Czym była operacja Uran?
Operacja Uran była radziecką kontrofensywą pod Stalingradem, rozpoczętą 19 listopada 1942 roku. Zamiast atakować Niemców w mieście, uderzyła w słabe armie rumuńskie na skrzydłach, na północy i na południu. Późnym wieczorem 23 listopada oba radzieckie kliny spotkały się pod Sowietskim koło Kałacza i niemiecka 6. Armia znalazła się w okrążeniu.1
W listopadzie 1942 roku niemiecka 6. Armia przez całą jesień przebijała się przez Stalingrad, kwartał po kwartale, w stronę Wołgi. Jeszcze 17 listopada Hitler naciskał na jej dowódcę Friedricha Paulusa, by dotarł do rzeki przy fabryce dział, przekonując, że kra na Wołdze jeszcze bardziej utrudnia sytuację Rosjanom. Dwa dni później bitwa odwróciła się w drugą stronę.2
Cios w skrzydła
Gdy Niemcy grzęźli w ruinach miasta, ich długie skrzydła na otwartym stepie trzymały głównie armie sojusznicze: rumuńska 3. Armia nad Donem na północnym zachodzie, rumuńska 4. Armia na południu, a dalej w górę Donu wojska włoskie i węgierskie. W te słabe punkty mierzył radziecki plan. Mark Cartwright z World History Encyclopedia pisze, że Gieorgij Żukow opracował plan o kryptonimie Uran, ale jego wykonanie pozostawił generałowi Aleksandrowi Wasilewskiemu; Keith Huxen z National WWII Museum przypisuje dowodzenie Żukowowi. Udział wzięły trzy radzieckie fronty: Południowo-Zachodni, Doński i Stalingradzki.3
Sirena nad Donem
W nocy z 18 na 19 listopada nad Donem sypał tak gęsty śnieg, że chwilami nic nie było widać. O 7.20 artyleria 5. Armii Pancernej na przyczółku pod Sierafimowiczem i 21. Armii na zachód od Kletskiej dostała hasło alarmowe Sirena; dziesięć minut później przyszła komenda ogoń, ognia, i 3500 dział i moździerzy otworzyło ogień na rumuńską 3. Armię. „Rossijskaja Gazieta” również podaje początek o wpół do ósmej i opisuje 80-minutowe przygotowanie artyleryjskie. Pierwsza piechota ruszyła o 8.50.4
Do południa 5. Armia Pancerna i 21. Armia przełamały linię rumuńską, a ich korpusy pancerne weszły w wyłom. Rumuni nie mieli broni przeciwpancernej cięższej niż 47 mm, a oficjalna historia armii USA opisuje, jak rumuńska 3. Armia praktycznie rozsypała się pod pierwszym uderzeniem. O 22.00 6. Armia dostała rozkaz wstrzymania wszystkich działań zaczepnych w Stalingradzie i przerzucenia trzech dywizji pancernych i dywizji piechoty na zagrożone skrzydło.5
Południowe ramię kleszczy
20 listopada Front Stalingradzki uderzył na południe od miasta, po kilkugodzinnym opóźnieniu z powodu mgły. 57. i 51. Armia przełamały rumuński VI Korpus wzdłuż łańcucha jezior na południe od Beketowki. Niemiecka 4. Armia Pancerna zanotowała, że korpus rozpadał się tak szybko, iż każdy środek mający powstrzymać uciekających tracił sens, zanim zdążono go wprowadzić, a jej dowódca Hermann Hoth stwierdził, że praca całych tygodni poszła na marne w jeden dzień. Do wieczora 4. Armia Pancerna została rozcięta na dwoje.6
Most pod Kałaczem
Za frontem leżało całe zaplecze 6. Armii: sztaby, składy, szpitale i warsztaty w widłach Donu i Czyru, które teraz toczyły się na południe falą ludzi, koni i ciężarówek. 21 listopada Paulus opuścił wysunięte stanowisko dowodzenia w Gołubinskim, gdy na stepie pojawiły się radzieckie czołgi. Hitler z Berghofu rozkazał 6. Armii trwać na miejscu bez względu na groźbę przejściowego okrążenia.7
Przed świtem 22 listopada batalion XXVI Korpusu Pancernego śmiałym rajdem opanował most na Donie pod Kałaczem. Późnym wieczorem 23 listopada, po wymianie zielonych rakiet rozpoznawczych, IV Korpus Pancerny nadciągający z północy spotkał się z IV Korpusem Zmechanizowanym nadchodzącym z południa pod Sowietskim i pierścień się zamknął. Także Cartwright datuje okrążenie na 23 listopada, gdy kleszcze zamknęły się koło Kałacza.8
Z tego spotkania nie zachował się żaden film. Huxen zauważa, że Rosjanie później odegrali je przed kamerami, a diorama w moskiewskim muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej nawiązuje właśnie do tej inscenizacji.9
W kotle
Cartwright szacuje okrążone siły na około 250 000 ludzi, w kotle o wymiarach mniej więcej 60 na 45 kilometrów. Paulus prosił o swobodę decyzji i przebicie się na południowy zachód; Hitler odmówił i obiecał zaopatrywać armię drogą powietrzną. Cartwright pisze, że Göring obiecywał 300 ton zaopatrzenia dziennie, a most powietrzny dostarczał w grudniu około 90 ton na dobę, wobec 750 do 800 ton, których według Paulusa potrzebowała armia. Odsiecz Mansteina i Hotha załamała się w grudniu.10
6. Armia wytrwała do nowego roku. Paulus skapitulował 31 stycznia 1943 roku, a ostatni kocioł na północy miasta złożył broń 2 lutego. Całą bitwę opisujemy w artykule o bitwie pod Stalingradem.11
