Co się wydarzyło w bitwie pod Punta Stilo?
Bitwa pod Punta Stilo 9 lipca 1940 roku była nierozstrzygnięta: brytyjska Flota Śródziemnomorska admirała Andrew Cunninghama, osłaniająca konwoje z Malty, starła się z flotą włoską admirała Inigo Campioniego na Morzu Jońskim u wybrzeży Kalabrii. Po pojedynku krążowników pancernik Warspite trafił Giulio Cesare z odległości około 26 000 jardów, a Campioni przerwał walkę pod osłoną zasłon dymnych i ataków niszczycieli. Włoskie bombowce atakowały obie floty i nie trafiły żadnej. W bitwie nie zatonął żaden okręt, ale Brytyjczycy byli przekonani, że zyskali przewagę.5
Cunningham pisał w raporcie, że pod Kalabrią jego flota po raz pierwszy zetknęła się z włoskimi okrętami nawodnymi większymi od niszczycieli. Australijski historyk oficjalny dodaje, że po raz pierwszy od wojen napoleońskich brytyjski sygnał zameldował na Morzu Śródziemnym, że w zasięgu wzroku jest nieprzyjacielska flota liniowa. Resztę tego dnia opisuje 9 lipca w historii wojskowości, a szersze tło nasz przewodnik po froncie śródziemnomorskim II wojny światowej.6
Nowa wojna na morzu
Włochy wypowiedziały wojnę 11 czerwca 1940 roku, a 22 czerwca upadła Francja. Brytyjska historia sztabowa marynarki opisuje, jak równowaga sił na Morzu Śródziemnym przechyliła się wyraźnie na korzyść państw Osi. Admiralicja przez pewien czas rozważała nawet porzucenie wschodniej części morza i skupienie floty w Gibraltarze, czemu sprzeciwił się Churchill. 3 lipca szefowie sztabów zapowiedzieli dowódcom, że flota zostanie we wschodniej części Morza Śródziemnego.7

W Aleksandrii flotą dowodził admirał sir Andrew Cunningham. Brytyjska oficjalna historia kampanii śródziemnomorskiej ujmuje jego cel prosto: wyszukać i zniszczyć włoskie siły morskie. Fabio De Ninno zauważa, że włoska doktryna liczyła na bitwę flot blisko własnych wybrzeży, pod osłoną lotnictwa lądowego, i że bitwa pod Punta Stilo była bliska takich warunków.8
Dwie floty, dwa konwoje
Brytyjska operacja M.A.5 miała przede wszystkim przeprowadzić dwa konwoje z Malty do Aleksandrii. Szybki konwój MF.1 liczył trzy statki płynące z prędkością 13 węzłów, a powolny MS.1 cztery statki płynące z prędkością 9 węzłów. Za konwojami stała determinacja Cunninghama, by wykorzystać każdą okazję do zmuszenia włoskiej floty do walki.9
Flota włoska wyszła w morze dla własnego konwoju, wiozącego wojsko, pojazdy i paliwo do Bengazi w Libii. Playfair wspomina o czołgach i benzynie, a włoska historia oficjalna liczy 2190 żołnierzy i 232 pojazdy na pięciu parowcach. Konwój dotarł do Bengazi wieczorem 8 lipca, zanim floty się spotkały. Włoskie dowództwo marynarki przechwytywało też i odczytywało brytyjskie depesze.10
Stare pancerniki i szybkie krążowniki
Cunningham wyszedł w morze w trzech zespołach: pięć krążowników 7. Eskadry wiceadmirała Johna Toveya, jego okręt flagowy Warspite z pięcioma niszczycielami oraz wiceadmirał Henry Pridham-Wippell z pancernikami Royal Sovereign i Malaya, lotniskowcem Eagle i resztą niszczycieli. Płynęły z nimi cztery okręty australijskie: krążownik Sydney i niszczyciele Stuart, Vampire i Voyager.11
Zmodernizowany był tylko Warspite. Historia sztabowa podaje zasięg jego dział 381 mm na 32 200 jardów, wobec 23 400 dla Malayi i Royal Sovereign, i zauważa, że Royal Sovereign rozwijał tylko 20 węzłów. Stary lotniskowiec Eagle miał na pokładzie siedemnaście samolotów torpedowych Swordfish i kilka myśliwców Gladiator.12
Campioni podniósł flagę na Giulio Cesare, któremu towarzyszył bliźniaczy Conte di Cavour, każdy z dziesięcioma działami 320 mm. W chwili zetknięcia, według brytyjskiej historii sztabowej, miał przy sobie sześć krążowników z działami 203 mm, osiem z działami 152 mm i 24 niszczyciele. Jego pancerniki były o dwa lub trzy węzły szybsze od Warspite’a i Malayi, a o pięć lub sześć od Royal Sovereign.13

Bomby przed bitwą
8 lipca włoskie bombowce atakowały z dużej wysokości. Cunningham meldował, że przylatywały najpewniej z Dodekanezu. Jedyna bomba, która trafiła, spadła na pomost kompasowy krążownika Gloucester i zabiła jego kapitana, F. R. Garside’a, sześciu innych oficerów i jedenastu marynarzy. Gill dodaje, że okręt nie wziął udziału w dalszej walce.14
Bombowce latały tak wysoko, że trudno było je dostrzec. Gill odnotowuje, że 7. Eskadra Krążowników otworzyła raz ogień do planety Wenus.15
Odcięcie Włochów od Tarentu
Meldunki lotnicze z 8 lipca powiedziały Cunninghamowi, że Włosi osłaniają konwój. Postanowił płynąć ku Tarentowi i stanąć między nieprzyjacielem a jego bazą.16
9 lipca o 11.45 z Eagle’a wystartowało dziewięć Swordfishy. Minęły się z pancernikami, które zawróciły na południe, i o 13.30 bez skutku zaatakowały krążownik. Do 14.00, pisze historia sztabowa, Cunningham odciął Włochów od Tarentu i skręcił na zachód, by się do nich zbliżyć. Dzień był pogodny, z lekkim wiatrem z północy i widocznością od 13 do 18 mil.17
Krążowniki otwierają ogień
O 14.47 krążownik Orion dostrzegł dym na horyzoncie, a o 15.08 Neptune zameldował dwa nieprzyjacielskie pancerniki. Gill pisze, że Sydney zobaczył dym już o 14.45. O 15.14 włoskie krążowniki otworzyły ogień do czterech krążowników Toveya z odległości 23 600 jardów, a Neptune i Liverpool odpowiedziały z 22 100.18
Tovey miał wyraźnie mniej okrętów i za mało amunicji. Playfair wyjaśnia, że z powodu braku pocisków 152 mm w bazie jego krążowniki miały tylko połowę zapasu. Cunningham chwalił je jako znakomicie prowadzone. Warspite podszedł na pomoc o 15.26 i oddał dziesięć salw do krążownika z odległości 26 400 jardów. Podmuch jego własnej rufowej wieży zniszczył mu samolot, który trzeba było wyrzucić za burtę.19
Okręt flagowy wyprzedził dwa wolniejsze pancerniki i Cunningham musiał na nie czekać. Historia sztabowa przytacza jego sygnał do Toveya: „I am sorry for this delay, but we must call upon reinforcements”, czyli przeprosiny za zwłokę, bo trzeba wezwać posiłki.20
Warspite przeciw Giulio Cesare
Włoskie pancerniki otworzyły ogień o 15.48. O 15.53 Warspite odpowiedział, celując w prawy okręt, Giulio Cesare, z odległości 26 000 jardów. Gill pisze, że oba włoskie pancerniki brały go w widły, ale go nie trafiły. O 16.00 salwa nakryła Giulio Cesare z odległości 26 200 jardów i zauważono trafienie u podstawy przedniego komina.21
Historia sztabowa podaje, że pocisk wybuchł na pokładzie, wywołał pożary, zabił lub ranił 98 ludzi i unieruchomił cztery kotły, przez co prędkość spadła do 18 węzłów. Włoska historia oficjalna, czytana tu w nieoficjalnym przekładzie, opisuje dym, który wypędził palaczy z czterech kotłowni, omdlenia i jedną śmierć przez uduszenie, a godzinę trafienia podaje jako 15.59 według kapitana okrętu lub 15.57 według Campioniego. W zbiorach Imperial War Museums jest zdjęcie prasowe uszkodzeń, jakie Giulio Cesare odniósł w tej walce.22
Campioni miał teraz przeciw trzem brytyjskim pancernikom tylko Cavoura i ciężkie krążowniki. W raporcie napisał, że nakazał zerwanie kontaktu, zwrot na zachód i o 16.05 posłał do ataku dywizjony niszczycieli. Warspite przerwał ogień o 16.04 po 17 salwach, gdy cel zniknął w dymie. Salwy Malayi padały około 3000 jardów za krótko, a Royal Sovereign w ogóle nie wszedł w zasięg.23

Sam Cunningham nazwał to trafienie być może szczęśliwym. Jego skutek taktyczny był, jak pisał, niefortunny, bo kazał nieprzyjacielowi zawrócić, ale strategicznie miał zapewne duży wpływ na włoską psychikę. De Ninno nie zgadza się ze słowem szczęście i dowodzi, że brytyjski sukces wynikał ze słabszej włoskiej techniki, wyszkolenia i taktyki.24
Dym, torpedy i niszczyciele
Brytyjczycy przechwycili nadawane otwartym tekstem włoskie sygnały, że flota jest „zmuszona do odwrotu”, z rozkazem stawiania zasłon dymnych i ataku torpedowego oraz z ostrzeżeniem, że flota zbliża się do linii okrętów podwodnych. Włoskie niszczyciele wystrzeliły torpedy z dużej odległości i skryły się w dymie. Cunningham nazwał ten atak niemrawym.25
Brytyjskie niszczyciele dostały rozkaz kontrataku o 16.14. O 16.19 10. Flotylla prowadzona przez stary australijski Stuart otworzyła ogień z 12 600 jardów. Gill pisze, że Stuart szedł do ataku z banderą bojową na przednim maszcie i flagą Australii na głównym. W walce krążowników ciężki krążownik Bolzano dostał trzy pociski 152 mm, co potwierdzają Włosi.26
Cunningham nie chciał wpływać w dym, co uważał za grę na korzyść przeciwnika, i obszedł go od strony nawietrznej. Roskill pisze, że Włosi wycofali się pod osłoną zasłony dymnej. Samolot z Warspite’a widział później ich okręty w nieładzie, z którego otrząsnęły się dopiero o 18.00. Cunningham przyznał, że włoska taktyka zasłon dymnych robiła wrażenie.27
Swordfishe z Eagle’a
Drugie uderzenie z Eagle’a, dziewięć Swordfishy, wystartowało o 15.45 i o 16.05 zaatakowało krążownik typu Bolzano. Załogi sądziły, że przynajmniej jedna torpeda trafiła, a raport Cunninghama przypisuje im jedno trafienie w krążownik. Historia sztabowa, pisana już ze znajomością włoskich dokumentów, stwierdza, że tak nie było.28
Włoska historia oficjalna, cytowana w brytyjskiej historii sztabowej, mówi o trzech zestrzelonych samolotach. Według brytyjskich zapisów wszystkie Swordfishe wróciły na pokład. Cunningham tłumaczył swoich pilotów, którzy mieli bardzo mało ćwiczeń, a żadnych przeciw szybkim celom. Wieczorem 10 lipca samoloty z Eagle’a zatopiły w porcie Augusta niszczyciel Leone Pancaldo. Włoska historia oficjalna dodaje, że rok później został podniesiony.29
Bombardowani przez własne lotnictwo
Włoskie lotnictwo nie wzięło udziału w wymianie ognia. Pierwszy atak na Warspite’a przyszedł o 16.41, gdy walka się kończyła, a naloty trwały do około 19.30. Cunningham pisał, że ataki lotnicze nie zgrały się z bitwą. Żaden brytyjski okręt nie został trafiony, choć było wiele bliskich wybuchów i kilka ran od odłamków.30
Włoskie bombowce zaatakowały też własną flotę. Historia sztabowa cytuje włoską historię oficjalną: dawano sygnały reflektorami, wysyłano depesze radiowe, rozkładano flagi narodowe na wieżach i pokładach, ale bez skutku. Liczy dwanaście ataków na włoskie okręty między 16.43 a 17.50 i jedenaście kolejnych później, ostatni w Cieśninie Mesyńskiej. Żaden nie trafił. Włoska historia oficjalna podaje, że tego dnia w akcji było 126 samolotów, które zrzuciły 514 bomb.31
Gill przytacza dziennik włoskiego ministra spraw zagranicznych Galeazza Ciana, zapisany cztery dni później: prawdziwy spór w sprawie bitew morskich, pisał Ciano, toczy się nie między Włochami a Brytyjczykami, ale między włoskim lotnictwem a włoską marynarką. Hammond nazywa bombardowanie własnej floty wyraźnym dowodem, jak źle współpracowały lotnictwo i marynarka.32
Naloty trwały także w drodze powrotnej. 12 lipca, według raportu Cunninghama, w siedemnastu atakach między 8.50 a 11.50 zrzucono wokół Warspite’a około 300 bomb. Playfair liczy 300 bomb w 22 atakach w ciągu jednego przedpołudnia, a historia sztabowa, za własnym rachunkiem Warspite’a, około 160 bomb w siedemnastu atakach między 8.50 a 15.50. Odłamki jednej bomby, która spadła blisko krążownika Liverpool, zabiły trzech marynarzy.33
Pościg ku brzegowi
Cunningham szedł za Włochami pod ciężkimi nalotami, aż flota znalazła się 25 mil od brzegu Kalabrii, i wtedy zrezygnował, bo niszczycielom kończyło się paliwo, a nieprzyjaciel zniknął za horyzontem. Przy przewadze prędkości co najmniej pięciu węzłów, pisał, niewiele było nadziei na dogonienie Włochów, skoro raz postanowili przerwać walkę. Stuart dotarł na Maltę z zaledwie 15 tonami paliwa.34
Także Campioni postanowił nie wznawiać walki, gdy kotły Cesare znów działały. Historia sztabowa pisze, że obawiał się zepchnięcia ogniem brytyjskich dział na brzeg Kalabrii i skierował się do portów Sycylii. Włoskie okręty weszły do Augusty, Mesyny i Palermo. Tymczasem wiceadmirał na Malcie, dowiedziawszy się, że floty walczą, wysłał w morze konwoje.35
Daleko na zachodzie Zespół H z Gibraltaru miał odwrócić uwagę Włochów nalotem na Cagliari. Playfair pisze, że admirał Somerville zawrócił pod ciężkimi nalotami, uznając ryzyko dla lotniskowca Ark Royal za zbyt duże, a w drodze powrotnej storpedowany został i zatonął niszczyciel Escort, według historii sztabowej trafiony przez okręt podwodny.36
Liczenie strat
W samej bitwie nie zatonął żaden okręt. Po stronie brytyjskiej straty przyszły wcześniej: 18 zabitych na Gloucesterze 8 lipca. Gill odnotowuje, że 11 lipca zmarł od ran odniesionych od odłamków bomby chorąży artylerii J. H. Endicott z Vampire’a, pierwszy poległy na australijskim okręcie w tej wojnie.37
Po stronie włoskiej Giulio Cesare dostał jedno trafienie pociskiem 381 mm, a Bolzano trzy pociskami 152 mm. Oba okręty poszły do naprawy w La Spezii. Liczby ofiar się różnią: 98 zabitych lub rannych na Cesare według brytyjskiej historii sztabowej, jedna śmierć przez uduszenie we fragmencie włoskiej historii oficjalnej czytanym tutaj. Hammond podsumowuje pojedynek jako znikome szkody po obu stronach, z tym że pierwsi walkę przerwali Włosi.38
Co rozstrzygnęła bitwa pod Punta Stilo
Cunningham uważał, że bitwa dała Brytyjczykom pewną moralną przewagę, skoro Włosi zawrócili, choć mieli pod ręką silne lotnictwo lądowe. Playfair i Roskill powtarzają tę ocenę, a Roskill dodaje, że bitwa zapewne nadała ton całej wojnie morskiej na Morzu Śródziemnym. Wnioski Cunninghama były praktyczne: zmniejszać odległość, a bombardowanie z dużej wysokości traktować jako bardziej przerażające niż groźne.39
Prosił też o jeszcze jeden okręt, który mógłby strzelać na dużą odległość. Gill wymienia, czego żądał: pancerników Valiant i Barham, lotniskowca Illustrious i dwóch krążowników z działami 203 mm, i pisze, że wynik bitwy wpłynął na decyzję Londynu, powtórzoną w sygnale z 15 lipca, by utrzymać silną flotę we wschodniej części Morza Śródziemnego. W Rzymie, jak pisze De Ninno, błędny wywiad przekonał dowództwo marynarki, że Warspite i Gloucester zostały trafione, a siedem niszczycieli uszkodzonych, i bitwę uznano za sukces.40
Włoscy admirałowie widzieli to inaczej. Hammond zauważa, że włoska marynarka wyszła spod Kalabrii z poczuciem, że wynik był remisowy albo nawet dla niej korzystny. Campioni oceniał bitwę bardzo pozytywnie, a admirał Riccardo Paladini twierdził, że pokazała ona „naszą zdolność do stawienia czoła wrogowi i pokonania go”.41
Następny cios przyszedł z powietrza. Historia sztabowa zauważa, że już wtedy rozważano wielki atak na włoskie pancerniki, i w listopadzie 1940 roku brytyjskie samoloty pokładowe uderzyły na nie w Tarencie. Churchill mówił w Izbie Gmin 13 listopada, że włoska flota konsekwentnie uchylała się od bitwy.42
Brytyjczycy nazywają bitwę starciem u wybrzeży Kalabrii, od brzegu, ku któremu prowadzili pościg, a Włosi bitwą pod Punta Stilo, od przylądka, na którego wysokości, jak ujął to sygnał włoskiej floty, toczono walkę, bardzo daleko od brzegu. Royal Museums Greenwich mają obraz Rowlanda Langmaida przedstawiający Eagle’a i Gloucestera u wybrzeży Kalabrii, a Australian War Memorial zdjęcie zrobione tego dnia z dziobu Sydneya.43






