Co wydarzyło się w twierdzy Osowiec w 1915 roku?
Bitwa o Osowiec toczyła się o niewielką rosyjską twierdzę strzegącą bagien Biebrzy (w źródłach rosyjskich Bobr), na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Polski. W lutym i marcu 1915 roku Niemcy ostrzeliwali ją z ciężkich dział oblężniczych, także z haubic 42 cm, ale jej nie złamali. 6 sierpnia 1915 roku wypuścili chlor na jej wysuniętą pozycję. Większość obrońców została tam zatruta, ale kompanie 226. Ziemlańskiego Pułku Piechoty kontratakowały i do późnego ranka odbiły okopy. Rosjanie opuścili i wysadzili twierdzę 22 i 23 sierpnia 1915 roku, gdy cofał się cały front. Nazwy „atak umarłych” po raz pierwszy użyto dla tego kontrataku w 1939 roku.7
Osowiec należał do najmniejszych twierdz Imperium Rosyjskiego, a mimo to bronił się dłużej niż twierdze o wiele większe. Jego oblężenie jest częścią wojny opisanej w naszym przewodniku po froncie wschodnim I wojny światowej, a z ataku gazowego wyrosła legenda, którą powtarza się do dziś. Ten artykuł opisuje obronę twierdzy Osowiec od początku do końca, a potem porównuje legendę z tym, co naprawdę mówią źródła.8
Twierdza na bagnach
Osowiec strzegł przeprawy przez Biebrzę, rzekę, którą źródła rosyjskie nazywają Bobrem, na terenie dzisiejszej północno-wschodniej Polski. Jej dolina była szerokim bagnem, zalewanym wiosną i jesienią, bez innej przeprawy na tym odcinku, a przez sam jej środek biegły kolej i droga z Prus Wschodnich do węzła kolejowego w Białymstoku.9
Rosjanie zaczęli budować twierdzę w latach 80. XIX wieku, od fortu zaporowego przy linii kolejowej, z którego wyrósł Fort I, zwany Centralnym. Kolejne forty powstały na obu brzegach rzeki. Siergiej Chmielkow, inżynier wojskowy, który służył w twierdzy, dodaje, że to nowe betonowe koszary i schrony, budowane od 1912 roku, pozwoliły załodze przetrwać najcięższy ostrzał.10
Rosyjskie dokumenty z tamtych lat posługiwały się kalendarzem juliańskim, opóźnionym o 13 dni wobec gregoriańskiego, więc ten sam dzień ma w źródłach dwie daty. Studium oblężenia z 1917 roku, napisane przez dwóch wyższych oficerów twierdzy, podaje datę ataku gazowego jako 24 lipca, czyli 6 sierpnia według naszego kalendarza. W tym artykule wszystkie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego.11
Rok 1914 i zima 1915
Pierwszy raz Niemcy zaatakowali Osowiec we wrześniu 1914 roku. Chmielkow opisuje to jako krótki epizod pod koniec miesiąca: pięć lub sześć dni ognia z dział kalibru 15 do 20 cm, po których Niemcy wycofali się do Prus Wschodnich.12
Prawdziwe oblężenie zaczęło się zimą. W lutym 1915 roku armie niemieckie uderzyły na rosyjską 10. Armię w Prusach Wschodnich i zepchnęły ją do odwrotu, a 57. Dywizja Piechoty cofnęła się na Osowiec, by wejść w skład jego załogi. Należał do niej 226. Ziemlański Pułk Piechoty.13
Przez mniej więcej dwa tygodnie cofające się wojska walczyły na przednich pozycjach na północ od twierdzy, pod Ciemnoszyjami i Białaszewem. W nocy z 21 na 22 lutego wycofały się na pozycję pod Sośnią, wysuniętą tuż przed twierdzę, i zaczęło się właściwe oblężenie.14
Przed twierdzą stanął niemiecki korpus blokadowy zbudowany wokół 11. Dywizji Landwehry, według obu relacji rosyjskich w sumie około 40 batalionów. Studium z 1917 roku liczy 26 batalionów rosyjskich na froncie długości około 60 wiorst, z czego tylko 11 pierwszoliniowych, a 8 pospolitego ruszenia.15
Grube Berty przeciw małej twierdzy
Niemcy ściągnęli najcięższe działa, jakie mieli. Obie relacje rosyjskie liczą 66 do 68 ciężkich dział oblężniczych, w tym moździerze 30,5 cm oraz dwie lub cztery haubice 42 cm, słynne Grube Berty. Największe baterie stały 8 do 12 kilometrów od fortów, poza zasięgiem artylerii twierdzy.16
Ostrzał zaczął się w ostatnich dniach lutego (według Chmielkowa 25 lutego), a najsilniejszy był pod koniec miesiąca, gdy włączyły się do niego działa 42 cm. Szacunki liczby pocisków bardzo się różnią: studium z 1917 roku podaje około 120 tysięcy, Chmielkow pisze o około 200 tysiącach „według niektórych danych”, ale zaznacza, że zarejestrowano tylko około 30 tysięcy lejów. Jego zdaniem wiele pocisków pochłonęły rzeka, bagna i rowy wodne.17
Zniszczenia były poważne, ale nie rozstrzygające. Drewniane i ceglane budynki legły w gruzach, a drogi tak zryły leje, że trzeba było przerzucać nad nimi mostki. Betonowe kazamaty popękały, ale się nie zawaliły. Rosyjscy i francuscy korespondenci prasowi porównywali twierdzę do piekła. Chmielkow pisze jednak, że pułki piechoty nie miały prawie żadnych strat, a komendant, generał major Brżozowski, meldował, że nie ma powodu obawiać się o twierdzę.18
Według Chmielkowa 28 lutego dwie dalekonośne armaty Caneta kalibru 15 cm, dopiero co przywiezione z Kronsztadu, uszkodziły dwie haubice 42 cm ustawione przy przystanku kolejowym za liniami niemieckimi. Studium z 1917 roku jest ostrożniejsze i pisze tylko, że istniały dane, iż wśród uszkodzonych dział niemieckich były dwie haubice 42 cm. Tak czy inaczej, w marcu ostrzał osłabł. Studium z 1917 roku tłumaczy to tym, że Niemcy stracili wiarę, iż zdobędą twierdzę szturmem.19
Wiosna i lato: oblężenie saperskie
Wiosna sprzyjała obrońcom. Rzeka wystąpiła z brzegów, bagna wypełniły się wodą, a podejścia stały się nie do przebycia. Według studium z 1917 roku pozwoliło to dowództwu zmniejszyć załogę mniej więcej o połowę, do 15 batalionów pod koniec marca.20
Przez wiosnę i lato Niemcy kopali sapy w stronę pozycji pod Sośnią. Pod koniec lipca, jak pisze Chmielkow, ich okopy dzieliło od rosyjskich zasieków 150 do 200 metrów, a przed nimi prowadzili jakieś roboty ziemne, których załoga nie rozumiała. Dopiero później okazało się, że ustawiali butle z gazem.21
6 sierpnia 1915: gaz
Chlor był nową bronią. Pierwszy atak gazowy na dużą skalę nastąpił pod Ypres 22 kwietnia 1915 roku, o czym piszemy w artykule o bitwach pod Ypres, a załoga Osowca nie miała przeciw niemu skutecznej ochrony.22
Niemcy ustawili przed swoimi okopami 30 lub więcej baterii gazowych z kilkoma tysiącami butli i czekali na wiatr wiejący w stronę twierdzy: według Chmielkowa ponad dziesięć dni, według jeńców cytowanych w studium z 1917 roku około 13 dni. Za chmurą miało ruszyć około 12 do 14 batalionów 11. Dywizji Landwehry.23
Po stronie rosyjskiej pozycji pod Sośnią broniło zaledwie dziewięć kompanii, pięć z pułku ziemlańskiego, a reszta z pospolitego ruszenia. Dodatkowy batalion, wysyłany tam co noc, około 3 nad ranem wrócił na odpoczynek do fortu Zarzecznego.24
6 sierpnia o 4 rano Niemcy otworzyli butle. Ciemnozielona chmura w 5 do 10 minut dotarła do rosyjskich okopów. Studium z 1917 roku określa gaz jako chlor z jakąś domieszką, Chmielkow jako chlor z bromem. Jego skutki odczuwano około 12 kilometrów dalej. Ówczesne opaski przeciwgazowe chroniły słabo. Według studium z 1917 roku prawie wszyscy obrońcy trzech z czterech odcinków pozycji i połowa czwartego zostali śmiertelnie zatruci, a dziennik bojowy pułku także odnotowuje masowe zatrucie na tych odcinkach.25
Pod osłoną gazu i silnego ognia artylerii 18. pułk Landwehry przeciął przejścia w zasiekach po obu stronach linii kolejowej, zajął pierwszy i drugi odcinek i parł w stronę okopów odwodu. 76. pułk Landwehry, atakujący wieś Sośnię, wszedł we własny gaz. Studium z 1917 roku twierdzi, że stracił około tysiąca zabitych, Chmielkow pisze tylko o ogromnych stratach.26
Ten dzień opisujemy też na naszej stronie o 6 sierpnia w historii wojskowości.
Kontratak
Niemcy zbliżali się do odwodu, a za nim była już tylko pozycja zarzeczna. Artyleria twierdzy postawiła zaporę ogniową przed pozycją, a z fortu Zarzecznego wysłano do kontrataku 8., 13. i 14. kompanię pułku ziemlańskiego.27
13. kompanią dowodził podporucznik Władimir Kotlinski. Kompania straciła już ludzi od gazu (20 według studium z 1917 roku, do połowy stanu według Chmielkowa), a sam Kotlinski też był zatruty. Posuwała się wzdłuż torów i z odległości 400 do 500 kroków ruszyła na niemieckie linie. Kotlinski został śmiertelnie ranny i przekazał kompanię oficerowi saperów, podporucznikowi Strzemińskiemu. Według studium z 1917 roku to Strzemiński poprowadził potem atak na bagnety, który wyparł Niemców z pierwszego i drugiego odcinka. W dzienniku pułku Kotlinski pada dopiero pod koniec tego ataku, a Strzemiński go dokańcza.28
Artyleria twierdzy, dziewięć ciężkich i dwie lekkie baterie, skupiła następnie ogień na ostatnim niemieckim punkcie oporu, folwarku Leonowo, i został on odbity. Żołnierze 12. i 14. kompanii oczyścili wieś Sośnię. Około 11 rano cała pozycja była znów w rękach rosyjskich, według dziennika pułku już o 8 rano. Relacje rosyjskie mówią o 30 do 40 jeńcach, a Niemcy nie ponowili ataku.29
Straty nie są pewne. Dziennik bojowy pułku, przytoczony przez Aleksandra Czerkasowa i współautorów, wymienia jednego zabitego oficera, siedmiu oficerów zmarłych od gazu oraz 20 zatrutych oficerów i dwóch lekarzy. Nie podaje strat wśród szeregowych, których zabitych autorzy szacują na około 200. Historyk Giennadij Mokszin podaje od 200 do 600 zabitych według różnych danych i do 900 innych strat (rannych i chorych). Kustosz wystawy Muzeum Wojska w Białymstoku z 2015 roku mówił o ponad 1,5 tys. zabitych.30
Ewakuacja, sierpień 1915
Atak gazowy był ostatnim szturmem. W sierpniu armie rosyjskie wycofywały się z Polski, a twierdza dostała rozkaz przygotowania ewakuacji, wywiezienia dział i zapasów oraz wysadzenia umocnień.31
Najpierw wywieziono działa i zapasy, a z załogi utworzono korpus pod dowództwem komendanta. Saperzy wysadzili forty, koszary i baterie. Studium z 1917 roku datuje wysadzenie umocnień i wymarsz ostatnich oddziałów na noc 22 sierpnia, Chmielkow podaje, że wybuchy nastąpiły wieczorem 23 sierpnia.32
Wojska niemieckie weszły do ruin dwa dni po odejściu Rosjan, według Chmielkowa 25 sierpnia. Dlatego o Osowcu często mówi się, że nie został zdobyty. Chmielkow przeciwstawia go Nowogieorgijewskowi, Kownu i Grodnu, które nie spełniły swojego zadania, a zwłaszcza ogromnej twierdzy Nowogieorgijewsk, która skapitulowała po 10 dniach, podczas gdy Osowiec bronił się 190 dni.33
Atak umarłych: legenda i źródła
Najwcześniejsza szczegółowa relacja, studium z 1917 roku, chwali „słynny szturm gazowy, tak świetnie i ofiarnie odparty przez oddziały chwalebnego pułku ziemlańskiego” (w naszym przekładzie). Słowa „umarli” używa tylko raz, o 36 zabitych Rosjanach, którym, jak pisze, Niemcy roztrzaskali czaszki w Sośni. Mokszin nie znajduje w najwcześniejszych relacjach niczego sensacyjnego.34
Legenda zaczyna się od książki Chmielkowa z 1939 roku. Napisał on, że kontratak 13. kompanii, „ten atak umarłych”, jak to ujął naoczny świadek, tak poraził Niemców, że uciekli, i że kilkudziesięciu zatrutych żołnierzy zmusiło do ucieczki trzy pułki Landwehry. Mokszin zwraca uwagę, że z kontekstu wynika, iż atak odparli wszyscy ocaleli zdolni do walki, nie mniej niż 200 ludzi, licząc artylerzystów.35
Późniejsze opowieści dodały więcej. Mokszin wiąże współczesny powrót tej historii z artykułem prasowym z 2009 roku, w którym nieco ponad 60 żołnierzy owiniętych w szmaty, wypluwających kawałki płuc, bez walki rzuca do ucieczki 7 tysięcy Niemców, a podobne wersje rozeszły się po internecie. Polski historyk Bogusław Perzyk, jak streszcza go Mokszin, ustalił, że kontratak ruszył około dwóch godzin po przejściu chmury, że od resztek gazu w okopach zatruło się tylko kilku żołnierzy i że około 150 ludzi 13. kompanii miało przed sobą dwie niemieckie grupy szturmowe liczące razem około 80 żołnierzy.36
Dziennik bojowy pułku, zbadany przez Czerkasowa i współautorów, potwierdza szarżę, śmierć Kotlinskiego i odbicie okopów, ale nie okrzyk „hurra”, o którym piszą studium z 1917 roku i Chmielkow. Autorzy uważają, że zatruci żołnierze rzeczywiście mogli wyglądać tak strasznie, jak opisują to popularne relacje, i dochodzą do wniosku, że „atak umarłych” był udanym kontratakiem.37
Wokół twierdzy narosły też inne opowieści. Studium z 1917 roku wspomina niemieckiego żołnierza schwytanego jako szpieg, który twierdził, że wysłano go, by zaoferował komendantowi 500 tysięcy marek za poddanie twierdzy. Mokszin wskazuje, że późniejsza wersja, w której niemieccy parlamentariusze składają tę ofertę Swiecznikowowi, pochodzi z powieści Walentina Pikula. Zauważa też, że kojarzonego z Osowcem powiedzenia „Rosjanie się nie poddają” nie ma w słownikach cytatów, a twierdzenie, że obiegło świat już w czasie I wojny światowej, nie zostało potwierdzone.38
