Operacja Bodenplatte, 1 stycznia 1945

Oficjalna historia lotnictwa armii amerykańskiej nazywa ten atak brutalnym noworocznym ciosem i zalicza 1 stycznia 1945 roku do najgorszych pojedynczych dni Luftwaffe pod względem strat w ludziach i samolotach. Bitwę lądową, której nalot miał pomóc, opisuje nasz artykuł o bitwie w Ardenach, a pozostałe wydarzenia tego dnia artykuł 1 stycznia w historii wojskowości.⁶

Luftwaffe pod koniec 1944 roku

16 grudnia 1944 roku Niemcy rozpoczęli ofensywę w Ardenach. W pierwszych dniach niskie chmury trzymały większość alianckich samolotów na ziemi, a Luftwaffe pokazała się w powietrzu w dużej sile. Oficjalna historia bitwy pióra Hugh Cole’a mówi o sześciuset do ośmiuset niemieckich lotach bojowych dziennie w pierwszych dziesięciu dniach, a brytyjski historyk oficjalny Ellis o około 500 dziennie, wobec średnio ponad 3000 lotów alianckich. Cole zauważa, że według niemieckich dokumentów 18 grudnia wykonano 849 lotów bojowych, co było największą próbą bezpośredniego włączenia się Luftwaffe do bitwy, a amerykańskie IX Taktyczne Dowództwo Lotnicze uznało 24 grudnia za dzień największego wysiłku Luftwaffe od D-Day, choć niewiele z tych samolotów docierało nad samo pole walki.⁷

Niemieckie fabryki wciąż produkowały samoloty. Charles MacDonald w oficjalnej historii armii amerykańskiej o ostatniej kampanii odnotowuje, że we wrześniu 1944 roku Niemcy zbudowali 4103 samoloty wszystkich typów, a w listopadzie Luftwaffe miała więcej maszyn niż kiedykolwiek wcześniej: 8103 bez transportowych, z czego 5317 sprawnych.⁸

Gdy 23 grudnia pogoda się poprawiła, lotnictwo alianckie wróciło w pełnej sile. Craven i Cate piszą, że tego dnia 800 niemieckich myśliwców bez większego powodzenia próbowało przeszkodzić bombowcom, że Niemcy walczyli znowu 24 i 25 grudnia i że 8. Armia Powietrzna straciła w tych trzech dniach od myśliwców tylko 13 ciężkich bombowców. 31 grudnia niemieckie myśliwce przechwyciły wyprawę pod Hanowerem i zestrzeliły czternaście bombowców. Następnego ranka uderzyły na lotniska.⁹

Plan: zaskoczyć ich na ziemi

Celem było zniszczenie alianckiego lotnictwa taktycznego na jego własnych lotniskach jednym uderzeniem. Oficjalna historia Królewskich Kanadyjskich Sił Powietrznych tłumaczy, dlaczego cele były kuszące: zła pogoda i kłopoty z transportem zmusiły brytyjskie i amerykańskie jednostki lotnicze do stłoczenia się na nielicznych lotniskach z utwardzonymi pasami, a wielu niemieckich dowódców znało je dobrze, bo jeszcze kilka miesięcy wcześniej sami z nich latali. Słabością planu byli piloci. Kanadyjscy historycy nazywają operację ostatnim, desperackim i nieprzemyślanym hazardem i podkreślają, że duża część niemieckich pilotów to nowicjusze prosto ze szkół lotniczych, którym brakowało paliwa. Tylko jeśli zaskoczą na ziemi dość alianckich samolotów i nie stracą zbyt wielu własnych, mogli liczyć na znaczące zwycięstwo.¹⁰

Craven i Cate piszą, że pomysł wyszedł od samego Hitlera, a David Spires w historii XIX Taktycznego Dowództwa Lotniczego wydanej przez lotnictwo amerykańskie, że nalot miał pierwotnie otworzyć ofensywę w Ardenach. Amerykański dowódca lotniczy generał Carl Spaatz oddał później sprawiedliwość starannemu przygotowaniu tej operacji. Ellis opisuje, jak napastnicy zachowali zaskoczenie: utrzymywali ciszę radiową i lecieli na wysokości koron drzew okrężnymi trasami, by uniknąć wykrycia przez radary.¹¹

Start o pierwszym brzasku

Źródła nie zgadzają się co do wielkości sił. Craven i Cate podają około 700 niemieckich samolotów i odnotowują, że Göring twierdził później, iż było ich 2300. Ellis pisze o ponad 900 maszynach, kanadyjska historia oficjalna o siłach myśliwskich liczących około tysiąca samolotów i pilotów, Spires o 750 do 800 myśliwcach, a MacDonald o 1035 maszynach nad Holandią, Belgią i północną Francją. Eisenhower w raporcie dla Połączonych Szefów Sztabów naliczył około 800 lotów bojowych, największe skupienie niemieckiego lotnictwa od D-Day.¹²

Formacje wystartowały o pierwszym brzasku. Craven i Cate umieszczają atak między 8.00 a 10.00. Ellis liczy 13 brytyjskich i 4 amerykańskie lotniska taktyczne, Spires 16 lotnisk w Belgii i Holandii oraz jedno we Francji, a kanadyjska historia oficjalna jedenaście dużych lotnisk alianckich.¹³

Zaskoczenie było niemal całkowite. Ellis pisze, że część alianckich samolotów właśnie startowała, by zmienić inne nad frontem, więc wiele było już w powietrzu, ale jeszcze więcej zastano na ziemi.¹⁴

Eindhoven: dwa rzędy Typhoonów

Najcięższy cios spadł na Eindhoven, gdzie stacjonowały dwa kanadyjskie skrzydła, nr 39 i 143. Według kanadyjskiej historii oficjalnej zaatakowała je Jagdgeschwader 3, a po osiem Typhoonów z 438. i 440. dywizjonu stało w szeregu do startu. Dwa, które zdążyły wzbić się w powietrze, zestrzelono, a pozostałe czternaście rozstrzelano na ziemi. Zginęło trzech pilotów skrzydła Typhoonów.¹⁵

Jednym z nich był porucznik pilot (Flight Lieutenant) Peter Wilson z 438. dywizjonu, lat 31, który według Canadian Virtual War Memorial zginął 1 stycznia 1945 roku i spoczywa na kanadyjskim cmentarzu wojennym w Groesbeek. Kapral Walter Weiss z obsługi naziemnej w Eindhoven wspominał w relacji dla Memory Project, że nie było żadnego ostrzeżenia, a ponieważ lotnisko tonęło w błocie, samoloty stały na pasie w dwóch rzędach, skrzydło przy skrzydle, na długości pół mili. Walter Ward, pilot Typhoona ze 143. skrzydła, zapamiętał to inaczej: samoloty, które nie latały, były według niego rozproszone.¹⁶

Po zniszczeniu maszyn na pasie napastnicy krążyli nad bazą i ostrzeliwali ją przez ponad dwadzieścia minut, a główny opór stawiły im trzy dywizjony artylerii przeciwlotniczej RAF Regiment. Do walki włączyła się obsługa naziemna z ręcznymi karabinami maszynowymi Bren, a dwóm mechanikom zaliczono Fw 190, którego spalony wrak znaleziono trzy dni później obok lotniska. Kanadyjska historia oficjalna podsumowuje: napastnicy stracili dziesięciu pilotów zabitych lub zaginionych i sześciu wziętych do niewoli, ale zostawili Eindhoven w ruinie, z trzynastoma zabitymi, dziesiątkami rannych i trzydziestoma jeden samolotami płonącymi lub podziurawionymi.¹⁷

Evere i Heesch

W Evere, bazie 127. skrzydła, deszcz i mróz zamieniły pasy w lodowisko i zatrzymały poranne patrole na ziemi. Atak był krótki, trwał około dwunastu minut, i zniszczył dwadzieścia cztery z mniej więcej sześćdziesięciu stojących tam Spitfire’ów. Kanadyjscy historycy przytaczają słowa podpułkownika (Wing Commander) J. E. Johnsona, oficera RAF dowodzącego kanadyjskim skrzydłem, że w Evere żaden Spitfire nie powinien był zostać nieuszkodzony. Dwie atakujące grupy Jagdgeschwader 26 straciły jedenastu pilotów zabitych, zaginionych lub wziętych do niewoli, część od własnej artylerii przeciwlotniczej jeszcze w drodze nad cel. Kanadyjczycy stracili tam dwóch zabitych i dwunastu rannych. W Heesch poszło lepiej. Niemieckie myśliwce zaskoczyły dziesięć Spitfire’ów 401. dywizjonu ustawionych do startu, ale wszystkie zdążyły wzbić się w powietrze i wciągnęły napastników w walki kołowe, a dołączyły do nich dywizjony odwołane przez radio. Kanadyjska historia oficjalna przypisuje 126. skrzydłu dziewiętnastu strąconych niemieckich pilotów przy stracie jednego zabitego i jednego rannego.¹⁸

Polskie skrzydło na lotnisku B.61

131. Polskie Skrzydło Myśliwskie, z dywizjonami 302, 308 i 317, stacjonowało na lotnisku B.61 w Belgii. Jego meldunek bojowy z 1 stycznia odnotowuje, że między 8.27 a 9.24 wystartowało trzydzieści jeden Spitfire’ów: 308. dywizjon z 12 maszynami i 317. z 11 do bombardowania, a 302. z 8 na rozpoznanie zbrojne.¹⁹

Około 9.30, pod ich nieobecność, od 30 do 50 Fw 190 zaatakowało lotnisko z działek i karabinów maszynowych. Meldunek odnotowuje 18 Spitfire’ów zniszczonych i 5 uszkodzonych na ziemi, a także część stojących na lotnisku samolotów eskadry łącznikowej 85. Grupy, lotnictwa armii amerykańskiej i Bomber Command. Wracający z kończącym się paliwem polscy piloci zobaczyli dym nad bazą już znad Lokeren. Porucznik pilot (Flight Lieutenant) Olszewski, prowadzący 308. dywizjon, ostrzegł przez radio wszystkich pilotów, a ci zaatakowali Niemców nad lotniskiem i wokół niego, a walka rozlała się na okolice Lokeren i Gandawy.²⁰

Według meldunku skrzydła w walkach powietrznych zniszczono 20 Fw 190, jeden prawdopodobnie zniszczono, a cztery uszkodzono, kosztem dwóch Spitfire’ów i dwóch pilotów. To własne zgłoszenia skrzydła, spisane tego samego dnia.²¹

Lotniska amerykańskie i Asch

Straty amerykańskie były mniejsze. Craven i Cate liczą 36 amerykańskich samolotów wśród 156 utraconych przez aliantów, a Ellis cztery lotniska amerykańskie wśród siedemnastu zaatakowanych. Craven i Cate dodają, że jedno z zaatakowanych lotnisk leżało we Francji.²²

Było to Metz, baza XIX Taktycznego Dowództwa Lotniczego. Spires pisze, że o 10.30 nadleciało nisko 15 Bf 109 w kluczach po trzy i ostrzelało lotnisko ze wszystkich czterech stron świata, niszcząc 20 samolotów i uszkadzając 11 kolejnych. Bateria przeciwlotnicza w Metz zgłosiła zestrzelenie 12 z 15 napastników, a oddziały 3. Armii 6 z 10 innych myśliwców nad okolicą. Na nieszczęście amerykańskie myśliwce bombardujące trzymały się tego dnia z dala od nieba nad dwoma korpusami po serii incydentów z ostrzałem własnych wojsk.²³

W belgijskim Asch od 23 grudnia 1944 roku latał na Mustangach P-51 rzut 487. Dywizjonu Myśliwskiego z 352. Grupy Myśliwskiej. Oficjalny rodowód dywizjonu, opracowany przez USAF Historical Division, wymienia Distinguished Unit Citation za Belgię, 1 stycznia 1945 roku, i francuski Krzyż Wojenny z Palmą za ten sam dzień. Rodowód podaje datę i miejsce wyróżnienia, ale nie opisuje, co się za nim kryje.²⁴

Zestrzeleni przez własne działa

Lot powrotny był równie niebezpieczny jak sam atak. Kanadyjska historia oficjalna podaje, że jedną trzecią strat Luftwaffe tego dnia spowodował ogień własnej artylerii przeciwlotniczej. Pod Evere część napastników z Jagdgeschwader 26 strąciła własna obrona przeciwlotnicza, zanim dotarli nad cel. Alianckie myśliwce, które były w powietrzu albo zdążyły wystartować, zebrały obfite żniwo wśród wracających maszyn. Ellis podaje, że artyleria przeciwlotnicza i myśliwce zniszczyły 270 niemieckich samolotów i uszkodziły 40, a zginęło 260 niemieckich lotników, wśród nich wielu doświadczonych pilotów, na których utratę wróg nie mógł sobie pozwolić. Wspomnienia z ziemi nie zawsze zgadzają się z dokumentami: Walter Ward wspominał, że artylerzyści RAF Regiment w Eindhoven nie oddali ani jednego strzału, bo przecięto im linie telefoniczne, a kanadyjska historia oficjalna wskazuje właśnie ich jako główny opór, na jaki trafili napastnicy.²⁵

Bilans strat

Żadne dwie historie oficjalne nie podają tych samych strat alianckich. Craven i Cate liczą 156 utraconych samolotów, w tym 36 amerykańskich. Ellis podaje 150 zniszczonych i 111 uszkodzonych oraz 46 zabitych, z tego sześciu w walce powietrznej. Kanadyjska historia oficjalna podaje 127 zniszczonych i 133 uszkodzone tylko w 2. Taktycznych Siłach Powietrznych, do tego 36 amerykańskich, i nazywa straty materiałowe bynajmniej nie znikomymi. Spires podaje 134 zniszczone samoloty alianckie i 62 wymagające poważnego remontu. Eisenhower napisał tylko, że straty samolotów na ziemi były znaczne.²⁶

Równie niepewne są straty niemieckie. Ellis podaje 270 zniszczonych i 40 uszkodzonych samolotów oraz 260 zabitych lotników, kanadyjska historia oficjalna trzysta maszyn i 214 pilotów, Eisenhower 200 samolotów w tym jednym dniu, a Spires przytacza dowódcę niemieckiego lotnictwa myśliwskiego Adolfa Gallanda, który zgłosił utratę 220. Craven i Cate nie podają sumy, ale zaliczają ten dzień do najgorszych pojedynczych dni Luftwaffe pod względem strat w ludziach i samolotach. Ellis odnotowuje też, że wśród zniszczonych brytyjskich maszyn był osobisty samolot marszałka polnego Montgomery’ego, a Eisenhower, gdy się o tym dowiedział, natychmiast dał mu w zamian jeden ze swoich.²⁷

Dlaczego się nie udało

Alianckie maszyny dało się zastąpić. Craven i Cate piszą, że Hitler mógł uzupełnić utracone samoloty równie łatwo jak alianci, ale stracił część ostatnich zdolnych pilotów i kluczowych dowódców eskadr, a skutek wojskowy dla aliantów był, poza pewnym zażenowaniem, znikomy. Ellis konkluduje, że Niemcy stracili znacznie więcej, niż zyskali. Walter Ward wspominał, że jego dywizjon po dwóch, trzech tygodniach był w pełni uzupełniony i znów latał. Spires dodaje, że tak późny nalot nie przyniósł żadnej ulgi niemieckim wojskom w Ardenach, a Luftwaffe jeszcze bardziej się wykrwawiła.²⁸

Kanadyjska historia oficjalna dodaje, że straty przyszły po dwóch katastrofalnych miesiącach, w których zginęło lub dostało się do niewoli prawie ośmiuset niemieckich pilotów, i przytacza niemieckiego historyka Wernera Girbiga, według którego Bodenplatte oznaczała całkowitą klęskę myśliwskich jednostek obrony Rzeszy, które nigdy nie podniosły się po tym ciosie.²⁹

Liczby z kolejnych tygodni to potwierdzają. Craven i Cate odnotowują, że po 1 stycznia Luftwaffe wykonywała średnio nie więcej niż 125 do 150 lotów dziennie nad polem walki, z wyjątkiem 6 i 16 stycznia, a kanadyjscy historycy, że potem stać ją było już tylko na patrole obronne. Cole zauważył wcześniej, że w ostatnich sześciu dniach grudnia nad pole bitwy docierało już tylko sześćdziesiąt do osiemdziesięciu niemieckich samolotów dziennie.³⁰

Ten sam ranek w Alzacji

Tego samego 1 stycznia 1945 roku Niemcy rozpoczęli dalej na południu kolejną ofensywę, przeciw amerykańskiej 7. Armii w Alzacji, przy znacznym wsparciu Luftwaffe. Craven i Cate opisują ją jako dywersję, która miała odciążyć niemieckie wojska wycofujące się z Ardenów, i zauważają, że utracony teren wrócił w ręce aliantów na początku lutego. Spires pisze, że w pierwszym tygodniu stycznia Luftwaffe przerzuciła z Ardenów na południe od 400 do 500 samolotów, by wesprzeć natarcie na północ od Strasburga.³¹

W Ardenach, jak odnotowuje raport Eisenhowera, Luftwaffe po raz pierwszy od lądowania w Normandii wsparła wojska lądowe, zarówno w powietrzu, jak i atakując lotniska. Bodenplatte była największym z tych uderzeń na lotniska.³²