Co wydarzyło się podczas oblężenia Akki?
W sierpniu 1189 roku król Gwidon z Lusignan obległ Akkę, którą Saladyn zdobył w 1187 roku. Armia sułtana szybko otoczyła oblegających, a ci przetrwali w obozie bitwy, głód i dwie zimy, bo statki z Europy dowoziły ludzi i żywność. Filip II August przybył w kwietniu 1191 roku, Ryszard Lwie Serce w czerwcu, a 12 lipca 1191 załoga skapitulowała na warunkach. Gdy okup nie nadszedł, Ryszard kazał 20 sierpnia zabić muzułmańskich jeńców pod miastem.5
Thomas Asbridge nazywa to oblężenie być może „najbardziej niezwykłym i fascynującym starciem zbrojnym” XII wieku, a R. C. Smail zauważa, że było to jedyne wielkie oblężenie w dwunastowiecznej Syrii doprowadzone do końca, choć oblegających przez cały czas nękała nieprzyjacielska armia polowa. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wyprawach krzyżowych, a dwóch władców, którzy zakończyli oblężenie, porównujemy w tekście Saladyn kontra Ryszard Lwie Serce.6
Akka po Hittin
Akka była głównym portem Królestwa Jerozolimskiego. Cztery dni po zwycięstwie pod Hittin Saladyn stanął pod jej murami, w środę 8 lipca 1187 roku, a w piątek, jak pisze Lane-Poole, wysłuchał tam pierwszych muzułmańskich modłów odprawionych na tym wybrzeżu od czasów pierwszej krucjaty. Uwolnił w mieście cztery tysiące muzułmańskich jeńców, a zapasy wielkiego ośrodka handlu pozwoliły mu opłacić dalszą wojnę.7
W ciągu dwóch lat z królestwa został tylko Tyr. Smail wyjaśnia, że załogi miast i zamków ogołocono, by wzmocnić armię zniszczoną pod Hittin, więc pozbawione obrońców i nadziei na odsiecz poddawały się niemal bez oporu. Tyr utrzymał Konrad z Montferratu i tam zebrali się Frankowie, którzy uszli z klęski.8
Gwidon wyrusza spod Tyru
Król Gwidon z Lusignan, wzięty do niewoli pod Hittin, został uwolniony przez Saladyna w lipcu 1188 roku po przysiędze, że nigdy więcej nie podniesie przeciw niemu broni. Lane-Poole pisze, że niemal od razu zwolniono go z tej przysięgi. Konrad nie wpuścił go do Tyru, a Smail zauważa, że było to jedyne miasto, jakie Gwidonowi zostało.9
Według Smaila król bez miasta miał tylko dwa wyjścia: zrezygnować albo spróbować odzyskać królestwo. Gwidon ruszył na Akkę. Ibn al-Asir pisze, że Frankowie przez całą drogę trzymali się samego brzegu morza, a ich statki płynęły równo z nimi, gotowe zabrać ich na pokład, gdyby coś poszło źle.10
Źródła różnią się co do dnia przybycia i liczebności. Itinerarium Peregrinorum, kronika krucjaty Ryszarda, wskazuje na początek oblężenia dzień św. Augustyna, czyli 28 sierpnia 1189 roku, Baha ad-Din poniedziałek 13 radżaba, który jego wydawcy przeliczają na 27 sierpnia, a Ibn al-Asir 15 radżaba, czyli 29 sierpnia. Itinerarium mówi o 700 rycerzach i niespełna 9000 ludzi w całej armii, natomiast Baha ad-Din o 2000 jeźdźców i 30 000 piechurów i dodaje, że nigdy nie spotkał nikogo, kto oceniałby ich na mniej.11
Gwidon rozbił namiot na wzgórzu na wschód od miasta, które Itinerarium nazywa górą Turon, a Baha ad-Din Wzgórzem Modlących się. Pizańczycy przypłynęli morzem i zajęli stanowisko na brzegu. Według Itinerarium pierwszy szturm podjęto trzeciego dnia, z samymi drabinami i tarczami, i przerwano go, gdy fałszywa wieść doniosła, że nadciąga Saladyn.12
Oblegający oblężeni
Saladyn oblegał wtedy zamek Beaufort, który Baha ad-Din nazywa asz-Szakif. Ostrzeżony 26 sierpnia, ruszył przez Tyberiadę i ustawił armię na równinie na wschód od Akki, opierając skrzydła o rzekę Belus i wzgórze al-Ajadija. Do miasta wprowadzał kolejne oddziały, aż wypełnił je ludźmi i zapasami.13
Odtąd Frankowie tkwili między murami a armią sułtana. Itinerarium pisze, że ci, którzy przyszli oblegać innych, sami zostali oblężeni, a Abu al-Fida, że Frankowie oblegali Akkę, lecz sami byli niejako oblężeni. Morzem wciąż nadciągały posiłki, a Itinerarium opowiada o pięćdziesięciu statkach z 12 000 ludzi z krajów północy.14
14 września Saladyn uderzył, by otworzyć drogę do miasta, a następnego dnia jego ludzie się przebili. Według Baha ad-Dina miasto zyskało na pewien czas oddech, a Ibn al-Asir pisze, że mieszkańcy Akki przestali się czuć oblężeni.15
Bitwa 4 października 1189
W środę 4 października Frankowie wyszli z obozu w szyku bojowym, z królem w środku i z Ewangelią niesioną przed nim pod atłasowym baldachimem, pisze Baha ad-Din. Armia Saladyna czekała przed namiotami, prawym skrzydłem nad morzem, lewym nad rzeką.16
Saladyn osłabił środek, by wesprzeć bratanka Takiego ad-Dina na prawym skrzydle, i Frankowie uderzyli w lukę. Baha ad-Din, który to oglądał, widział, jak piechota dotrzymywała kroku rycerzom. Oddziały z Dijarbakru pękły, większa część prawego skrzydła uciekła, niektórzy aż do Tyberiady, a nawet do Damaszku, a Frankowie dotarli do namiotu sułtana i zabili tam nosiwodę. Saladyn, z którym zostało pięciu ludzi ze świty, objeżdżał oddział za oddziałem, by zawrócić uciekających.17
Frankowie, którzy dotarli na wzgórze, zawrócili ku swojej armii. Saladyn rzucił na nich zebranych ludzi, a z drugiej strony natarło lewe skrzydło. Itinerarium nazywa to ucieczką i rzezią chrześcijan: Andrzej z Brienne zginął, wzywając towarzyszy do powrotu do walki, a króla Gwidona ocalił dopiero jego rywal Konrad. Ibn al-Asir pisze, że mistrz templariuszy, którego Saladyn kiedyś pojmał i uwolnił, znów dostał się do niewoli i został zabity.18
Zabitych liczy się bardzo różnie. Itinerarium podaje 1500 chrześcijan. Baha ad-Din przytacza szacunek 7000 i wątpi w niego, bo sam widział, jak zwożono ciała do rzeki, ale dodaje, że człowiek nadzorujący wozy naliczył 4100 zabitych z samego lewego skrzydła Franków. Ibn al-Asir pisze o około 10 000. Po stronie muzułmańskiej Baha ad-Din wymienia 150 nieznanych młodzieńców i kilku znanych emirów.19
Lane-Poole uważał, że tego dnia oblężenie mogło się skończyć. W czasie walki służba obozowa rozgrabiła obóz samego Saladyna, armia była wyczerpana, a rada przekonała chorego sułtana, by 16 października wycofał się na wzgórza al-Charruba. Frankowie wykorzystali ten czas, by się okopać.20
Statki, wieże i posiłki
Zimą Frankowie wykopali wokół obozu wielki rów, a deszcze przerwały walki. Lane-Poole pisze, że egipska flota pięćdziesięciu żagli pod wodzą admirała Lulu przebiła się do Akki. Wiosną Saladyn znów ruszył spod al-Charruby z oddziałami z Aleppo, Harranu, Sindżaru, Mosulu i Irbilu, a Ibn al-Asir pisze, że Frankowie bez wytchnienia walczyli zarówno z jego armią, jak i z załogą.21
Frankowie zbudowali trzy drewniane wieże, według opisu Ibn al-Asira wysokie na sześćdziesiąt łokci i pięciopiętrowe, obite skórami przeciw ogniowi, i podtoczyli je pod mury. Załoga je spaliła, a Lane-Poole opowiada o młodym kotlarzu z Damaszku, którego ogień zniszczył wieże i który nie przyjął żadnej nagrody za to, co zrobił w sprawie Boga.22
Latem 1190 roku zawiodła krucjata niemiecka. Lane-Poole pisze, że Fryderyk Barbarossa utonął w rzece Salef w Azji Mniejszej, a jego syn Fryderyk Szwabski dotarł pod Akkę na początku października z ledwie tysiącem ludzi. Henryk z Szampanii wylądował już pod koniec lipca z dużymi siłami i objął dowództwo nad armią.23
Głodowa zima
Zima z 1190 na 1191 rok przyniosła do obozu głód. Itinerarium poświęca mu cały ciąg rozdziałów: ludzie jedli trawę, ogryzali kości porzucone przez psy, w Wielkim Poście jedli koninę, a dwaj przyjaciele wydali ostatnią monetę na trzynaście ziaren bobu. Lane-Poole pisze, że worek zboża kosztował sto sztuk złota.24
Choroby zabierały także wodzów. Lane-Poole wymienia wśród zmarłych królową Sybillę, przez którą Gwidon miał koronę, i Ranulfa de Glanville, a on i Itinerarium odnotowują śmierć Baldwina, arcybiskupa Canterbury, w listopadzie 1190 roku. Konrad z Montferratu poślubił wtedy siostrę Sybilli, Izabelę, nową dziedziczkę królestwa, gdy unieważniono jej małżeństwo z Onufrym z Toronu, i wrócił do Tyru.25
Przybycie królów
Pierwszy przybył Filip II August, 20 kwietnia 1191 roku według Baha ad-Dina, a Lane-Poole pisze, że na Wielkanoc witano go hymnami i potokami łez. Od razu ustawił machiny oblężnicze. Baha ad-Din dodaje, że jego biały sokół odleciał na mury i trafił do Saladyna, który nie oddał go nawet za tysiąc dinarów.26
Ryszard Lwie Serce zatrzymał się po drodze, by podbić Cypr. Do obozu dotarł w sobotę 8 czerwca 1191 roku z dwudziestoma pięcioma galerami, jak podają zarówno Baha ad-Din, jak i Ibn al-Asir. Baha ad-Din pisze, że tej nocy Frankowie rozpalili w obozie ogromne ogniska, a muzułmanów na wieść o jego przybyciu ogarnął strach.27
Obaj królowie szybko zachorowali. Norgate i Lane-Poole za kronikami krzyżowców opisują Ryszarda niesionego na skraj fosy w jedwabnej kołdrze i strzelającego do murów z kuszy spod osłony z plecionki. Leksykon wydawnictwa Gale nazywa jego chorobę malarią i pisze, że pod mury trzeba go było nieść w lektyce.28
Ostatnie szturmy
Machiny i podkopy królów w kilku miejscach skruszyły mury. Ibn al-Asir datuje ustawienie siedmiu mangoneli na 30 maja, a Norgate opisuje podkop odpalony pod jedną z wież, który zwalił jej wieżyczki i otworzył wielki wyłom w kurtynie muru.29
Saladyn atakował okopy Franków za każdym razem, gdy szturmowano miasto. Pewnego dnia kazał swoim ludziom wziąć łopaty i zasypać rowy, a Baha ad-Din przyznaje, że wojsko nie poszło za nim i wołało, że zgubi cały islam. Lane-Poole pisze, że sułtan nie jadł przez cały dzień i ze łzami w oczach patrzył na walkę pod murami.30
W mieście kończyła się nadzieja. Trzej emirowie wymknęli się nocą małą łodzią, co odnotowują zarówno Baha ad-Din, jak i Ibn al-Asir, a załoga uznała ich ucieczkę za znak końca. Według Itinerarium, które przytacza Lane-Poole, w mieście wciąż broniło się 6000 Turków pod wodzą Karakusza i al-Masztuba, nazywanych przez krzyżowców Caracois i Mestoc.31
Warunki kapitulacji
Al-Masztub poszedł do króla Filipa i zaproponował oddanie miasta w zamian za swobodne wyjście. Baha ad-Din przytacza odpowiedź króla, że muzułmanie są niewolnikami Franków, a Ibn al-Asir pisze, że król odmówił. Frankowie zażądali wtedy wszystkich jeńców w rękach muzułmanów i miast wybrzeża, a propozycje Saladyna, najpierw oddania miasta, potem także Krzyża Świętego, odrzucili.32
Ostateczne warunki znamy w kilku wersjach. Baha ad-Din wymienia miasto z machinami i statkami, 200 000 dinarów, 500 jeńców niskiego stanu i 100 znaczniejszych wybranych przez Franków, Krzyż oraz 4000 sztuk złota dla Konrada, który pośredniczył. Ibn al-Asir podaje 200 000 dinarów, 500 znacznych jeńców, Krzyż i 14 000 dla Konrada, z dwoma miesiącami na zapłatę. Itinerarium mówi o 2000 szlachetnie urodzonych jeńców i 500 niższego stanu. Norgate po porównaniu przekazów przyjmuje Krzyż, 1600 jeńców i 200 000 bizantów.33
Sporne jest nawet to, czy Saladyn na te warunki przystał. Itinerarium twierdzi, że tak. Baha ad-Din pisze, że załoga zawarła układ na własną rękę, a sułtan właśnie pisał list z zakazem, gdy zobaczył na murach chorągwie Franków, i Lane-Poole idzie za nim. Thomas Asbridge przestrzega, że Baha ad-Din miał wszelkie powody, by odsunąć swojego pana od tej umowy.34
Akka zmienia właściciela
Chorągwie Franków zawisły na murach w piątek 12 lipca 1191 roku, krótko po południu, co odnotowują Baha ad-Din, Ibn al-Asir i Abu al-Fida. Baha ad-Din, który tego dnia pełnił służbę w namiocie Saladyna, widział sułtana porażonego żalem jak matka, która straciła dziecko. Tej nocy Saladyn odesłał tabory do Szefa-Amr.35
Itinerarium opisuje obrońców wychodzących na mury przed opuszczeniem miasta i krzyżowców, którzy dziwili się pogodnym twarzom ludzi tracących wszystko. Obrońców nie puszczono jednak wolno, lecz zatrzymano jako zakładników układu. Królowie podzielili między siebie miasto, zapasy i jeńców: Filip wziął Karakusza, dom templariuszy i swoją część jeńców, Ryszard al-Masztuba i pałac królewski.36
Filip nie został. Roger z Howden datuje jego wyjazd do Tyru na 31 lipca, a Itinerarium pisze, że większość wojska zostawił przy Ryszardzie pod wodzą księcia Burgundii. Zabrał ze sobą swoją część jeńców, a Konrad, któremu ich powierzył, początkowo odmówił ich odesłania.37
Okup, który nie nadszedł
Saladyn zebrał pierwszą ratę. Baha ad-Din wymienia Krzyż, 100 000 dinarów i 1600 jeńców, a Ibn al-Asir potwierdza, że sułtan zgromadził 100 000 sztuk złota. Frankijscy komisarze uznali, że wszystko jest gotowe, z wyjątkiem części imiennie wskazanych jeńców.38
Spór dotyczył gwarancji. Saladyn żądał, by albo najpierw uwolniono załogę, a on dałby zakładników za resztę, albo by Frankowie dali mu zakładników do czasu uwolnienia jego ludzi. Frankowie chcieli dać jedynie przysięgę. Ibn al-Asir dodaje, że Saladyn prosił templariuszy o poręczenie, a ci odmówili, i o tej samej odmowie pisze John La Monte w przypisach do Ambroise’a.39
Kronikarze krzyżowców opowiadają tę historię odwrotnie. Itinerarium zarzuca Saladynowi, że słał nieustannie dary i posłów, by zyskać na czasie, a o własnych ludzi nie dbał, Roger z Howden zaś pisze, że w wyznaczonym dniu muzułmanie nie dostarczyli ani Krzyża, ani jeńców, ani pieniędzy.40
Zabicie jeńców
We wtorek 20 sierpnia 1191 roku Ryszard wyjechał z całą armią na równinę między wzgórzami al-Ajadija i Tell Kisan i kazał wyprowadzić jeńców. Baha ad-Din, piszący z obozu Saladyna, mówi o „ponad trzech tysiącach, powiązanych razem sznurami”, zabitych mieczami i włóczniami. Tę samą datę podają Ibn al-Asir i Norgate, a Norgate zauważa, że wszystkie źródła, które ją podają, wskazują 20 sierpnia, z wyjątkiem Itinerarium, mówiącego o piątku po Wniebowzięciu, czyli o 16 sierpnia.41
Liczba zabitych to najbardziej sporna liczba całego oblężenia. Itinerarium i Ambroise podają 2700, Baha ad-Din ponad 3000. Norgate przytacza list samego Ryszarda, w którym mowa o około 2600, a Roger z Howden pisze o 5000. Wszyscy zgadzają się, że ludzi znacznych zatrzymano dla okupu, a Ibn al-Asir i Baha ad-Din dodają tych, którzy byli dość silni do pracy albo dość bogaci, by zapłacić.42
O motywy spierano się od razu. Baha ad-Din przytacza dwa wyjaśnienia: zemstę za zabitych wcześniej Franków albo niechęć Ryszarda do zostawiania tylu jeńców za plecami w marszu na Askalon, i dodaje: „Bóg wie, jaki był naprawdę jego powód”. Itinerarium i Ambroise mówią o zemście za chrześcijan zabitych w czasie oblężenia bełtami i strzałami.43
Sporne jest też to, kto pierwszy zabił jeńców. Roger z Howden pisze, że Saladyn ściął swoich chrześcijańskich jeńców 18 sierpnia. Lane-Poole odpowiada, że nie potwierdza tego żaden inny przekaz, a La Monte, że zgodne świadectwa wskazują Ryszarda jako pierwszego. Sam Lane-Poole nie widział dla tej rzezi żadnego usprawiedliwienia.44
Po Akce
Saladyn rozdysponował zebrane pieniądze, a jeńców i Krzyż odesłał do Damaszku, pisze Ibn al-Asir. Ryszard opuścił Akkę w ciągu kilku dni. Roger z Howden podaje, że przeprawił się z armią przez rzekę Akki 22 sierpnia, Ibn al-Asir datuje wymarsz na 21 sierpnia. W marszu na południe wzdłuż wybrzeża Saladyn zaatakował kolumnę pod Arsuf, co odnotowują Ibn al-Asir i Abu al-Fida.45
Smail zwraca uwagę, że odzyskanie miasta, które w 1187 roku poddało się Saladynowi w jeden dzień, zajęło dwadzieścia jeden miesięcy. Asbridge liczy dwadzieścia dwa wyczerpujące miesiące i dwie straszne zimy i zauważa, że historycy długo pomijali wszystko poza ostatnimi trzema miesiącami oblężenia. Spór o to, jak prowadził je Saladyn, trwa: John Hosler w książce z 2018 roku krytykuje jego dowodzenie, a Asbridge nazywa tę krytykę mądrością po fakcie.46
UNESCO, które wpisało Stare Miasto Akki na listę światowego dziedzictwa w 2001 roku, opisuje je jako stolicę krzyżowego Królestwa Jerozolimskiego do 1291 roku i zaznacza, że ruiny miasta krzyżowców przetrwały niemal nienaruszone nad i pod ulicami osmańskiej Akki. Dalszą wojnę Ryszarda, aż do rozejmu z 1192 roku, opisuje nasza biografia Ryszarda Lwie Serce, a jego przeciwnika biografia Saladyna.47
.jpg){kind=link}