Czym była mowa gettysburska?
Mowa gettysburska to krótkie przemówienie, które Abraham Lincoln wygłosił 19 listopada 1863 roku na poświęceniu Narodowego Cmentarza Żołnierzy w Gettysburgu w Pensylwanii. Mówił po oratorze Edwardzie Everetcie, który przemawiał dwie godziny. W 272 słowach Lincoln zamienił poświęcenie cmentarza w wykład o tym, o co toczy się wojna secesyjna.1
W pierwszych dniach lipca 1863 roku armie Unii i Konfederacji stoczyły wokół miasteczka Gettysburg w Pensylwanii największą bitwę wojny secesyjnej. Historię tych trzech dni opowiadamy w artykule o bitwie pod Gettysburgiem. Ten tekst mówi o tym, co cztery miesiące później powiedziano nad jej poległymi.
Cmentarz dla poległych Unii
Po walkach polegli leżeli w pospiesznie wykopanych grobach na polach, a cztery miesiące później przeniesiono mniej niż połowę z nich. Stany Unii, które straciły ludzi w tej kampanii, sfinansowały prawdziwy cmentarz, a komitetowi organizacyjnemu przewodniczył David Wills, adwokat z Gettysburga i pełnomocnik stanu Pensylwania. Do połowy sierpnia Wills kupił 17 akrów na Cemetery Hill, a uroczystość poświęcenia wyznaczono na 19 listopada 1863 roku.2
Głównym mówcą miał być Edward Everett, słynny orator, były senator i sekretarz stanu. Lincolnowi przypadła rola drugoplanowa. 2 listopada, zaledwie 17 dni przed uroczystością, Wills napisał do prezydenta z zaproszeniem, by po głównej mowie powiedział kilka stosownych słów. National Park Service zauważa, że to sformułowanie może tłumaczyć zwięzłość tego, co Lincoln powiedział.3
Noc w domu Willsa
Lincoln przyjechał ze świtą pociągiem o zmierzchu 18 listopada i udał się do domu Willsa. Tam, jak podaje National Park Service, dokończył przemówienie. Popularna opowieść, że nabazgrał je w pociągu na odwrocie koperty, jest według American Battlefield Trust najpewniej mitem: zachowane brudnopisy świadczą o starannej pracy.4
Miasteczko liczące około 2400 mieszkańców zapełniło się nawet 20 000 przyjezdnych. Martin Gutmann z Pennsylvania Center for the Book kreśli ten sam obraz: miasto 2500 ludzi, które pod jasnym, mroźnym niebem urosło do 20 000.5
Dwie godziny i dwie minuty
Po południu 19 listopada, po muzyce i modlitwie, Everett mówił dwie godziny. Gutmann liczy jego mowę na 13 607 słów, drobiazgowy opis bitwy. Potem, po hymnie, wstał Lincoln.6
Wypowiedział 272 słowa w niecałe trzy minuty. Zaczął od narodzin państwa: „Osiemdziesiąt siedem lat temu nasi ojcowie powołali na tym kontynencie nowy naród, poczęty w wolności i oddany zasadzie, że wszyscy ludzie są stworzeni równymi”. Powiedział, że żywi nie mogą naprawdę poświęcić tej ziemi, bo uświęcili ją już ludzie, którzy tu walczyli. Na koniec wezwał słuchaczy, by postanowili, że „ten naród, z Bożą pomocą, narodzi się na nowo w wolności, a rząd ludu, przez lud i dla ludu nie zniknie z powierzchni ziemi”.7
Everett zrozumiał to od razu. Nazajutrz napisał do Lincolna, chwaląc mowę za wymowną prostotę i stosowność, i przyznał, że chciałby w dwie godziny zbliżyć się do sedna tej uroczystości tak, jak Lincoln w dwie minuty.8
Pięć kopii, drobne różnice
Nie ma nagrania, a relacje o dokładnych słowach Lincolna się różnią. Zachowało się pięć rękopisów jego ręki. Dwa, dane sekretarzom Johnowi Nicolayowi i Johnowi Hayowi, są dziś w Bibliotece Kongresu; kopia Everetta jest w Springfield w Illinois; kopia Bancrofta, spisana dla historyka George'a Bancrofta, na Uniwersytecie Cornella; a kopia Blissa, sporządzona dla pułkownika Alexandra Blissa, wisi w Pokoju Lincolna w Białym Domu.9
Teksty różnią się tylko drobiazgami pisowni, interpunkcji i słownictwa. Najbardziej znana różnica to słowa „under God”, czyli „z Bożą pomocą”, obecne w trzech późniejszych kopiach, ale nie w brudnopisach Nicolaya i Haya; American Battlefield Trust zauważa, że trzej reporterzy zamieścili je w depeszach z tego dnia, więc Lincoln mógł je dodać, przemawiając. Kopia Blissa jest jedyną podpisaną przez Lincolna i to jej tekst wyryto na południowej ścianie Pomnika Lincolna w Waszyngtonie.10
Pamięć w Gettysburgu
Na cmentarzu narodowym stoi dziś Lincoln Address Memorial, upamiętniający mowę, a nie człowieka: brązowe popiersie Lincolna dłuta Henry'ego Bush-Browna, z tekstem mowy po jednej stronie i listem zapraszającym Willsa po drugiej. Uroczystość pomyślana jako tło dla mowy Everetta jest dziś pamiętana niemal wyłącznie dzięki słowom, które po niej padły.11
