Kalabalik w Benderach 1713: jak Turcy wyprosili Karola XII

Niewielu gości nadużyło gościnności tak spektakularnie jak Karol XII. Przybył do Imperium Osmańskiego jako pokonany król, prosząc o kilka dni schronienia, a gospodarze w końcu musieli szturmować jego dom, żeby się go pozbyć. Derek Davison z Foreign Exchanges nazywa to sprawą dość niepoważną, ale taką, która dowiodła, że Turcy wciąż potrafią pokazać w Europie siłę.²

Król uchodźca

W pierwszych latach wielkiej wojny północnej Karol bił koalicję Rosji, Danii i Norwegii oraz Saksonii i odrzucił propozycję pokoju od Piotra Wielkiego. Potem najechał Rosję, a w czerwcu 1709 roku jego armia została rozbita pod Połtawą, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Karol uszedł z około 1500 ludźmi przez granicę na ziemie osmańskie i 1 sierpnia 1709 roku dotarł do Bender nad Dniestrem. Osmański dowódca Jusuf Pasza przyjął go z królewskimi honorami i salwami armat w imieniu sułtana Ahmeda III.³ › Bitwa pod Połtawą, 1709

Karol napisał do sułtana z prośbą o pozwolenie na ośmiodniowy pobyt. Yusuf Selman İnanç z Middle East Eye zauważa, że osiem dni zamieniło się w pięć lat. Szwedzi rozbili obóz pod miastem, a płacił za niego skarb osmański: Middle East Eye przytacza biografię Karola, według której jego utrzymanie kosztowało od 125 do 150 funtów dziennie, a Turcy przezwali go Demirbaş Şarl, czyli Karol na stanie. Pożyczał też dużo u miejscowych kupców.⁴

Wciąganie Turków w wojnę

Karol nie zamierzał odpoczywać. Piotr zażądał jego wydania, sułtan odmówił, i tak doszło do wojny lat 1710 i 1711. Pod Stănilești nad Prutem w lipcu 1711 roku Turcy okrążyli armię Piotra, a 21 lipca zawarto traktat pruski. Karol uznał jego warunki za zbyt łagodne; muzeum twierdzy w Benderach przytacza jego ironiczną uwagę do wielkiego wezyra, że szkoda, iż tak wielka armia nigdy naprawdę nie stanie do bitwy. Razem z chanem krymskim Dewletem II Girejem zabiegał na dworze przeciw wielkiemu wezyrowi, którego odwołano w listopadzie 1711 roku.⁵

Turcy nie chcieli jednak kolejnej wojny, a mieszanie się Karola w ich politykę wyczerpało ich cierpliwość. Gdy poproszono go o wyjazd, postawił warunki: eskortę 70 tysięcy żołnierzy osmańskich według Middle East Eye albo 6 tysięcy sipahów, 30 tysięcy Tatarów i pożyczkę według muzeum twierdzy w Benderach. Według Davisona sułtan Ahmed złożył z tronu Dewleta Gireja i uznał, że pobyt króla musi się skończyć. Kazał usunąć Karola siłą.⁶

Kalabalik

Po ostrzale artyleryjskim dzień wcześniej wojska osmańskie weszły do obozu 1 lutego. Middle East Eye opisuje janczarów, wspieranych przez tłum miejscowych, którzy przyszli aresztować króla w jego domu.⁷

Karol walczył. Z około 40 ludźmi, pisze Davison, przez wiele godzin odpierał napastników, strzelając z domu i walcząc wręcz. W końcu, jak pisze Davison, Turcy się wycofali i użyli płonących strzał. Gdy obóz stanął w ogniu, Karol i jego ludzie musieli opuścić pozycje i zostali pochwyceni. Middle East Eye mówi o setkach zabitych i rannych po obu stronach.⁸

Tureckie słowo kalabalık oznacza tłum. Szwedzi zabrali je ze sobą do domu i w szwedzkim kalabalik zaczęło oznaczać zamieszanie, rwetes.⁹

Długa droga do domu

Karola aresztowano, a według muzeum twierdzy w Benderach 12 lutego 1713 roku przewieziono do zamku Demirtaş pod Adrianopolem, dzisiejszym Edirne. Davison pisze, że trzymano go tam, dopóki do Turków nie dotarła wiadomość o szwedzkim zwycięstwie pod Gadebusch w Niemczech, odniesionym w 1712 roku. Nawet wtedy trzeba było czasu, by skłonić go do wyjazdu. Wyruszył 20 września 1714 roku, przemierzył Wołoszczyznę i Rzeszę w około piętnaście dni i w listopadzie dotarł do szwedzkiego Stralsundu na Pomorzu.¹⁰

Zostawił po sobie długi: według Middle East Eye ponad milion szwedzkich koron, podobno ponad trzy razy więcej niż budżet Szwecji, u kupców, którzy pojechali za nim na północ. Według tego samego źródła Turcy wysyłali do Sztokholmu posłów po pieniądze w 1727 i 1732 roku. Karol nigdy nie zapłacił. W listopadzie 1718 roku zginął od kuli w okopach pod Fredriksten, podczas najazdu na Norwegię.¹¹