Co wydarzyło się w bitwie pod Turckheim?
Bitwa pod Turckheim rozegrała się 5 stycznia 1675 roku, w czasie wojny francusko-holenderskiej. Armia francuska marszałka Turenne'a zaatakowała wojska cesarskie i brandenburskie zimujące w Górnej Alzacji. Sprzymierzeni stali za strumieniem Logelbach między Colmarem a Turckheim, ale samo Turckheim zostawili prawie bez obrony. Lewe skrzydło Turenne'a zajęło miasteczko i do zmroku walczyło nad strumieniem na ich flance. W nocy sprzymierzeni się wycofali, a w połowie stycznia byli już z powrotem za Renem.5
Turckheim było niewielką bitwą o wielkich skutkach. Zwieńczyło zimowy marsz dookoła Wogezów, który zaskoczył silniejszego przeciwnika, kampanię, którą Fryderyk Wielki wysławiał wierszem, a Napoleon drobiazgowo krytykował, a do tego oczyściło Alzację z armii, które rozłożyły się tam na zimę. O wodzu, który ją zaplanował, piszemy w sylwetce Turenne'a, a o dziejach francuskiego oręża w historii wojskowej Francji.6
Wojna dociera nad Ren
W 1672 roku Ludwik XIV najechał Republikę Zjednoczonych Prowincji. Wojna przeniosła się nad Ren, gdzie Turenne dowodził armią francuską przeciw wojskom Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Lotaryngii i ich niemieckich sprzymierzeńców, podczas gdy książę Kondeusz walczył w Niderlandach.7
Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski, przystąpił do koalicji przeciw Francji w lipcu 1674 roku. Tego lata Turenne pobił wojska cesarskie i lotaryńskie pod Sinsheim w czerwcu i spustoszył Palatynat, a 4 października stoczył bitwę ze sprzymierzonymi pod Entzheim koło Strasburga. Bitwa zakończyła ich ofensywę, ale nie wyparła ich z Alzacji.8
W październiku elektor przekroczył Ren z około 20 000 ludzi i połączył się z armią cesarską księcia de Bournonville. Weygand ocenia siły sprzymierzonych na około 57 000 wobec mniej więcej 20 000 Francuzów, zanim dotarły do Turenne'a posiłki.9
Leża zimowe w Alzacji
Turenne nie zamierzał walczyć przy takiej przewadze wroga. Cofnął się ku swoim twierdzom Saverne i Haguenau, strzegącym przejść do Lotaryngii, i czekał na posiłki. Według Weyganda liczył około 33 000 ludzi, gdy na początku listopada wszystkie nadeszły.10
Sprzymierzeni, przekonani, że kampania dobiegła końca, rozłożyli wojska na leżach zimowych na żyznej równinie Górnej Alzacji. Elektor urządził swój dwór w Colmarze.11
Na to właśnie czekał Turenne. 9 listopada pisał do sekretarza stanu Le Telliera: „Jeśli spróbuje usadowić się w Alzacji, zostawimy Saverne i Haguenau dobrze zaopatrzone i ruszymy na niego przez góry Lotaryngii prosto do Górnej Alzacji”. W jego listach z kolejnych tygodni widać, jak plan nabiera kształtów.12
Marsz za Wogezami
Armie tamtych czasów zimą zwykle odpoczywały. Na przełomie listopada i grudnia 1674 roku Turenne zostawił załogi w Saverne i Haguenau i kilkoma kolumnami ruszył na południe lotaryńską stroną Wogezów, przez Épinal i Remiremont.13
Marsz trwał około trzech tygodni, przez śniegi, potem w siarczystym mrozie, po drogach tonących w błocie. 27 grudnia armia gromadziła się już wokół Belfortu, w przesmyku między Wogezami a Jurą, na południowym krańcu kwater sprzymierzonych. Z tej strony nikt się ataku nie spodziewał.14
W Paryżu ostro krytykowano Turenne'a, najpierw za to, że pozwolił sprzymierzonym zostać w Alzacji, potem za marsz, który wyglądał na porzucenie prowincji. Według Longueville'a nawet minister wojny Louvois skarżył się na niego królowi. Weygand dodaje, że nawet w jego armii nie brakowało malkontentów, bo Turenne nikomu nie zdradził swoich zamiarów.15
Miluza i pozycja sprzymierzonych
29 grudnia. Francuska jazda uderzyła na wojska sprzymierzonych pod Miluzą i rozbiła je, w starciu, które atlas historyczny Alzacji nazywa od pobliskiej wsi Brunstatt. Oddziały sprzymierzonych uciekały na północ, a przez następne dni Francuzi wyłapywali maruderów i odcięte oddziały w całej południowej Alzacji.16
Dowódcy sprzymierzonych ściągnęli rozproszone siły pod Colmar i postanowili czekać tam na Turenne'a na pozycji obronnej.17
Wybrali linię Logelbachu, młynówki odchodzącej od rzeki Fecht, między Colmarem na lewym skrzydle a Turckheim u stóp Wogezów na prawym. Colmar obsadzili silnie. Turckheim uznali za niedostępne i zostawili niemal bez obrony: według Kortzfleischa, za którym idzie Legrand-Girarde, strzegł go chorąży z 30 ludźmi.18
5 stycznia: bitwa
5 stycznia. Turenne wyruszył o świcie z obozu na południe od Colmaru. Francuskie relacje różnią się co do tego, czy armia szła dwiema, czy trzema kolumnami.19
Prawe skrzydło pod hrabią de Lorges rozwinęło się na równinie naprzeciw Colmaru, jakby tam miało nastąpić uderzenie, i związało lewe skrzydło sprzymierzonych. Sam Turenne poprowadził lewe skrzydło wzdłuż podnóża wzgórz ku Turckheim. Jego oficerom ten marsz wydał się tak dziwny, że jak wspominał markiz de La Fare, obawiali się ataku wroga na rozciągniętą w kolumnie armię.20
Francuzi zastali Turckheim prawie puste, przeszli strumień i zajęli miasteczko, a potem rozciągnęli linię wzdłuż wody na prawej flance sprzymierzonych. Ci przerzucili z prawego skrzydła bataliony i działa, by ich odepchnąć, i wokół młyna oraz nad brzegiem strumienia rozgorzała zacięta walka.21
Najcięższe walki zaczęły się około trzeciej po południu i trwały do zapadnięcia zmroku, który w styczniu przychodzi wcześnie. Zginął generał porucznik Foucault, dowodzący tam francuską piechotą, a także markiz de Moussy na czele swojego pułku.22
Legrand-Girarde zwraca uwagę, że francuskie działa nie zdołały przedostać się przez winnice, żywopłoty i wąwozy na północ od Turckheim, więc piechota walczyła pod ogniem armat sprzymierzonych bez wsparcia własnej artylerii. Po drugiej stronie sprzymierzeni użyli tylko części swoich sił. Książę Celle odmówił wykonania rozkazu wsparcia wojsk cesarskich, a według Kortzfleischa korpusy brandenburski i brunszwicko-lüneburski stały bezczynnie, jeśli nie liczyć kilku batalionów wysłanych na prawe skrzydło. Tę bezczynność uważa on za niewybaczalną.23
Gdy zapadła noc, obie strony nadal stały naprzeciw siebie po dwóch stronach wody. Wieczorem dowódcy sprzymierzonych, w obawie przed odcięciem drogi odwrotu na północ, postanowili się wycofać i w nocy odmaszerowali. Rano Francuzi zastali pozycje wroga puste.24
Sprzymierzeni opuszczają Alzację
Armie sprzymierzonych cofnęły się na północ, ku Strasburgowi. Turenne szedł za nimi, ale nie wymuszał kolejnej bitwy. W połowie stycznia sprzymierzeni przeszli z powrotem za Ren w okolicy Strasburga.25
Na francuskim medalu wybitym dla upamiętnienia zwycięstwa widnieje napis Sexaginta millia Germanorum ultra Rhenum pulsa, czyli „sześćdziesiąt tysięcy Niemców wyparto za Ren”. Sztychowany plan bitwy Beauraina, widoczny na górze strony, powtarza ten medal pod tytułem.26
Dla elektora brandenburskiego kampania skończyła się żałobą. Jego najstarszy syn, następca tronu Karol Emil, zmarł w Strasburgu 7 grudnia 1674 roku. Tymczasem Szwedzi, wciągnięci do wojny przez francuską dyplomację, najechali Brandenburgię, a elektor zawrócił na północ, by stawić im czoła. 28 czerwca 1675 roku pobił ich pod Fehrbellin.27
Turenne wyruszył następnie na dwór. W miastach na jego drodze witały go wiwatujące tłumy, a Ludwik XIV przyjął go jak triumfatora. Nie doczekał końca kolejnej kampanii: 27 lipca 1675 roku pod Sasbach, po drugiej stronie Renu, zginął od kuli armatniej.28
Oceny i legendy
Weygand uważa kampanię 1674 roku za tę, w której Turenne wzniósł się na szczyt swoich możliwości. Fryderyk Wielki w poemacie o sztuce wojennej, pisanym francuskim wierszem, stawiał kampanię alzacką za wzór, a według Weyganda zalecał swoim oficerom studiowanie dwóch ostatnich kampanii Turenne'a.29
Napoleon, który poddał kampanie Turenne'a krytycznej analizie, był mniej łaskawy. Uważał, że między Belfortem a Colmarem marszałek stracił zbyt wiele dni i pozwolił sprzymierzonym zebrać siły, a powinien był iść prosto na most w Strasburgu. Jego zdaniem Turenne wykazał więcej talentu w pomyśle niż w wykonaniu.30
Niemieccy historycy oceniali samo starcie ostrożniej. Kortzfleisch zauważa, że obie strony uważały się za zwycięzców, bo sprzymierzeni utrzymali pozycję, i że dopiero ich dobrowolny nocny odwrót uczynił z Turckheim francuskie zwycięstwo. Erdmannsdörffer jeszcze w 1878 roku nazywał je starciem nierozstrzygniętym.31
Długowieczna legenda głosi, że Turenne poprowadził lewe skrzydło przez Hohlandsberg, wzgórze nad Turckheim, by niepostrzeżenie zejść na miasteczko. Kortzfleisch i Legrand-Girarde wykazują, że wojsko szło podnóżem wzgórz. Na planie Beauraina z 1782 roku trasa biegnie jednak przez wzgórze: Kortzfleisch uważa Beauraina za źródło tego błędu, Legrand-Girarde przypuszcza raczej, że Beaurain przejął miejscową tradycję.32
