Kto wygrał wielkie oblężenie Malty?
Wygrali joannici. Od 18 maja do 8 września 1565 roku osmańska armia Mustafy Paszy i flota Piyale Paszy oblegały Maltę. Fort Świętego Elma padł 23 czerwca, ale Birgu i Senglea wytrwały pod wodzą wielkiego mistrza Jeana de La Valette, aż 7 września wylądowała hiszpańska odsiecz.1
Wiosną 1565 roku sułtan Sulejman Wspaniały wysłał wielką flotę i armię przeciw skalistej wyspie na południe od Sycylii. Malta należała do joannitów, zakonu rycerskiego, którego galery napadały na osmańskie statki, a sułtan chciał ich stamtąd wypędzić, tak jak w 1522 roku wypędził ich z Rodos. Przez prawie cztery miesiące osmańska armia szturmowała forty zakonu wokół Wielkiego Portu. Zdobyła jeden z nich, straciła tysiące ludzi, a we wrześniu odpłynęła z niczym.2
Oto historia wielkiego oblężenia widziana z obu stron, część naszego przewodnika po wojnach osmańskich w Europie. Zobacz też życiorys Sulejmana Wspaniałego, bitwę pod Lepanto sześć lat później i nasz ranking największych oblężeń w historii.
Dlaczego Sulejman zaatakował Maltę w 1565 roku?
Joannici przybyli na Maltę jako uchodźcy. Sulejman odebrał im Rodos w 1522 roku, a w 1530 roku osiedlili się na Malcie i uczynili swoją siedzibą stary zamek w Birgu, nazwany odtąd fortem Świętego Anioła. Z tamtejszego portu ich galery wróciły do wojny na morzu.3
Dla Osmanów zakon był gniazdem korsarzy. Turecka Encyklopedia Islamu (TDV) jako przyczynę wyprawy podaje ataki joannitów na muzułmańskich pielgrzymów, kupców i podróżnych. Richard Knolles, angielski historyk Turków, który korzystał z informatorów w Stambule, wskazał jako głównych podżegaczy Hasana, syna Barbarossy i władcę Algieru, oraz Turguta, namiestnika Trypolisu, których ziemie i żeglugę nękali joannici.4
Także chwila wydawała się dobra. W 1560 roku flota osmańska pod wodzą Piyale Paszy rozbiła chrześcijańską wyprawę pod Dżerbą u wybrzeży Tunezji i z pomocą korsarza Turguta Reisa, znanego w Europie jako Dragut, zdobyła tamtejszy zamek. David Abulafia, cytowany przez historyka Victora Mallię-Milanesa, pisze, że to zwycięstwo dodało Turkom pewności siebie.5
Co Sulejman chciał zrobić z Maltą, wciąż jest przedmiotem sporu. Francisco Balbi di Correggio, arkebuzer służący w wojskach hiszpańskich i uczestnik oblężenia, przypisuje sułtanowi plany większych wypraw przeciw południowym Włochom po zdobyciu wyspy, a niedawne hiszpańskie studium o wicekrólu Sycylii widzi w ataku pierwszy krok ku Sycylii. Mallia-Milanes w to wątpi: po zdobyciu Tunisu w 1574 roku Osmanowie nigdy nie użyli go do inwazji na Sycylię, a prawdziwym motywem sułtana był jego zdaniem gniew na najazdy joannitów. J. E. Storace na łamach Melita Historica twierdził z kolei, że Sulejman chciał mieć wysuniętą bazę morską w środkowej części Morza Śródziemnego.6
Turcy nie zaskoczyli joannitów. Protokoły rady zakonu przechowywane w Valletcie pokazują, że rycerze w styczniu 1565 roku werbowali żołnierzy w Neapolu i na Sycylii, w lutym nałożyli specjalny podatek, a w maju zwozili zboże do Birgu. Don García de Toledo, wicekról Sycylii, odwiedził wcześniej wielkiego mistrza Jeana Parisota de La Valette, ostrzegł go przed niebezpieczeństwem i przysłał mu nieco wojska i zapasów, jak pisze Santos de la Hera.7
Jak liczne były armie osmańska i chrześcijańska?
Dekret z 23 marca 1565 roku mianował wezyra Mustafę Paszę wodzem (serdarem) wyprawy, a flotą dowodził wielki admirał Piyale Pasza. Osmański rejestr tej kampanii, zbadany przez Arnolda Cassolę i omówiony przez Caroline Finkel, odnotowuje rejs floty ze Stambułu port po porcie, od wypłynięcia 29 marca, i zawiera 31 dekretów sułtańskich wydanych między marcem a październikiem 1565 roku. Angielski historyk Richard Knolles, którego relację Joseph Galea czytał pod kątem szczegółów z osmańskiej strony, podaje, że flota wypłynęła 22 marca i zebrała się w Metoni na Peloponezie.8
Żadna liczba dla armii osmańskiej nie jest pewna. Encyklopedia TDV podaje około 240 okrętów i około 35 000 żołnierzy, a encyklopedia Treccani około 200 okrętów. Hiszpańskie studium morskie liczy ponad 130 galer i ponad 29 000 ludzi. Dziewiętnastowieczni historycy William Prescott i Whitworth Porter, idąc za kronikarzami zakonu, podają 130 galer, 50 mniejszych jednostek i około 30 000 żołnierzy, w tym odpowiednio 6000 i 4500 janczarów. Mallia-Milanes szacuje siły, które wylądowały, na 23 000 do 25 000, a Knolles na 20 000.9
La Valette miał przeciw nim od około 540 do 600 rycerzy: Federica Formiga liczy 541, ze wszystkich ośmiu narodowych języków zakonu, Carlos Morenés y Mariátegui 543, a Storace około 600. Obok nich stało około 8000 do 9000 innych ludzi, według szacunku Storace'a mniej więcej w połowie Maltańczyków.10
Flotę dostrzeżono 18 maja. W ciągu kilku dni armia wylądowała w Marsaxlokk, zatoce na południowym wschodzie (zapiski osmańskie datują lądowanie na 21 maja), i założyła główny obóz w Marsie, u nasady Wielkiego Portu.11
Dlaczego Turcy najpierw zaatakowali fort Świętego Elma?
Siła joannitów skupiała się na dwóch półwyspach po drugiej stronie Wielkiego Portu, naprzeciw góry Sceberras: w Birgu z fortem Świętego Anioła na cyplu i w Senglei z fortem Świętego Michała. Na samym krańcu Sceberras stał fort Świętego Elma, zbudowany w 1552 roku fort w kształcie gwiazdy, który strzegł krańca półwyspu między Wielkim Portem a Marsamxett, portem położonym dalej na północ.12
Zwykła opowieść, przekazywana przez chrześcijańskich kronikarzy i powtarzana przez Storace'a, głosi, że Mustafa chciał od razu uderzyć na Birgu, a Piyale nalegał na zdobycie najpierw Świętego Elma, by zapewnić galerom bezpieczne kotwicowisko w Marsamxett. Hiszpańska relacja oparta na papierach wicekróla odwraca role: to Piyale wolał Birgu, a Mustafa Świętego Elma. Brian Blouet dowodził w 1965 roku, że do wyjaśnienia tego wyboru nie trzeba żadnej kłótni: Marsaxlokk był złym portem na wypadek przybycia floty chrześcijańskiej, a działa na Sceberras sięgały obrońców wewnątrz Birgu, na co inżynierowie zakonu zwracali uwagę od 1530 roku.13
Jak fort Świętego Elma bronił się przez miesiąc?
Fort Świętego Elma był mały, ale, jak podkreśla Blouet, nowoczesny, miał dzieła zewnętrzne i kawalier, a według jego rachunku po rozpoczęciu oblężenia skierowano do niego około 800 ludzi. Jego siła polegała na tym, że nie dało się go odciąć. Działa fortu Świętego Anioła ostrzeliwały otwarty teren przed nim, a łodzie z Birgu dowoziły przez port świeżych ludzi i zaopatrzenie, więc załoga odnawiała się równie szybko, jak ginęła.14
W ostatnim tygodniu maja osmańskie baterie ostrzeliwały już fort. 2 czerwca przybył Turgut Reis z 13 galerami. Encyklopedia TDV pisze, że kwestionował decyzję o rozpoczęciu od Świętego Elma, ale włączył się do ataku. Porter przypisuje mu przesunięcie linii oblężniczych aż do Wielkiego Portu, by przeciąć łodziom drogę do fortu.15
18 czerwca, jak odnotowuje Bosio, Turgut został trafiony w głowę odłamkiem skały wyrzuconym przez pocisk armatni. Zmarł 23 czerwca, w dniu upadku fortu, a jego ciało przewieziono na jego własnych galerach do Trypolisu i pochowano przy meczecie, który tam zbudował.16
Fort Świętego Elma padł 23 czerwca, w wigilię święta Jana Chrzciciela, patrona zakonu, po mniej więcej miesiącu oblężenia. Royal Museums Greenwich, opisując współczesny obraz tej sceny, podaje, że zginęli wszyscy obrońcy z wyjątkiem dziewięciu rannych rycerzy, a Porter pisze, że dziewięciu ludzi wzięli żywcem korsarze Turguta.17
Prescott i Porter, idąc za kronikarzami zakonu, oceniają liczbę poległych chrześcijan na około 1500, w tym ponad 100 członków zakonu, a poległych Turków na około 8000. Bosio, historyk samego zakonu, liczy około 4000 Turków poległych pod fortem. Mustafa kazał okaleczyć ciała rycerzy, przywiązać je do desek i puścić z prądem przez port. La Valette odpowiedział, każąc ściąć tureckich jeńców i wystrzelić ich głowy z dział fortu Świętego Anioła w stronę osmańskich linii.18
Jak Birgu i Senglea przetrwały letnie szturmy?
Miesiąc obrony Świętego Elma dał czas. Pod koniec czerwca niewielkie posiłki z Sycylii, około 600 do 700 żołnierzy i kilkudziesięciu rycerzy pod wodzą Melchiora de Roblesa, wylądowały po drugiej stronie wyspy i pod osłoną mgły przemknęły przez osmańskie linie do Birgu.19
Mustafa zwrócił się teraz przeciw Senglei. W lipcu do oblegających dołączył Hasan Pasza, bejlerbej Algieru, a Turcy przeciągnęli lądem do Wielkiego Portu około 80 łodzi, by zaatakować Sengleę od strony wody. 15 lipca Hasan poprowadził szturm od lądu, a łodzie uderzyły na cypel półwyspu. Prescott, idąc za kronikarzami zakonu, pisze, że niska bateria u stóp fortu Świętego Anioła zatopiła dziewięć z dziesięciu łodzi wiozących tysiąc janczarów i że ten dzień kosztował napastników 3000 do 4000 ludzi, ale dodaje, że rachunki wroga rzadko bywają dokładne („the arithmetic of an enemy is not apt to be exact”).20
W sierpniu Turcy atakowali Birgu i Sengleę jednocześnie. Podczas generalnego szturmu 7 sierpnia, jak relacjonuje Bosio, jazda z Mdiny, obwarowanego miasta w głębi wyspy, wypadła i uderzyła na osmański obóz w Marsie, gdzie leżeli chorzy. Rozeszła się wieść, że wylądowała chrześcijańska armia, i Turcy wycofali się spod wyłomów. Katalog rycin z oblężenia w Royal Collection łączy jednak ten wypad ze szturmem 21 sierpnia.21
Najgroźniejszy kryzys przyszedł w drugiej połowie sierpnia, gdy mina zawaliła część muru posterunku Kastylii w Birgu, a osmańscy żołnierze zatknęli na wyłomie swój sztandar. Porter datuje to na 18 sierpnia, a obrazy i ryciny Mattea Pereza d'Aleccio ukazują wielki atak na posterunek Kastylii 21 sierpnia. Stary wielki mistrz chwycił pikę, sam poprowadził kontratak i został ranny w nogę, a wyłom oczyszczono. Gdy później rada wzywała go do porzucenia miasta i wycofania się do fortu Świętego Anioła, odmówił.22
Jak hiszpańska odsiecz zakończyła oblężenie?
Joannici obwiniali don Garcíę o spóźnienie i ten zarzut przylgnął do niego w maltańskiej tradycji. Blouet i Storace uważają go za niesprawiedliwy: wicekról miał zbyt mało okrętów i ludzi, by ryzykować nimi, gdy zagrożona mogła być sama Sycylia, a bez rozkazów Filipa II nie mógł działać. Hiszpański historyk Fernando Santos de la Hera dodaje, że większość jego doradców sprzeciwiała się jakiejkolwiek próbie, a García stracił podczas oblężenia własnego syna.23
Flota odsieczy, licząca 28 galer, wypłynęła z Syrakuz 25 sierpnia, sztorm zawrócił ją na Sycylię, a 6 września wyruszyła ponownie. 7 września wysadziła wojsko w zatoce Mellieħa na północnym zachodzie wyspy. La Valette, pisząc do papieża 11 września, ocenił te siły na 8000 lub 9000 ludzi. Włoski pisarz Pietro Bizzari, donosząc Williamowi Cecilowi 19 września, podał 9600, a Porter podaje 8500.24
Plotka powiększyła hiszpańskie siły. Przez noc z 7 na 8 września Turcy ciągnęli działa na okręty, a 8 września, w święto Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, dzwony Birgu zabiły na mszę, a nie na alarm. Balbi napisał, że „nigdy muzyka nie brzmiała tak słodko dla ludzkich uszu”.25
Gdy Mustafa dowiedział się, jak niewielka jest armia odsieczy, wylądował ponownie, według Portera z około 9000 ludzi, według Bosia z 16 000, i ruszył w głąb wyspy. 11 września hiszpańscy dowódcy Ascanio della Corgna i Álvaro de Sande stanęli przeciw niemu na wzgórzach między Mdiną a Naxxar, a rycerze i ochotnicy w ich szeregach ruszyli naprzód, zanim zdołano ich powstrzymać. Osmańscy żołnierze załamali się i pod ostrzałem uciekli na okręty w Zatoce Świętego Pawła. List La Valette'a z 11 września ocenia ich straty na około 1500.26
Knolles, w lekturze Galei, pisze, że flota nie uciekła od razu, lecz przez kolejny dzień i noc stała w Zatoce Świętego Pawła, zanim pożeglowała do Grecji, a także Bosio widzi ją tam jeszcze 12 września. Flota odpłynęła 12 lub 13 września.27
Ile osób zginęło podczas wielkiego oblężenia Malty?
Żaden rachunek nie jest dokładny. Chrześcijańscy kronikarze, za którymi idzie Prescott, oceniają liczbę Turków poległych w walce i zmarłych z chorób na ponad 30 000, a hiszpański historyk wojen morskich powtarza liczbę 30 000 ciał pozostawionych na wyspie. Encyklopedia TDV, pisząca z osmańskiej perspektywy, podaje około 20 000 zabitych i odnotowuje, że oficjalne zapiski wymieniają 540 timariotów wśród utopionych i poległych.28
Po stronie obrońców Prescott podaje około 200 rycerzy, 2500 żołnierzy i ponad 7000 Maltańczyków, mężczyzn, kobiet i dzieci. Carlos Morenés y Mariátegui pisze, że z 543 rycerzy, którzy zaczynali oblężenie, przy życiu zostało tylko 300.29
Kto wygrał wielkie oblężenie Malty i dlaczego Turcy przegrali?
Wygrali joannici: Malta pozostała w ich rękach, a osmańska armia wróciła do domu. Prescott wylicza błędy Osmanów: zbyt późno odcięli fort Świętego Elma od Birgu, pozwolili, by posiłki z Sycylii dotarły na wyspę, z trudem żywili armię na jałowej wyspie i tracili tysiące ludzi z powodu chorób w letnim upale. Storace obwinia przede wszystkim podzielone dowództwo Mustafy i Piyale.30
Blouet uważa, że osmańskich dowódców oceniano zbyt surowo. W jego lekturze atak na Świętego Elma miał rozsądne podstawy, a Piyale nie mógł utrzymać floty na stanowisku, by przechwycić odsiecz, gdy pod koniec lata załamała się pogoda. Blouet wskazuje na wiatry północne, Bosio zaś odnotowuje sztorm sirocco, który uderzył we flotę odsieczy. Tak czy inaczej, pogoda zawróciła hiszpańskie galery na Sycylię przy pierwszej próbie.31
W Stambule wieść przyjęto ze smutkiem. Według encyklopedii TDV winą obarczono Mustafę Paszę, który stracił stanowisko wezyra. Knolles pisze, że popadł w niełaskę, a Piyale odzyskał względy. W 1566 roku Piyale odebrał Genui wyspę Chios, a Sulejman zmarł w tym samym roku podczas wyprawy na Węgry.32
Dlaczego wielkie oblężenie Malty ma znaczenie?
Po oblężeniu La Valette kazał włoskim inżynierom zbudować na górze Sceberras nowe miasto z bastionami, nazwane od jego imienia Vallettą, a UNESCO datuje jego założenie na 1566 rok. La Valette, wielki mistrz od 1557 roku, zmarł w 1568 roku.33
Szersze znaczenie oblężenia jest sporne. Heritage Malta pisze, że oblężenie rozbiło mit niezwyciężoności Osmanów, a hiszpański historyk nazywa je początkiem końca ich rosnącego imperium. Mallia-Milanes uważa pogląd, że zapoczątkowało ono schyłek Imperium Osmańskiego, za historycznie nie do utrzymania: już Wiedeń w 1529 roku pokazał, że Osmanów można zatrzymać, a w następnych latach zdobyli Chios i Cypr, po Lepanto zaś w ciągu kilku miesięcy odbudowali flotę. Przytacza też werdykt Desmonda Sewarda, że „oblężenie niczego nie rozstrzygnęło”.34
Oblężenie, jak ujmuje to UNESCO, rozpaliło wyobraźnię Europy, nawet protestanckiej Anglii. W lipcu 1565 roku hiszpański ambasador Guzmán de Silva donosił z Londynu, że wielką wagę przywiązuje się tam do tego, co dzieje się na Malcie, a królowa Elżbieta zarządziła powszechną modlitwę o zwycięstwo. Morenés dodaje, że po zwycięstwie arcybiskup Canterbury zarządził sześć tygodni modłów dziękczynnych.35
Rozstrzygnęło natomiast los zakonu. Mallia-Milanes dowodzi, że naprawdę stawką było przetrwanie samych joannitów: gdyby Malta padła, nie mieliby już dokąd pójść. Storace dodaje, że zwycięstwo dało chrześcijańskiemu światu chwilę wytchnienia, a nie ostateczne ocalenie. Zakon podtrzymywał pamięć o nim corocznym świętem 8 września, a Malta obchodzi ten dzień do dziś.36
Skąd wiemy, co wydarzyło się w 1565 roku?
Większość tej historii pochodzi ze strony chrześcijańskiej: z dziennika Balbiego, arkebuzera służącego w wojskach hiszpańskich, wydanego po raz pierwszy w Alcalá de Henares w 1567 roku i poprawionego w wydaniu barcelońskim z 1568 roku, oraz z oficjalnej historii zakonu pióra Giacoma Bosia, wydanej w Rzymie na przełomie XVI i XVII wieku. Federica Formiga liczy około 120 dzieł o oblężeniu wydanych drukiem w XVI wieku, po łacinie, włosku, hiszpańsku, niemiecku, francusku, angielsku i grecku. Blouet ostrzega, że ci kronikarze byli raczej gawędziarzami niż historykami, a Turcy występują u nich jako brutalna, barbarzyńska horda.37
Stronę osmańską odtworzono tylko częściowo. Mallia-Milanes, za Onurem Yıldırımem, pisze, że oficjalne kroniki pałacowe przemilczały klęskę. Finkel zauważa jednak, że tureccy historycy Ş. Turan i M. Ş. Tekindağ oparli swoje prace na głównych kronikach i dokumentach archiwalnych, a rejestr kampanii maltańskiej, z którego korzystał już Tekindağ, a później przedstawił go Cassola, podaje trasę floty, przebieg oblężenia i prośby żołnierzy, którzy w nim walczyli. Artykuł TDV korzysta też z późniejszego osmańskiego historyka Âlîego.38
Gdzie toczyło się wielkie oblężenie Malty?
Walki skupiły się wokół Wielkiego Portu na północno-wschodnim wybrzeżu Malty. Birgu i Senglea leżą naprzeciw góry Sceberras, na której po oblężeniu zbudowano Vallettę. Fort Świętego Elma stoi na krańcu Sceberras, a fort Świętego Anioła na cyplu Birgu. Turcy wylądowali w Marsaxlokk na południowym wschodzie, obozowali w Marsie i w końcu odpłynęli z zatok północnego wybrzeża, a obwarowana Mdina w głębi wyspy pozostała w rękach chrześcijan. Oba forty stoją do dziś. Według Heritage Malta, która nimi zarządza, w forcie Świętego Elma mieści się Narodowe Muzeum Wojny, a fort Świętego Anioła, nazywany przez nią główną twierdzą obrońców w 1565 roku, można zwiedzać w Birgu.39
