Co wydarzyło się w bitwie pod Queenston Heights?
Przed świtem 13 października 1812 roku wojska amerykańskie pod dowództwem generała Stephena Van Rensselaera przeprawiły się przez Niagarę z Lewiston i zajęły wzgórza nad wsią Queenston w Górnej Kanadzie. Generał Isaac Brock zginął, prowadząc kontratak. Po południu generał Roger Hale Sheaffe obszedł wzgórza od strony lądu, połączył się z wojownikami Haudenosaunee Johna Nortona i oddziałem z Chippawy, po czym uderzył. Większość milicji nowojorskiej odmówiła przeprawy na pomoc, a ponad 900 Amerykanów, wśród nich podpułkownik Winfield Scott, skapitulowało.5
American Battlefield Trust nazywa Queenston Heights pierwszym dużym starciem wojny 1812 roku, a Parks Canada pierwszą bitwą o pogranicze nad Niagarą. Górna Kanada straciła w niej dowódcę, a Brock stał się trwałym bohaterem prowincji. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wojnie brytyjsko-amerykańskiej 1812 roku, a resztę tego dnia 13 października w historii wojskowości.6
Po Detroit: przerwa nad Niagarą
Stany Zjednoczone wypowiedziały Brytanii wojnę 18 czerwca 1812 roku i zamierzały podbić Górną Kanadę. Generał Isaac Brock, który dowodził wojskiem w prowincji i zarządzał nią jako administrator, uderzył pierwszy na zachodzie i razem z Tecumsehem zdobył Detroit. Według „Dictionary of Canadian Biography” przeprawił się przez rzekę Detroit 16 sierpnia z około 1300 ludźmi, a William Hull poddał Detroit, armię liczącą nieco ponad 2000 żołnierzy i 35 dział.7
Brock pośpieszył z powrotem nad Niagarę, gdzie rozejm zawarty przez Sir George’a Prevosta i Henry’ego Dearborna wstrzymał działania obu stron. Wystawa Biblioteki Uniwersytetu Brocka pisze, że mógł jedynie bezradnie patrzeć, jak do obozu amerykańskiego docierają ludzie i zaopatrzenie, a „Dictionary of Canadian Biography”, że skarżył się, iż przerwa pozwoliła tylko nieprzyjacielowi ściągnąć nowe wojska. Rozejm skończył się 4 września.8
Brock nie mógł obsadzić całej rzeki. „The Canadian Encyclopedia” przypisuje mu 1500 żołnierzy i 250 rdzennych sojuszników, a historyk Henry Adams pisze o niespełna 2000 ludzi strzegących prawie czterdziestu mil frontu. Trzymał załogi w najbardziej zagrożonych punktach, zamierzał skupić siły, gdy Amerykanie zdradzą miejsce desantu, a sam pozostał w Forcie George przy ujściu rzeki.9
Armia Van Rensselaera i nieudany początek
Armią amerykańską nad Niagarą dowodził generał milicji nowojorskiej Stephen Van Rensselaer, zamożny polityk, który nigdy nie prowadził wojska do bitwy. Adams dodaje, że był federalistą i rywalem gubernatora Daniela Tompkinsa, którego stronnicy chętnie zarzucali mu zwlekanie. Według Biblioteki Uniwersytetu Brocka jego armia urosła w czasie rozejmu do ponad 6000 ludzi.10
Naciski były silne. W raporcie z 14 października Van Rensselaer pisał, że żołnierze oświadczyli mu, iż muszą dostać rozkaz do działania, bo inaczej pójdą do domu. Postanowił przeprawić się z Lewiston do wsi Queenston, leżącej pod wzgórzami na brzegu kanadyjskim.11
Pierwsza próba się nie powiodła. Według relacji Van Rensselaera oficer prowadzący łodzie w ciemności minął miejsce przeprawy daleko w górę rzeki i porzucił oddział, mając w swojej łodzi prawie wszystkie wiosła, a żołnierze spędzili noc w burzy z północnego wschodu. Van Rensselaer i Ronald Dale datują tę próbę na 11 października, Adams na noc z 10 października.12
W drugiej próbie pułkownik Solomon Van Rensselaer miał prowadzić 300 milicjantów, a podpułkownik John Chrystie z 13. pułku piechoty 300 żołnierzy regularnych. 12 października major brygady Brocka, Thomas Evans, przeprawił się pod flagą parlamentarską i zobaczył łodzie gotowe na brzegu amerykańskim. Ostrzegł Brocka, ale ten najwyraźniej nie był w pełni przekonany i pozostał w Forcie George.13
Przeprawa przed świtem
Pierwsi żołnierze odbili od brzegu we wczesnych godzinach 13 października. Adams podaje, że zaokrętowanie zaczęło się o trzeciej. Użyto trzynastu łodzi. Biblioteka Uniwersytetu Brocka pisze, że dziesięć przybiło do Queenston, a trzy prąd zniósł w dół rzeki. Chrystie, płynący jedną z tych, którym się nie udało, musiał zawrócić na brzeg amerykański.14
Obrońcy czuwali. Kompania grenadierów i kompania lekka 49. pułku piechoty pod kapitanami Williamsem i Dennisem, z milicją z Lincoln i York oraz trzyfuntowym działem, razem około 300 ludzi według Adamsa, przywitały Amerykanów ogniem na brzegu. Pułkownik Van Rensselaer został kilkakrotnie trafiony, a jego ludzie ukryli się pod skarpą nadbrzeżną.15
Za ich plecami przeprawa pogrążyła się w chaosie. Chrystie nie znalazł nikogo, kto by kierował łodziami, a przewoźnicy porzucali pracę. Mead wyliczył później, że z trzynastu łodzi szybko zostały trzy, a czterdzieści stało bezczynnie nad Four Mile Creek, dziesięć mil dalej.16
Ścieżka Woola i redan
Na rozkaz rannego pułkownika żołnierze regularni, którzy wylądowali, wspięli się na wzgórza pod wodzą kapitana Johna Ellisa Woola z 13. pułku piechoty. Wool pisał, że obeszli cypel, wdrapali się po skałach, wyszli częściowo na tyły baterii i zdobyli ją bez większego oporu. „Dictionary of Canadian Biography” nazywa tę drogę ścieżką rybacką, a „The Canadian Encyclopedia” ukrytą ścieżką.17
Baterią tą był redan, stanowisko jednego działa w połowie zbocza. Brock wjechał do niego konno, a nieprzyjaciel, który pojawił się nad nim, zmusił go i kanonierów do ucieczki w dół zbocza. Adams opisuje to inaczej: Brock obserwował walkę z baterii osiemnastofuntowego działa na szczycie, gdy Wool wyszedł trzydzieści jardów za nią.18
Ostatnia szarża Brocka
Brock usłyszał kanonadę w Forcie George przed świtem i od razu pogalopował do Queenston. Po drodze minął York Volunteers, kompanie wyborowe 3. pułku milicji York, maszerujące z Brown’s Point. John Beverley Robinson, jeden z ich oficerów, pisał następnego dnia, że Brock „pomachał nam ręką i kazał iść za sobą jak najspieszniej”.19
Woola trzeba było zepchnąć, zanim dostanie posiłki. Brock zebrał najbliższych żołnierzy 49. pułku i milicjantów i poprowadził ich pieszo pod górę. Wool pisał, że zepchnęli jego ludzi aż na skraj urwiska. Biblioteka Uniwersytetu Brocka dodaje, że kula drasnęła Brocka w dłoń, a hasło „The Canadian Encyclopedia” o jego pomniku, że został trafiony w nadgarstek.20
Wtedy amerykański strzelec trafił go w pierś i Brock zginął niemal natychmiast. „Dictionary of Canadian Biography” zauważa, że mierzył sześć stóp i dwa cale i był doskonałym celem, a dziura po kuli w jego zachowanym mundurze dowodzi, że trafiono go w serce. Mundur znajduje się dziś w Canadian War Museum.21
Jego ostatnie słowa budzą spór. „York Gazette” wydrukowała „Naprzód, dzielni ochotnicy z York”, ale ochotników nie było jeszcze na polu bitwy, a zarówno „Dictionary of Canadian Biography”, jak i Biblioteka Uniwersytetu Brocka wątpią, by wypowiedział je, umierając. Jego adiutant J. B. Glegg pisał, że Brock żył jeszcze kilka minut i słabym głosem prosił, by jego upadek nie zatrzymał towarzyszy. Ciało ukryto w jednym z domów w Queenston.22
Szarża Macdonella
Dowództwo na miejscu przejął adiutant prowincjonalny Brocka, podpułkownik John Macdonell. Urodzony w Szkocji w 1785 roku, według „Dictionary of Canadian Biography” w 1811 roku przejął obowiązki prokuratora generalnego Górnej Kanady i pomagał w negocjowaniu kapitulacji Hulla w Detroit.23
Macdonell poprowadził York Volunteers i żołnierzy 49. pułku do drugiego natarcia. Robinson wspominał, że „Macdonell był tam na koniu i zagrzewał ludzi do szarży”. Wool przyznawał, że Brytyjczycy zepchnęli jego żołnierzy na skraj wzgórz, zanim pod Macdonellem zastrzelono konia, a on sam został śmiertelnie ranny. Według Biblioteki Uniwersytetu Brocka około 80 ludzi, głównie milicjantów, natarło na mniej więcej 400 Amerykanów.24
Natarcie się załamało, a ocaleni wycofali się na północny kraniec wsi. Biblioteka Uniwersytetu Brocka pisze, że około dziewiątej rano odeszli do Vrooman’s Point, milę w dół rzeki. Macdonell zmarł następnego dnia, 14 października.25
Norton i wojownicy na wzgórzach
Przez kilka godzin wzgórza należały do Amerykanów, a Adams pisze, że o dziesiątej Wool trzymał szczyt z 250 ludźmi. Nie byli tam jednak długo sami. John Norton, zwany Teyoninhokarawen, prawdopodobnie urodzony w Szkocji, dawny nauczyciel i tłumacz Departamentu Indiańskiego, który został wodzem mohawskim, przybył z wojownikami Sześciu Narodów znad Grand River.26
Norton nie atakował prosto pod urwisko, jak Brock. Okrążył wieś i wspiął się na skarpę daleko na zachód od Queenston, gdzie zbocze było łagodniejsze, a lasy na prawym skrzydle Amerykanów dawały jego wojownikom osłonę. Stamtąd przez całe godziny przyszpilali amerykańskie natarcie. „The Canadian Encyclopedia” liczy około 80 wojowników Haudenosaunee i Delawarów pod Nortonem i Johnem Brantem, Biblioteka Uniwersytetu Brocka około 80 wojowników znad Grand River. Raport Van Rensselaera mówi o kilkuset.27
Chrystie, który dotarł na wzgórza późnym rankiem, zastał podpułkownika Winfielda Scotta na czele żołnierzy regularnych, tuż po tym, jak Scott odparł pierwszą szarżę wojowników. Ogień Indian, pisał, nie ustał już do końca dnia. Sheaffe chwalił „rozważne stanowisko, jakie zajęli Norton i towarzyszący mu Indianie”.28
Marsz Sheaffe’a wokół wzgórz
Brock zostawił generała Rogera Hale’a Sheaffe’a w Forcie George, by ten zebrał i przyprowadził główne siły, i teraz Sheaffe objął dowództwo. Nie poszedł prosto na wzgórza pod ogniem dział z Lewiston. Poprowadził kolumnę w głąb lądu, poza zasięgiem artylerii, i wspiął się na skarpę z dala od rzeki, śladem wojowników Nortona.29
Na górze połączył się z Nortonem i oddziałem 41. pułku piechoty z Chippawy pod kapitanem Richardem Bullockiem. Z amerykańskiego brzegu Van Rensselaer widział, jak kolumna schodzi z drogi i łączy się z Indianami za wzgórzami. Sheaffe przyprowadził kompanie 41. i 49. pułku, milicję i działa polowe.30
Razem z nimi maszerowała kompania czarnoskórych milicjantów kapitana Roberta Runcheya (Company of Coloured Men), w której służyli ludzie wolni i niewolni. „The Canadian Encyclopedia” przypisuje jej utworzenie Richardowi Pierpointowi, dawnemu niewolnikowi i weteranowi rewolucji amerykańskiej, natomiast „Dictionary of Canadian Biography” pisze, że jego propozycję odrzucono, kompanię utworzył Runchey, a Pierpoint służył w niej jako szeregowiec.31
Liczebność sił Sheaffe’a podaje się bardzo różnie. „The Canadian Encyclopedia” mówi o 300 żołnierzach i 250 milicjantach, którzy przybyli z nim, Biblioteka Uniwersytetu Brocka o ponad 900 ludziach, a Adams o około 1000. Wykaz majora brygady Evansa liczy 1000 Brytyjczyków w całej bitwie, 800 żołnierzy regularnych i milicji oraz 200 Indian, a American Battlefield Trust podaje 1300.32
Ci, którzy nie chcieli się przeprawić
Wszystko zależało teraz od łodzi. Chrystie widział, że około jedenastej połowa porannych łodzi przepadła albo była uszkodzona, a przeprawiła się niespełna połowa wojska. Gdy na wzgórzach wybuchła strzelanina, dobrze wyposażona kompania, która właśnie miała wsiadać, zatrzymała się i, jak pisał, „stanowczo odmówiła przeprawy, nie bacząc ani na rozkazy, ani na groźby, ani na perswazje generała”.33
Van Rensselaer, z powrotem na brzegu nowojorskim, objeżdżał obóz i nakłaniał ludzi do przeprawy, na próżno. Wielu milicjantów twierdziło, że nie mają obowiązku walczyć na obcej ziemi. American Battlefield Trust zauważa, że odmowa była niemal powszechna, ale powody różne, od lojalności wobec stanu, a nie armii federalnej, po przekonanie, że atak jest daremny.34
Ilu Amerykanów w ogóle walczyło, nie wiadomo. Sheaffe szacował, że oddziały, które wylądowały, liczyły zapewne 1300 albo 1400 ludzi. Wykaz Evansa podaje 1600 jako siły przyznane przez Amerykanów, Ronald Dale mniej niż 1400, a American Battlefield Trust 3550 dla całej armii amerykańskiej. Mead naliczył około 200 ludzi, którzy przeprawili się, a potem ukryli pod skarpą. Na wzgórzach Scott, który przejął dowództwo od rannego Woola, utrzymywał linię razem z generałem brygady Williamem Wadsworthem z milicji nowojorskiej. Adams i „The Canadian Encyclopedia” przypisują mu około 350 żołnierzy regularnych i 250 milicjantów, Chrystie mniej niż 300 pod bronią, gdy pojawili się Brytyjczycy.35
Kapitulacja nad rzeką
Van Rensselaer posłał Wadsworthowi wiadomość, że żadne posiłki się nie przeprawią i że spróbuje przysłać łodzie, by osłonić odwrót. Oficerowie na wzgórzach postanowili się wycofać, a Brytyjczycy uderzyli w trakcie tego ruchu. Źródła różnią się co do godziny. Chrystie widział Brytyjczyków formujących szyk przed nim około kwadransa po drugiej, Biblioteka Uniwersytetu Brocka podaje natarcie Sheaffe’a tuż po trzeciej, a Van Rensselaer datował ostatnie starcie na około czwartą.36
Żołnierze Sheaffe’a oddali salwę i ruszyli na bagnety. Milicja na czele amerykańskiej kolumny pierzchła przy pierwszym ogniu, a resztę zepchnięto przez krawędź wzgórz nad samą rzekę. Ronald Dale pisze, że część zginęła przy schodzeniu ze skarpy, a inni utonęli, próbując przepłynąć Niagarę. Żadne łodzie nie czekały.37
Nawet kapitulacja była niebezpieczna. Adams pisze, że Scott szedł do linii brytyjskiej przez szeregi wojowników, którzy omal go nie zabili, a „The Canadian Encyclopedia”, że machał białą chusteczką. Biblioteka Uniwersytetu Brocka dodaje, że obawiał się rzezi, bo wojownicy znad Grand River stracili dwóch wodzów. Sheaffe meldował, że na polu bitwy otrzymał szpadę Wadswortha.38
Bilans strat
Wykaz Evansa z 15 października liczy 925 jeńców: 19 oficerów i 417 żołnierzy wojsk regularnych oraz 54 oficerów i 435 żołnierzy milicji. Parks Canada podaje 958, American Battlefield Trust 835 zaginionych lub wziętych do niewoli, Niagara Falls Museums prawie 1000, a Biblioteka Uniwersytetu Brocka około 900. Wśród jeńców byli Wadsworth, Scott i Chrystie. Adams zauważa, że do niewoli trafili też maruderzy i milicjanci, którzy nigdy nie dotarli na wzgórza.39
Liczbę zabitych i rannych Amerykanów można tylko szacować. Adams pisze o dziewięćdziesięciu zgłoszonych zabitych, Mead podaje około 100 zabitych i około 200 rannych. „The Canadian Encyclopedia” ocenia amerykańskich zabitych i rannych na 300, a American Battlefield Trust podaje 100 zabitych i 170 rannych. Evans szacował ich na 500.40
Oficjalny wykaz brytyjski podaje 14 zabitych, 77 rannych i 21 zaginionych, wyłącznie wśród żołnierzy regularnych i milicji. „The Canadian Encyclopedia” podaje 28 zabitych i 77 rannych razem z wojownikami, a American Battlefield Trust 21 zabitych, 85 rannych i 22 zaginionych lub wziętych do niewoli. Notatka pułkownika Williama Clausa z Departamentu Indiańskiego wymienia pięciu poległych wojowników, dwóch wodzów Kajugów, jednego Onondagę i dwóch Oneidów, a Parks Canada wymienia tych samych ludzi: Ayanete, Kayentatirhon, Ta Kanentye, Kayarawagor i Sakangonguquate.41
Co zmieniło Queenston
Adams pisze, że Van Rensselaer poprosił o zwolnienie z dowództwa, a 24 października w Buffalo objął je generał brygady Alexander Smyth. American Battlefield Trust podaje, że Van Rensselaer odszedł ze służby w niesławie, a klęska skłoniła Dearborna do wahania się wobec własnych planów ataku na Kanadę.42
Według „Dictionary of Canadian Biography” Sheaffe zawarł trzydniowy rozejm, a potem go przedłużył, za co Prevost krytykował go, że nie przeprawił się, by zdobyć Fort Niagara. W styczniu 1813 roku Sheaffe otrzymał tytuł baroneta, ale w pamięci zbiorowej zwycięzcą został Brock. Ten sam słownik zauważa, że Brock nigdy się nie dowiedział, iż cztery dni przed jego śmiercią książę regent mianował go za Detroit kawalerem Orderu Łaźni.43
Dla Górnej Kanady bitwa była dowodem, że prowincję da się utrzymać. Parks Canada pisze, że zakończyła amerykańską ofensywę 1812 roku i wraz ze zwycięstwami pod Mackinac i Detroit pomogła zjednoczyć ludność wokół wysiłku wojennego, a „The Canadian Encyclopedia” i Niagara Falls Museums piszą to samo o nastrojach. Następne wielkie starcie nad tą rzeką opisuje nasz artykuł o bitwie pod Chippawą w 1814 roku.44
Pomnik Brocka i pamięć o bitwie
Brocka i Macdonella pochowano 16 października w bastionie Fortu George, a po drugiej stronie rzeki działa Fortu Niagara oddały salut. „York Gazette” wzywała czytelników: „Mieszkańcy Górnej Kanady, w dniu bitwy pamiętajcie o BROCKU”.45
W 1824 roku obu przeniesiono pod pomnik na szczycie wzgórz. „The Canadian Encyclopedia” opisuje go jako kolumnę wysoką na nieco ponad 41 m, w większości ukończoną w 1827 roku, a federalny opis zabytku datuje go na 1823 rok. 17 kwietnia 1840 roku wybuch zniszczył kolumnę, a ładunek podłożył podobno Benjamin Lett, związany z powstaniem 1837 roku. 30 lipca 1840 roku około 8000 ludzi zebrało się na wzgórzach i postanowiło wznieść okazalszy pomnik.46
Drugi pomnik, zaprojektowany przez Williama Thomasa, zaczęto wznosić 13 października 1853 roku, a Brock i Macdonell spoczywają w krypcie pod nim. Federalny opis zabytku datuje budowę na lata 1853 do 1856, a „The Canadian Encyclopedia” podaje datę odsłonięcia, 13 października 1859 roku, i wysokość 57 m. Na szczycie stoi posąg Brocka wysoki na 4,8 m, a wewnątrz kolumny prowadzi na górę 235 stopni.47
Ronald Dale pisze, że w 1968 roku pole bitwy uznano za narodowe miejsce historyczne. Pomnik należy do Parks Canada i stoi w parku Queenston Heights zarządzanym przez Niagara Parks Commission. Niżej na zboczu, jak zauważa Biblioteka Uniwersytetu Brocka, niewielki pomnik odsłonięty przez księcia Walii w 1860 roku oznacza miejsce, w którym prawdopodobnie padł Brock, wybrane po tym, jak weterani bitwy nie potrafili się co do niego zgodzić.48
Najbardziej znanym obrazem bitwy jest grafika Johna Davida Kelly’ego z 1896 roku, widoczna na górze tej strony, z umierającym Brockiem w środku szarży i wojownikami Haudenosaunee po prawej. Canadian War Museum nazywa ją historycznie nieścisłą, ale zarazem kultowym kanadyjskim obrazem tej wojny. Napis u jej dołu, „Push on York Volunteers”, to właśnie te słowa, których według „Dictionary of Canadian Biography” i Biblioteki Uniwersytetu Brocka Brock najpewniej nie wypowiedział, umierając.49
.jpg){kind=link}