Kto wygrał bitwę pod Mohi?
Wygrali Mongołowie. 11 kwietnia 1241 roku nad rzeką Sajó pod Muhi w północno-wschodnich Węgrzech armia Batu i jego wodza Subutaja otoczyła i zniszczyła wojsko króla Beli IV. Król uszedł z życiem, jego brat Koloman zmarł z ran, a Mongołowie przez rok panowali na Wielkiej Nizinie Węgierskiej.1
Dwa dni po tym, jak jedno ze skrzydeł mongolskich rozbiło pod Legnicą wojsko polskie i śląskie, główna armia mongolska stanęła naprzeciw Królestwa Węgier nad brzegami Sajó. Węgierska armia słynęła, jak pisze Britannica, z najlepszej jazdy w Europie. Rankiem 11 kwietnia 1241 roku była już rozbita, wśród biskupów i baronów królestwa leżało dwóch zabitych arcybiskupów, a król był zbiegiem.2
Dlaczego Mongołowie najechali Węgry?
W 1239 roku król Bela IV dał schronienie Kumanom, stepowym koczownikom uciekającym przed Mongołami, około 40 000 wojowników z rodzinami według średniowiecznej liczby, którą powtarzają Peter Jackson i dawniejsi historycy węgierscy, pod warunkiem że ich chan Köten przyjmie chrzest. Mongołowie uważali Kumanów za swoich zbiegłych poddanych. Ultimatum Batu, które przywiózł na zachód dominikanin Julian, zarzucało Beli, że trzyma pod swoją opieką „Kumanów, moich niewolników”, i żądało ich wydania.3
Królestwo Beli było podzielone. Możni mieli mu za złe odbieranie dawnych dóbr królewskich i łaskę dla cudzoziemców, a koczowniczy Kumanowie popadali w konflikty z osiadłą ludnością węgierską. Gdy w marcu 1241 roku Mongołowie przedarli się przez przełęcze karpackie, podejrzenie, że Köten trzyma z najeźdźcami, wybuchło i tłum go zabił. Jego lud opuścił kraj, łupiąc po drodze, a Bela stracił jedyną część swojej armii, która wiedziała, jak walczą stepowi jeźdźcy.4
Jak bitwa pod Mohi łączy się z Legnicą?
Mongolski plan zakładał natarcie zbieżnymi kolumnami. Batu i Subutaj weszli przez przełęcz Werecką, a inni książęta wdarli się od wschodu i południowego wschodu; biografia Subutaja w chińskiej kronice Yuan shi i perska historia Raszida ad-Dina zgodnie mówią, że Mongołowie weszli do królestwa pięcioma drogami. Północne skrzydło pod wodzą Bajdara i Ordy przeszło przez Polskę, by osłonić flankę i związać polskich książąt, rozbiło księcia Henryka II Pobożnego w bitwie pod Legnicą 9 kwietnia, a potem skręciło na południe, by połączyć się z Batu.5
Dla mongolskich wodzów cała wyprawa była grą o wysoką stawkę. Inne kolumny wciąż walczyły w Siedmiogrodzie i w Polsce, więc Batu, jego brat Szejban i Subutaj stanęli przeciw armii królewskiej tylko z częścią swoich sił. Perski historyk Dżuwajni pisze, że Szejban wybadał Węgrów i zameldował, że jest ich dwa razy więcej niż Mongołów, a Tomasz ze Splitu, piszący w Dalmacji, również słyszał, że armia Beli była liczniejsza.6
Marsz nad Sajó
Bela gromadził wojsko pod Pesztem, a mongolskie oddziały krążyły wokół obozu. Gdy wreszcie ruszył, mongolska straż przednia cofała się przed nim i ściągnęła Węgrów na północny wschód przez równinę nad Sajó, gdzie za rzeką i jej zalesionymi brzegami czekała już główna armia mongolska. Stephen Pow i József Laszlovszky dowodzą, że pole bitwy wybrano dużo wcześniej.7
Węgrzy rozbili obóz na zachodnim brzegu w pobliżu wsi Muhi. Otoczyli go wozami i stłoczyli się w środku tak ciasno, że linki namiotów się stykały. Nie zniszczyli jedynego mostu, bo sami zamierzali po nim przejść do natarcia, i postawili przy nim straż. Tomasz ze Splitu pisze, że Batu wszedł na wzgórze, przyjrzał się zatłoczonemu obozowi i powiedział swoim dowódcom, że Węgrzy zamknęli się jak owce w zagrodzie.8
Nie wszyscy historycy wierzą w tabor z wozów. Jak odnotowuje przegląd węgierskiej historiografii Andrása Borosyego, Ladomér Zichy, a później Csaba Csorba wątpili, by szybko maszerujące wojsko mogło zabrać tyle wozów, i zwracali uwagę, że poza Tomaszem nie wspomina o nim żadne źródło.9
Walka o most
Do obozu dotarła wieść, że Mongołowie uderzą nocą. Bela posłał do mostu swojego brata Kolomana, księcia Slawonii, a z nim poszedł arcybiskup kaloczański Ugryn. Około północy zastali Mongołów już w trakcie przeprawy i w walce wręcz odrzucili ich za rzekę. Przy moście została wzmocniona straż i templariusze, a reszta wojska, pewna siebie po odparciu jednego ataku, poszła spać.10
Przed wschodem słońca Mongołowie uderzyli ponownie. Machiny miotające kamienie zmiotły straż z mostu, a ludzie Batu przedarli się na drugi brzeg. W streszczeniu relacji europejskich, które sporządził Bretschneider, jeden oddział mongolski przeszedł rzekę w bród, a drugi zdobył most przy pomocy katapult.11
Potem natarcie utknęło. Biografia Subutaja w Yuan shi, przetłumaczona przez Emila Bretschneidera, mówi, że Batu napotkał opór, stracił ludzi i zaproponował odwrót, a Subutaj odpowiedział, że książę może zawrócić, jeśli chce, ale on sam nie zawróci, dopóki nie dotrze do Dunaju. Papieski wysłannik Jan di Piano Carpini słyszał, że Mongołowie próbowali na Węgrzech uciekać i że Batu powstrzymał ich z dobytym mieczem. Laszlovszky i współautorzy podkreślają, że w tym punkcie źródła mongolskie i łacińskie są zgodne.12
Jak przeprawa Subutaja rozstrzygnęła bitwę?
Subutaj poprowadził swój korpus tam, gdzie rzeka była głęboka, a jego ludzie zbudowali most z powiązanych belek. Gdy Subutaj znalazł się na drugim brzegu, Węgrzy zostali schwytani między dwie siły i około ósmej rano, jak podaje Węgierski Leksykon Katolicki, ich obóz był otoczony.13
Wewnątrz taboru węgierscy rycerze nie mogli się sformować, a mongolscy łucznicy i machiny zasypywali zatłoczony obóz pociskami. Po kilku godzinach walki armia zaczęła się łamać. Jackson pisze, że Mongołowie przepuszczali grupy uciekinierów przez swoje szeregi, a potem ich wyłapywali, i że ulewne deszcze zamieniły teren w grzęzawisko. Britannica opisuje kolumnę uciekającą w stronę Pesztu, którą dopadli i wystrzelali konni łucznicy, a Rogerius, kanonik z Waradynu, który przeżył najazd w niewoli, pisał, że rzeź na drogach do Pesztu była tak wielka, że trudno w nią uwierzyć.14
Ilu ludzi zginęło w bitwie pod Mohi?
Nie zachował się żaden wiarygodny rachunek. Britannica podaje, że armia węgierska liczyła 100 000 ludzi, z których stracono 60 000, a Mongołów było 80 000. Historycy węgierscy również nigdy się nie zgodzili. Przegląd ich prac sporządzony przez Borosyego odnotowuje szacunki od 15 000 po każdej stronie według Ladoméra Zichyego i od 20 000-25 000 Węgrów przeciw najwyżej 60 000 Mongołów według Gyuli Erdélyiego po 65 000 Węgrów przeciw ponad 100 000 Mongołów według Ödöna Olchváryego. Najnowsze szacunki węgierskie trzymają się dolnej granicy: Węgierski Leksykon Katolicki ocenia armię królewską na 15 000 do 20 000 ludzi.15
Lista poległych pokazuje skalę klęski. Zginęli arcybiskup ostrzyhomski Maciej i arcybiskup kaloczański Ugryn oraz biskupi Győru, Nitry i Siedmiogrodu, a wraz z nimi długi szereg najważniejszych duchownych i baronów królestwa.16
Mongołowie również zapłacili wysoką cenę. Węgierski Leksykon Katolicki odnotowuje ciężkie straty mongolskie, a Carpini, jadący kilka lat później na dwór mongolski, przez pomyłkę wszedł na strzeżony cmentarz poległych na Węgrzech i strażnicy omal nie ostrzelali jego orszaku. Historycy tacy jak Stephen Pow widzą dziś w Mohi starcie o wiele bardziej wyrównane, niż sugerował dawny obraz łatwego mongolskiego triumfu.17
Dlaczego Węgrzy przegrali pod Mohi?
Węgrzy przegrali, bo dali się wymanewrować. Pilnowali jednego mostu, a resztę rzeki zlekceważyli, po odparciu nocnego ataku pozwolili obozowi zasnąć i stłoczyli armię w obozie, z którego nie dało się walczyć, podczas gdy Mongołowie uderzyli z dwóch stron i nie stracili zimnej krwi, gdy losy bitwy się ważyły.18
Historycy węgierscy dodają przyczyny głębsze. Armia była mniejsza, niż królestwo mogło wystawić, bo komitaty leżące najbliżej dróg najazdu oraz oddziały kilku możnych i prałatów nigdy nie dotarły do królewskiego obozu; Erdélyi uważał, że pod Mohi walczyło tylko 20 000 do 25 000 ludzi. Tomasz ze Splitu i Rogerius obwiniali też beztroskę po latach pogłosek, które się nie sprawdzały, oraz spory Beli z możnymi.19
Co stało się z Kolomanem i królem Belą?
Koloman był ciężko ranny, ale przebił się ze swoimi pancernymi jeźdźcami. Zatrzymał się w Peszcie, by ostrzec mieszczan, że muszą sami zadbać o swoje bezpieczeństwo, i pojechał dalej do Chorwacji, gdzie wkrótce zmarł z ran. Bela ocalał tylko dlatego, że jego ludzie raz po raz poświęcali się, by go osłonić, pisze historyk Attila Zsoldos.20
Król uciekł najpierw nad granicę austriacką, gdzie przyjął go książę austriacki Fryderyk II, który następnie zagarnął zachodnie ziemie królestwa jako zapłatę za pomoc, której nigdy nie udzielił. Bela przeniósł się do Slawonii i okolic Zagrzebia, a gdy Mongołowie przeszli Dunaj, na wybrzeże Dalmacji. Książę Kadan ścigał go aż do wyspiarskiego miasta Trogir, ale nie zdołał go zdobyć i pod koniec marca 1242 roku odjechał, by połączyć się z Batu.21
Co zrobili Mongołowie po bitwie pod Mohi?
Zwycięzcy zdobyli i spalili Peszt, a wiosnę i lato spędzili na łupieniu kraju na wschód od Dunaju; najcięższe zniszczenia dotknęły Wielką Nizinę Węgierską. Rzeka zatrzymała ich na długie miesiące, bo węgierskie oddziały strzegły brodów i rozbijały lód. Gdy w mroźną zimę 1241 roku Dunaj zamarzł, Mongołowie przeszli go i uderzyli na Ostrzyhom, ale jego kamienna cytadela, broniona przez kuszników, się utrzymała.22
Dlaczego Mongołowie opuścili Węgry w 1242 roku?
Wiosną 1242 roku Mongołowie opuścili Węgry równie nagle, jak się pojawili. Tradycyjne wyjaśnienie pochodzi od Carpiniego: w grudniu 1241 roku zmarł wielki chan Ugedej, a książęta zawrócili, by rozstrzygnąć sprawę następstwa. Britannica wciąż podaje ten powód.23
Historycy nigdy się w tej sprawie nie zgodzili. Greg Rogers podzielił ich wyjaśnienia na cztery grupy, jak streszczają Laszlovszky i współautorzy: śmierć chana; argument Denisa Sinora, że węgierska równina nie mogła wyżywić mongolskich stad; teoria, że opór wyczerpał najeźdźców; oraz pogląd, że wyprawa od początku miała być tylko łupieskim wypadem. Peter Jackson, jak zauważa Pow, widzi w najeździe karę dla Beli za udzielenie schronienia Kumanom.24
W 2016 roku Ulf Büntgen i Nicola Di Cosmo dołożyli dane z pierścieni drzew i dokumentów: po ciepłych, suchych latach 1238-1241 nadeszła zimna i mokra wiosna 1242 roku, która zamieniła równinę w bagno, ograniczając pastwiska i ruchliwość jazdy, a jednocześnie szerzył się głód. Laszlovszky, Pow i ich koledzy odpowiadają, że głód był w dużej mierze dziełem ludzi i że żadna pojedyncza przyczyna nie wystarcza. Wskazują na opór silniejszy, niż dawniej sądzono, na króla, którego Mongołowie nigdy nie schwytali, oraz na zgodność źródeł mongolskich i łacińskich, że mongolscy wodzowie byli gotowi zrezygnować już pod Mohi.25
Jakie znaczenie miała bitwa pod Mohi?
Mohi było decydującą bitwą najazdu, który Węgrzy nazywają tatárjárás, według Andrása Borosyego najcięższy cios, jaki spadł na Węgry przed 1526 rokiem. Bitwa zmieniła też sposób obrony królestwa. Bela wrócił i resztę panowania poświęcił odbudowie, wspierając sieć silnych zamków, a gdy Mongołowie najechali Węgry ponownie w 1285 roku, królestwo, jak dowodzą Laszlovszky i współautorzy, pokazało, ile się nauczyło.26
Gdzie stoczono bitwę pod Mohi?
Bitwę stoczono na równinie nad rzeką Sajó w pobliżu wsi Muhi, niedaleko miejsca, gdzie Sajó łączy się z Hernádem, w komitacie Borsod-Abaúj-Zemplén w północno-wschodnich Węgrzech. Węgrzy piszą Muhi; Britannica i większość książek angielskich trzyma się formy Mohi, a po polsku mówi się o bitwie pod Mohi albo bitwie nad rzeką Sajó.27
Dokładne położenie obozu i mostu wciąż jest badane. Pow i Laszlovszky umieszczają most między dawnymi korytami Sajó i Hernádu, a pole bitwy w strefie o powierzchni 25 do 30 kilometrów kwadratowych; wśród niedawnych znalezisk są szczątki poległych w bitwie, a badania wykrywaczami metali przyniosły broń i ozdoby.28
W Muhi stoi park pamięci bitwy, odnowiony w 2018 roku.29
O północnej części tej samej wyprawy przeczytasz w artykule o bitwie pod Legnicą; o ludziach, którzy nią dowodzili, w tekstach o Batu, Subutaju i największych wodzach Imperium Mongolskiego, a o długich dziejach Węgier w historii wojskowej Węgier. Sprawdź, co zapamiętałeś, w quizie o bitwach średniowiecza.
.jpg){kind=link}