Bitwa pod Pułtuskiem 1806: Lannes przeciw Bennigsenowi w śniegu

Pułtusk był jedną z dwóch bitew stoczonych tego samego grudniowego dnia, druga rozegrała się pod Gołyminem, i żadna nie dała Napoleonowi tego, czego chciał. John Rickard z HistoryOfWar.org nazywa ją remisem i jednym z pierwszych sygnałów, że Rosjanie mogą okazać się dla Napoleona trudnym przeciwnikiem.²

Pościg za Rosjanami

W listopadzie Napoleon doszedł do Wisły i zajął Warszawę. Armia rosyjska sędziwego feldmarszałka Michaiła Kamieńskiego cofała się ku Ostrołęce, a 23 grudnia korpus Davouta sforsował Wkrę pod Czarnowem. Kamieński zarządził ogólny odwrót, a Napoleon ruszył całą armią, by osaczyć Rosjan, zanim zdążą się wymknąć.³

Rosyjskie dowództwo było podzielone. Kamieński był stary i coraz bardziej chory, a jego dwaj główni podwładni, Bennigsen i Buxhoeveden, rywalizowali ze sobą i z trudem współpracowali. Wbrew rozkazowi odwrotu Bennigsen postanowił stawić czoło Francuzom pod Pułtuskiem. W stronę miasta skierowano marszałka Jeana Lannesa z V Korpusem.⁴

Nierówne siły

Liczebność podaje się różnie. Rickard przypisuje Lannesowi około 20 tysięcy ludzi w dwóch dywizjach, Gazana i Sucheta, a Bennigsenowi około 40 tysięcy; World History Encyclopedia mówi o 25 tysiącach Francuzów przeciw 35 tysiącom Rosjan. Tak czy inaczej Francuzi byli wyraźnie słabsi, a Lannes wiedział, że pod Pułtuskiem stoją silne siły rosyjskie, ale nie wiedział, jak silne.⁵

Bennigsen ustawił armię wzdłuż drogi z Pułtuska na Gołymin, w trzech liniach za niskim grzbietem, który zasłaniał większość wojsk od południa. Barclay de Tolly trzymał las przy wsi Mosin, dziś Moszyn, na prawym skrzydle, a generał Bagowut lewe skrzydło i most na Narwi.⁶

Błoto i śnieg

Od kilku dni na przemian mroziło i odwilżało. 26 grudnia przyszła odwilż i drogi utonęły w błocie. Korpus Lannesa wyruszył o siódmej rano i posuwał się bardzo wolno. Lannes, który pojechał przodem obejrzeć rosyjską linię, widział oddziały na skrzydłach, ale nie główne siły za grzbietem, więc spodziewał się głównej walki na flankach.⁷

Według relacji Rickarda natarcie ruszyło około jedenastej. Na prawym skrzydle francuskim piechota lekka Claparède'a i jazda Treilharda odrzuciły rosyjską kawalerię i jegrów Bagowuta, ale w zamieci centrum Wedella odsłoniło skrzydło na kontratak, a francuscy jeźdźcy, którzy wjechali na grzbiet, dostali się pod ogień dział głównej linii. Na lewym skrzydle 34. pułk liniowy Sucheta zepchnął Barclaya de Tolly i zdobył baterię w lesie pod Mosinem, po czym wpadł na jego odwody i został odrzucony. Około czternastej Lannesowi groziło zmiażdżenie. World History Encyclopedia dodaje, że jego żołnierze zajęli sam Pułtusk, ale rosyjski kontratak wyparł ich z powrotem.⁸

Dywizja ze śnieżycy

Według Rickarda Francuzów uratowała dywizja z korpusu Davouta pod generałem d'Aultanne'em, wysłana na przechwycenie rosyjskiej kolumny, która poszła na odgłos dział. Nadeszła między czternastą a piętnastą, około 7 tysięcy ludzi z jednym działem, i uderzyła na rosyjskie prawe skrzydło pod Mosinem. Bennigsen obrócił połowę linii w jej stronę, co odciążyło Lannesa, ale otworzyło lukę między dwoma zgrupowaniami francuskimi. Barclay de Tolly rzucił w nią dwadzieścia szwadronów; 85. pułk liniowy odpierał szarżę za szarżą, ostatnią około dwudziestej, długo po zmroku i w padającym śniegu.⁹

Na drugim skrzydle Gazan na chwilę odepchnął Bagowuta i zdobył jego działa, dopóki Osterman-Tołstoj nie podprowadził jazdy, artylerii i świeżej piechoty, a Francuzi musieli je oddać. Gdy zapadła noc, Francuzi wrócili na pozycje wyjściowe.¹⁰

Kto wygrał?

Straty są niepewne. Oficjalne raporty francuskie je zaniżały; Rickard pisze, że większość źródeł szacuje straty francuskie na około 7 tysięcy ludzi, a rosyjskie na może 2 tysiące zabitych i 3 tysiące rannych lub zaginionych.¹¹

Bennigsen ogłosił zwycięstwo, bo odparł francuskie natarcie, a potem twierdził, że miał przeciw sobie 60 tysięcy ludzi pod samym Napoleonem, co może tłumaczyć, dlaczego tak słabo wykorzystał przewagę. Napoleona pod Pułtuskiem nie było. Lannes mógł powiedzieć, że Rosjanie się wycofali, i tak było: w nocy z 26 na 27 grudnia Bennigsen przeszedł Narew i 28 grudnia dotarł do Ostrołęki, bardziej z obawy przed oskrzydleniem przez resztę armii Napoleona niż z powodu Lannesa. Nathan Jensen z FrenchEmpire.net podsumowuje to krótko: Francuzi wrócili na swoje pozycje, a Rosjanie odeszli pod osłoną ciemności.¹² › Napoleon Bonaparte

Tego samego dnia pod Gołyminem Davout i Augereau walczyli z rosyjskim oddziałem księcia Golicyna, który wytrwał do zmroku i wymknął się nocą. 28 grudnia Napoleon przerwał pościg i odesłał armię na leża zimowe. Kamieński złożył dowództwo, a na czele armii rosyjskiej stanął Bennigsen, człowiek spod Pułtuska. Sześć tygodni później zatrzymał Napoleona w krwawej bitwie pod Iławką.¹³