońskiego i Sancha VII Nawarryjskiego starła się z wojskiem almohadzkiego kalifa Muhammada an-Nasira, w kronikach chrześcijańskich zwanego Miramamolinem. Kronikarze arabscy nazwali bitwę al-Ikab i, podobnie jak autorzy chrześcijańscy, uznali ją z czasem za początek końca muzułmańskiego panowania w al-Andalus.²

Alarcos, Salvatierra i krucjata

Kalifowie z dynastii Almohadów rządzili Marokiem, a od połowy XII wieku także al-Andalus. W 1195 roku pod Alarcos ojciec an-Nasira, Abu Jusuf Jakub al-Mansur, rozbił Alfonsa VIII; przez kolejne lata królestwa chrześcijańskie kłóciły się między sobą, a papiestwo próbowało je pogodzić.³

We wrześniu 1211 roku an-Nasir zdobył Salvatierrę, wysunięty zamek zakonu Calatrava. Alfons odpowiedział planem wyprawy na rok 1212, wymierzonej w samą armię kalifa, a papież Innocenty III nadał jej rangę krucjaty. Francisco García Fitz uważa, że Alfons szukał rozstrzygającej bitwy, by pomścić Alarcos, a an-Nasir bezskutecznie próbował jej uniknąć.⁴

Armie i wodzowie

Wojsko chrześcijańskie tworzyły armie królewskie Kastylii i Aragonii, Nawarryjczycy, którzy dołączyli późno, według Alfonsa z ledwie 200 rycerzami, zakony rycerskie Santiago, Calatrava, templariusze i joannici, milicje miast pogranicza oraz ochotnicy z Leónu i Portugalii. García Fitz szacuje tę armię na około 12 000 ludzi.⁵

Według rekonstrukcji Garcíi Fitza armia kalifa łączyła dawne i późniejsze plemiona berberyjskie, plemiona arabskie, łuczników, konnych Kurdów, oddziały andaluzyjskie, chrześcijańskich najemników oraz gwardię kalifa złożoną z czarnoskórych niewolników żołnierzy; muzeum prowincji Jaén wymienia też kontyngenty z Afryki Subsaharyjskiej i tureckie. Alfons pisał papieżowi o 185 000 jeźdźców; García Fitz ocenia, że wojsko Almohadów było nieco ponad dwa razy liczniejsze od chrześcijańskiego.⁶

Marsz na południe i pasterz

Armia wyruszyła z Toledo 20 czerwca, a 1 lipca Calatrava poddała się na warunkach. Wkrótce potem większość krzyżowców zza Pirenejów wróciła do domu, zmęczona upałem i brakami w zaopatrzeniu, a zarazem oburzona łagodnymi warunkami kapitulacji: ich legat twierdził, że odeszło 40 000 ludzi, Alfons zaś pisał, że zostało ledwie 150 rycerzy i giermków. Według Ibn Abi Zara an-Nasir stracił Ibn Kadisa, andaluzyjskiego dowódcę, który oddał Calatravę.⁷

12 lipca straż przednia Diega Lópeza de Haro zajęła przełęcz Muradal i zamek Castro Ferral, ale Almohadzi trzymali dalszy wąwóz La Losa. Alfons w liście do papieża przypisuje wskazanie innego przejścia pasterzowi zesłanemu przez Boga; Kronika łacińska królów Kastylii twierdzi, że spotkali go tylko Alfons i aragoński dowódca García Romeu, a późniejsza miejscowa tradycja nadała mu imię i uczyniła go dla jednych pasterzem, dla innych myśliwym, dla pobożnych świętym Izydorem. 14 lipca chrześcijanie rozbili obóz na płaskowyżu zwanym do dziś Mesa del Rey.⁸

Szyk bojowy 16 lipca

Chrześcijanie wstali po północy, wysłuchali mszy i ustawili się do bitwy. Diego López de Haro, dawny chorąży Alfonsa, prowadził straż przednią z zakonami rycerskimi, a García Romeu pierwszą linię aragońską. Kastylia zajęła środek, Aragończycy i Nawarryjczycy skrzydła, przy czym współcześni autorzy nie zgadzają się, kto stał na którym; Alfons pozostał w odwodzie u boku arcybiskupa Toledo Rodriga Jiméneza de Rady.⁹

Po drugiej stronie doliny skrzydła Almohadów osłaniała lekka jazda arabska. Za głównymi siłami, na wzgórzu, stał czerwony namiot kalifa, otoczony gwardią z włóczniami wbitymi w ziemię i zamknięty palisadą z pali, które według późniejszych relacji spinały łańcuchy.¹⁰

Przebieg bitwy

Straż przednia zeszła z Mesa del Rey, zmiotła wysuniętą linię Almohadów, po czym utknęła na głównych siłach. Kronika łacińska opisuje walkę wręcz na kopie, miecze i topory, bez miejsca dla łuczników, z terenem zdobywanym i traconym na przemian. Piotr II przyprowadził milicje miejskie, które nie wytrzymały naporu, a część chrześcijan zaczęła uciekać z okrzykiem, że bitwa przegrana.¹¹

Punkt zwrotny: szarża trzech królów

Alfons posłał swój sztandar w górę stoku i rzucił do walki odwód, a królowie Aragonii i Nawarry przyłączyli się do natarcia; według Kroniki łacińskiej Almohadzi wzięli to za nadejście świeżej armii. W relacji Ibn Abi Zara ochotnicy z pierwszej linii byli już wybici, Andaluzyjczycy uciekli, a plemiona berberyjskie i arabskie poszły w rozsypkę. Al-Marrakuszi, piszący w 1224 roku, winił zaległy żołd: rozgoryczeni żołnierze w ogóle nie dobyli mieczy.¹²

Szarża dotarła do palisady. Kto wdarł się pierwszy, stało się sprawą honoru: autorzy kastylijscy wskazywali chorążego Álvara Núñeza de Lara, nawarryjscy Sancha VII, późniejsi aragońscy własnych rycerzy. Ibn Abi Zar przedstawia an-Nasira siedzącego na tarczy przed namiotem, dopóki chrześcijanie niemal do niego nie dotarli; wtedy dosiadł klaczy i uciekł. Pościg trwał do zmroku.¹³

Dlaczego Almohadzi przegrali pod Las Navas de Tolosa?

Armia Almohadów była liczniejsza, ale jej części nie trzymały się razem. Ochotników z pierwszej linii wycięto, oddziały andaluzyjskie i nieopłacone wojska plemienne ustąpiły, a ostatnia szarża chrześcijańskiego odwodu pod wodzą trzech królów przebiła się do strzeżonego obozu kalifa, zamieniając pat w pogrom.¹⁴

Straty

Wiarygodnych liczb brak. Alfons donosił papieżowi o 100 000 poległych wrogów wobec dwudziestu lub trzydziestu chrześcijan, a Ibn Abi Zar twierdzi, że wokół kalifa zginęło ponad 10 000 samych gwardzistów. Historycy odrzucają takie dane; źródła zgadzają się jedynie co do tego, że straty Almohadów były bardzo ciężkie, a chrześcijan znacznie mniejsze.¹⁵

Strona almohadzka

Źródła arabskie nie robią z an-Nasira tchórza. Al-Marrakuszi pisze, że kalif trwał na polu jak żaden władca przed nim i uratował armię przed zagładą, podobnie przedstawia go Ibn Izari. Najpełniejsza relacja, Rawd al-Kirtas spisany w Fezie około 1328 roku, stała się najbardziej znaną średniowieczną kroniką w Maroku, niemal historią narodową, a jej opis bitwy przejął XIX-wieczny marokański historyk an-Nasiri. Ambrosio Huici Miranda uznał ją za jedno z najmniej wiarygodnych źródeł do epoki Almohadów. Scena kalifa na tarczy przypomina okrzyk przypisywany Saladynowi pod Hattin, zwycięstwem, które doprowadziło do trzeciej krucjaty i jego pojedynku z Ryszardem Lwie Serce. García Fitz tłumaczy arabską nazwę al-Ikab jako „kara”.¹⁶

Strona chrześcijańska

Miguel Dolan Gomez dowodzi, że Las Navas było jedyną z krucjat Innocentego III, która przebiegła zgodnie z planem, i że pomogła hiszpańskim chrześcijanom przyswoić idee krucjatowe; przestrzega też przed widzeniem w niej etapu ciągłej narodowej rekonkwisty, bo to wyobrażenie po części stworzyli późniejsi autorzy. Las Navas regularnie trafia na listy największych bitew średniowiecza.¹⁷

Następstwa

W następnych dniach chrześcijanie zdobyli Vilches, Baños, Tolosę i Ferral, zajęli Baezę i oblegali Úbedę aż do jej kapitulacji; potem czerwonka rozbiła armię. An-Nasir w styczniu 1213 roku przeprawił się do Marrakeszu i nigdy nie wrócił do Hiszpanii, a zmarł jeszcze tego samego roku. Piotr II zginął pod Muret we wrześniu 1213 roku w walce z krzyżowcami Szymona de Montfort.¹⁸

Klęska otworzyła drogę do ostatecznego chrześcijańskiego podboju al-Andalus. Jak zauważa Gomez, w ciągu czterdziestu lat Ferdynand III Kastylijski zdobył Kordobę i Sewillę, a Jakub I Aragoński Walencję, i w rękach muzułmanów została tylko Grenada. García Fitz, idąc za Huicim Mirandą, jest ostrożniejszy: choroby zakończyły wyprawę w ciągu miesiąca, Almohadzi bynajmniej nie zostali zniszczeni, a on sam wątpi, czy bitwa była punktem zwrotnym, za jaki zwykle się ją uważa.¹⁹

Legendy: łańcuchy Nawarry i chorągiew z Las Huelgas

Tradycja nawarryjska głosi, że Sancho VII wdarł się za palisadę i przywiózł do kraju jej łańcuchy; ogniwa uchodzące za ich część przechowują katedra w Tudeli, klasztor Irache i kolegiata w Roncesvalles. Późnośredniowieczne kroniki, spopularyzowane w XVII wieku przez jezuitę José Moreta, uczyniły z nich źródło herbu Nawarry. Heraldycy widzą to inaczej: Sancho VII używał orła, promieniste pręty późniejszego herbu pojawiają się jako herb królewski za Teobalda I, króla od 1234 roku, a łańcuchami nazwano je dopiero około 1400 roku.²⁰

Wielka tkanina almohadzka z klasztoru Las Huelgas w Burgos tradycyjnie uchodzi za łup z obozu kalifa i jest najsłynniejszym eksponatem tamtejszego muzeum średniowiecznych tkanin.²¹

Pole bitwy dziś

Muzeum poświęcone bitwie działa w pobliskiej Santa Elena, a badania archeologiczne na Mesa del Rey i wokół Castro Ferral ujawniły obóz chrześcijan i ślady szturmu na zamek.²²