Bitwa pod Napue 1714: początek Wielkiego Gniewu w Finlandii

Napue było ostatnią bitwą lądową fińskiej kampanii wielkiej wojny północnej. Finowie pamiętają je jako początek isoviha, Wielkiego Gniewu; po szwedzku to bitwa pod Storkyro, a historiografia rosyjska długo nazywała ją bitwą pod Lappolą, choć rosyjski historyk Siergiej Łapszow wykazuje, że nazwa wzięła się z pomyłki w dokumentach sztabowych, bo żadnej Lappoli na polu bitwy nie było.²

Upadek Finlandii

Po Połtawie w 1709 roku i zdobyciu Wyborga w 1710 roku Piotr Wielki przeniósł wojnę do Finlandii. Latem 1713 roku jego armia i flota galer zajęły Helsingfors i Åbo, a 6 października admirał Apraksin pobił korpus Armfelta pod Pälkäne, gdzie Golicyn poprowadził rozstrzygającą przeprawę na tratwach przez jezioro na tyły Szwedów. Opis bitwy przygotowany przez szwedzkie muzea państwowe zauważa, że Rosjanie trzymali już wtedy większą część Finlandii i dotarli nad Zatokę Botnicką, skąd mogli zagrozić samej Szwecji.³

Armfelt cofnął się do Ostrobotni, w okolice Vaasy. Łapszow opisuje jego armię jako wyczerpaną: do połowy składała się z rekrutów piątego poboru i chłopskiego pospolitego ruszenia, część chłopów miała tylko piki, konie były słabe, a dezercja rosła w miarę, jak Rosjanie zajmowali rodzinne strony żołnierzy. Za szwedzkim historykiem Uddgrenem Łapszow podaje 3033 ludzi regularnej piechoty, 1547 jazdy i 1086 ruszenia, razem około 5700 ludzi z siedmioma lekkimi działami.⁴

Zimowy marsz

W styczniu 1714 roku dowództwo objął Golicyn, zwycięzca spod Pälkäne. Wybrał najzdrowszych żołnierzy z pułków w południowej Finlandii, kupił lub zarekwirował tysiąc par nart, zakazał grabieży, by chłopi sprzedawali żywność, i 7 lutego ruszył na Vaasę z około 10 tysiącami ludzi: mniej więcej 5600 piechoty, 2900 dragonów, od 1000 do 1600 Kozaków dońskich i dwunastoma działami na saniach. W głębokim śniegu wysyłał przodem narciarzy, by ubili drogę, i armia pokonała około 300 wiorst, ponad 300 kilometrów, w tempie mniej więcej 25 wiorst dziennie.⁵

Na naradzie w Storkyro 15 lutego niemal wszyscy oficerowie Armfelta radzili odwrót. Armfelt odmówił: miał rozkaz Rady Królewskiej w Sztokholmie utrzymać Ostrobotnię, jej porty i zboże, a odwrót w środku zimy, jak przekonuje Łapszow, i tak zniszczyłby armię. Od południa 17 lutego jego żołnierze stali w szyku w poprzek zamarzniętej Kyrönjoki pod Napue, na mrozie i w zamieciach, przez prawie trzy dni, bo Rosjanie nadciągali wolniej, niż się spodziewano.⁶

Obejście

Golicyn nie uderzył na pozycję od czoła. Zostawił na rzece cztery pułki dragonów dla pozoru, a rano 19 lutego poprowadził główne siły w dwóch kolumnach przez około pięć wiorst lasu, skał i zamarzniętych bagien wokół lewego skrzydła Szwedów; jedną kolumnę prowadził miejscowy chłop Matts Paulsson Tuuri. Armfelt dostrzegł zagrożenie późno i obrócił linię frontem na północ, brnąc w śniegu po pas, ale zdążył się ustawić, zanim Rosjanie wyszli z lasu.⁷

Bitwa zaczęła się około południa. Armfelt zaatakował pierwszy, licząc, że zwinie rosyjskie lewe skrzydło, zanim to się w pełni ustawi. Jego piechota szła przez śnieg i oddała ostatnią salwę z 12 do 15 metrów; Golicyn pisał potem, że nigdy nie był pod tak szybkim i ciężkim ogniem. Walka przeszła w starcie na bagnety i piki. Brygada pułkownika Oderta Reinholda von Essena odepchnęła dwa rosyjskie bataliony i zdobyła baterię, a w pewnej chwili sześć rosyjskich dział było w rękach Szwedów.⁸

Golicyn czekał, aż śnieg zostanie ubity na tyle, by mogły po nim iść konie. Około czternastej spieszeni dragoni brygadiera Czerncowa obeszli słabe lewe skrzydło szwedzkie, Kozacy pojawili się na rzece za szwedzką linią, a chłopi z pospolitego ruszenia rzucili się do lasu. Jazda pułkownika de la Barre'a, która dotąd stała bezczynnie, odjechała ku Storkyro. Niespełna dwie godziny od początku było po wszystkim: trzy fińskie pułki piechoty zostały niemal zniszczone, Essen zginął, według Łapszowa z trzydziestoma dwiema ranami od bagnetów, a Armfelt poprowadził ocalałych na północ.⁹

Ilu zginęło?

Liczby bardzo się różnią. Golicyn meldował 5134 zabitych nieprzyjaciół i 535 jeńców, a własne straty określał na 421 zabitych i 1014 rannych. Armfelt podawał 1600 zabitych, 900 rannych i ponad 500 jeńców. Łapszow, porównując stan armii Armfelta przed bitwą i po niej, pochówki na polu i listy strat oficerskich, dochodzi do około 2500 do 2700 zabitych, rannych i wziętych do niewoli. Fiński regionalny serwis turystyczny podaje około 3000 poległych Finów i 1500 Rosjan.¹⁰

Wielki Gniew

Rosjanie weszli do niemal opustoszałej Vaasy 23 lutego według starego stylu. To, co nastąpiło, Finlandia pamięta jako Wielki Gniew. Łapszow przytacza fińskie szacunki, według których uprowadzono około 8500 mieszkańców Ostrobotni, a ponad 20 tysięcy ludzi uciekło po lodzie do Szwecji. W Isokyrö badanie miejscowej tradycji ustnej na Uniwersytecie w Jyväskylä wykazało, że opowieści o zakwaterowanych w okolicy Kozakach, którzy rabowali, torturowali i zabijali, krążyły jeszcze długo w XX wieku. Finlandia pozostała pod rosyjską okupacją przez siedem lat, do końca wojny. W 1920 roku w Napue stanął pomnik projektu Mattiego Björklunda-Visantiego; samo pole bitwy leży po drugiej stronie rzeki, w Laurola.¹¹