Co wydarzyło się na moście w Remagen?
Most w Remagen, czyli kolejowy most Ludendorffa na Renie, zdobyli 7 marca 1945 roku żołnierze amerykańskiej 9. Dywizji Pancernej, bo niemieckie ładunki wybuchowe nie zdołały go zniszczyć. Amerykanie przerzucili przez niego wojska i utworzyli na wschodnim brzegu rzeki przyczółek, którego Niemcy nie zdołali zlikwidować. Uszkodzony most zawalił się 17 marca 1945 roku, ale ruch szedł już wtedy po mostach pontonowych.11
Po południu 7 marca 1945 roku kompania amerykańskiej piechoty pancernej przebiegła przez kolejowy most na Renie, który Niemcy właśnie próbowali wysadzić. Nie udało im się. Stało się to w miejscu, którego żaden aliancki plan nie przewidywał na przeprawę, a dziesięć dni później sam most leżał już w rzece. Szersze tło kampanii opisujemy w artykule front zachodni II wojny światowej.12
Przeprawa, której nikt nie planował
Na początku marca 1945 roku, gdy alianci odzyskali już teren utracony w czasie bitwy w Ardenach, ich armie podeszły do Renu, ostatniej wielkiej naturalnej zapory przed sercem Niemiec. Plan Eisenhowera przewidywał główną przeprawę na północ od Zagłębia Ruhry, w rejonie Wesel, pod dowództwem marszałka Montgomery'ego. Armie amerykańskie dalej na południu miały przekroczyć rzekę później.13
W miarę jak alianci docierali do rzeki, Niemcy wysadzali kolejne mosty na Renie. Remagen, miasteczko nad Renem na południe od Bonn, było na samym końcu listy możliwych przepraw. Charles B. MacDonald w oficjalnej historii armii amerykańskiej zalicza jego okolice do najgorszych miejsc przeprawy ze wszystkich: wzgórza Westerwaldu wznoszą się stromo od wschodniego brzegu, dróg jest mało, a Ren płynie tam przełomem.14
Amerykanie zbliżający się do rzeki liczyli na most, ale prawie się go nie spodziewali. MacDonald pisze, że rozkazy wydane 9. Dywizji Pancernej 6 marca kazały jedynie trzymać most w Remagen pod ogniem, a główny wysiłek dywizji skierowano na przeprawy przez rzekę Ahr na południu. Niektóre oddziały miały wprawdzie rozkaz zajęcia każdego mostu, który jeszcze stoi, dodaje MacDonald, ale nikt nie przygotował żadnych konkretnych planów na wypadek takiego daru losu. Muzeum pokoju w Remagen nazywa zdobycie mostu całkowicie nieoczekiwanym i nieplanowanym.15
Most Ludendorffa i jego obrońcy
Kolejowy most w Remagen nosił imię Ericha Ludendorffa, niemieckiego generała z I wojny światowej, i powstał w czasie tej wojny. MacDonald datuje go na 1916 rok, Lengel z National WWII Museum na lata 1916-1919. Na obu końcach stały kamienne wieże, a na wschodnim brzegu tory wchodziły prosto w tunel wykuty w Erpeler Ley, ciemnej skale wznoszącej się nad rzeką.16
W noc poprzedzającą nadejście Amerykanów niemieccy saperzy skończyli układać na torach deski, żeby przez most mogły przejeżdżać nie tylko pociągi, ale i pojazdy.17
Dowodzenie przy moście było splątane. Kapitan Willi Bratge był komendantem bojowym rejonu Remagen, a kapitan saperów Karl Friesenhahn dowodził samym mostem i jego zaminowaniem. Oddziały przeciwlotnicze podlegały własnym przełożonym z Luftwaffe i większość ich dział, także tych na Erpeler Ley, wycofano, zanim nadeszli Amerykanie.18
Siódmego marca o 11.15 przybył major Hans Scheller, adiutant LXVII Korpusu, by objąć dowództwo w Remagen. Obiecanych Bratgemu posiłków nie przyprowadził.19
Brakowało też materiałów wybuchowych. Bundesarchiv, niemieckie archiwum federalne, pisze, że Wehrmachtowi zabrakło i ładunków, i czasu. Według relacji Bratgego, którą Manfred Michler opublikował w 1955 roku na podstawie jego notatek, saperzy zażądali 600 kilogramów wojskowego materiału wybuchowego na ładunek awaryjny przy wschodnim filarze, a dostali późnym przedpołudniem tylko 300 kilogramów słabszego donarytu.20
7 marca: wyścig do mostu
Siódmego marca grupa bojowa z Combat Command B 9. Dywizji Pancernej, oparta na 27. Batalionie Piechoty Pancernej i 14. Batalionie Czołgów, pod dowództwem podpułkownika Leonarda Engemana, ruszyła na Remagen. Według MacDonalda tuż przed 13.00 jej czołowa piechota wyszła z lasu na wzgórza nad miastem i zobaczyła, że most wciąż stoi, a przechodzą po nim niemieccy żołnierze i pojazdy.21
Engeman posłał przez miasto kompanię A 27. batalionu pod dowództwem porucznika Karla Timmermanna z plutonem nowych czołgów Pershing. Według broszury 9. Dywizji Pancernej z 1945 roku jego rozkaz kończył się słowami „Let’s make it snappy”, czyli „Migiem”.22
O 15.15, po meldunkach z Sinzig, że Niemcy wysadzą most o 16.00, dowódca Combat Command B, generał brygady William M. Hoge, według broszury nadał do Engemana: „Macie 45 minut na zdobycie mostu”. W rzeczywistości żadnej ustalonej godziny nie było. Mówi o tym MacDonald, a relacja Bratgego nazywa tę historię niemożliwą, bo moment wysadzenia zależał od ruchów wroga i znał go tylko komendant bojowy.23
Ładunki, które zawiodły
Gdy Amerykanie przechodzili przez miasto, Friesenhahn odpalił ładunek na zachodnim dojeździe, który wyrwał lej mający zatrzymać czołgi przed mostem. Relacja Bratgego podaje godzinę 14.35.24
Potem przyszedł rozkaz zniszczenia samego mostu. Według relacji Bratgego Scheller wydał go o 15.20, gdy Bratge oświadczył, że jeśli major tego nie zrobi, wysadzi most na własną odpowiedzialność. Friesenhahn krzyknął, żeby wszyscy się kryli, i przekręcił klucz elektrycznego obwodu zapłonowego. MacDonald opisuje to tak: „Nic się nie stało. Przekręcił go znowu. Nadal nic” (przekład nasz).25
Zgłosił się ochotnik, sierżant, który pod ogniem wbiegł na most i ręcznie podpalił lont ładunku awaryjnego. Relacja Bratgego podaje jego nazwisko: Unterfeldwebel Faust. Ładunek wybuchł, według Bratgego o 15.40. W powietrze poleciały belki, most uniósł się, jakby oderwał się od filarów, i opadł z powrotem. Gdy dym się rozwiał, wciąż stał. Friesenhahn zameldował, że ładunek był za słaby: most tylko się uniósł i opadł z powrotem na łożyska.26
Dlaczego główny ładunek zawiódł, nie wyjaśniono do dziś. Według relacji Bratgego Friesenhahn znalazł później miejsce, w którym pocisk czołgowy przebił pomost i przeciął kabel zapłonowy, a broszura dywizji pisze, że jeden z kabli do głównego ładunku przecięła „być może artyleria”. MacDonald pisze, że większość Niemców znających te wydarzenia obwiniała szczęśliwy amerykański pocisk, ale sabotażu „trudno wykluczyć”, a Lengel, że zapalnik umieszczono niewłaściwie.27
Na drugim brzegu Renu
Według MacDonalda Timmermann zobaczył, że chodniki po obu stronach rozerwanego pomostu są całe, i znów dał rozkaz do ataku, a jego ludzie wbiegli na most i przeskakiwali od dźwigara do dźwigara pod ogniem karabinów maszynowych z wież. Amerykańskie czołgi z zachodniego brzegu trzymały pod silnym ogniem drugi koniec mostu i wylot tunelu.28
Tuż za nimi szło trzech saperów, których broszura dywizji wymienia z nazwiska: porucznik Hugh Mott, sierżant Eugene Dorland i starszy sierżant John Reynolds. Według relacji amerykańskich przecinali każdy przewód, jaki znaleźli, a grube kable przestrzeliwali z karabinków.29
Pierwszym Amerykaninem, który przeszedł na drugi brzeg Renu w Remagen, był sierżant Alexander A. Drabik, a tuż za nim szli Timmermann i jego ludzie. Według relacji Bratgego pierwsi Amerykanie przeszli most tuż przed 16.00, według MacDonalda mniej więcej wtedy zbliżali się do niego.30
W kolejowym tunelu schroniły się między niemieckimi żołnierzami setki cywilów, według Bratgego od 400 do 500 osób. Scheller opuścił tunel. MacDonald pisze, że pojechał osobiście złożyć meldunek, relacja Bratgego mówi tylko, że odszedł z dwoma innymi oficerami. Gdy Amerykanie doszli do obu wylotów tunelu, Bratge i Friesenhahn trafili do niewoli.31
Wiadomość w ciągu kilku godzin dotarła do najwyższych dowódców. MacDonald pisze, że dowódca 1. Armii, generał broni Courtney Hodges, wysłał do Remagen saperów i łodzie, zanim jeszcze zadzwonił do Omara Bradleya, a ten wspominał później, że odpowiedział „Hot dog, Courtney” i „Przepchnij tam wszystko, co się da”. Eisenhower, dodaje MacDonald, kazał Bradleyowi natychmiast przerzucić co najmniej pięć dywizji, a według MacDonalda w ciągu pierwszej doby przeszło prawie 8000 żołnierzy.32
Dziesięć dni pod ostrzałem
Hitler zastąpił głównodowodzącego na zachodzie, feldmarszałka Gerda von Rundstedta, feldmarszałkiem Albertem Kesselringiem, a według MacDonalda kazał mu zlikwidować przyczółek.33
Na sam most Niemcy rzucili niemal wszystko: bombowce, artylerię, miny pływające, płetwonurków i rakiety. MacDonald naliczył jedenaście rakiet V-2 wystrzelonych w jego stronę od 12 do 17 marca, jedyne taktyczne użycie niemieckiej broni V w całej wojnie, i żadna w most nie trafiła.34
Amerykańscy saperzy budowali tymczasem inne przeprawy i zanim most kolejowy runął, Amerykanie mieli już na miejscu mosty pontonowe. Pierwszy z nich, lekki most pontonowy typu treadway z Remagen do Erpel, MacDonald datuje na 11 marca. Most Ludendorffa zamknięto wtedy do naprawy, według raportu inżyniera III Korpusu 12 marca, według MacDonalda 13 marca. Ten sam raport podaje, że przez pięć dni szedł po nim nieprzerwany ruch w jednym kierunku.35
Zawalenie 17 marca
Po południu 17 marca na moście pracowali saperzy, według MacDonalda około 200. Około 15.00, gdy nad mostem nie było niemieckich samolotów, a działa milczały, główne przęsło nagle ustąpiło przy jednym z filarów w nurcie. Skręciło się i runęło do Renu, pociągając za sobą oba przęsła boczne.36
MacDonald liczy 28 zabitych i 93 rannych spośród ludzi na moście. Bundesarchiv podaje 32 zabitych amerykańskich saperów, a muzeum pokoju w Remagen co najmniej 30 amerykańskich żołnierzy.37
Raport inżyniera III Korpusu, spisany dwa dni później, nie wskazał jednej przyczyny. Za „podstawową” uznał przerwany pas dolny kratownicy od strony górnego biegu rzeki, przecięty przez niemiecki ładunek awaryjny. Przez to druga kratownica przejęła obciążenia i siły skręcające, do których nigdy jej nie projektowano. Do tego doszły ciężar nowych desek, drgania maszyn remontowych i strzelających w pobliżu amerykańskich haubic 8-calowych, bliskie trafienia niemieckich pocisków i dni ciężkiego ruchu. MacDonald dochodzi do tego samego wniosku, a National Park Service, waszyngtońskie Muzeum Pamięci Ofiar Holokaustu i Bundesarchiv również tłumaczą zawalenie nagromadzonymi uszkodzeniami i przeciążeniem.38
Most nie był już wtedy niezbędny: MacDonald pisze, że jego utrata nie wpłynęła na walki na przyczółku, obsługiwanym już przez nowe mosty. Tego samego popołudnia Hodges zadzwonił do dowódcy III Korpusu, generała dywizji Johna Millikina, by powiadomić go o odwołaniu. Według MacDonalda, który cytuje dziennik prowadzony w sztabie Hodgesa, Millikin odparł, że on też ma złą wiadomość: most kolejowy właśnie się zawalił.39
Kozły ofiarne i oceny
Hitler szukał winnych. Latający sąd wojenny, według Bundesarchiv Fliegendes Standgericht West pod przewodnictwem generała porucznika Rudolfa Huebnera, skazał na śmierć za zaniedbanie obowiązków i tchórzostwo pięciu oficerów: majorów Schellera, Herberta Strobla i Augusta Krafta, porucznika Karla Heinza Petersa oraz zaocznie Bratgego.40
Czterech, którzy byli w rękach niemieckich, rozstrzelano, według Bundesarchiv 13 i 14 marca pod Rimbach w Westerwaldzie. Bratge, już w amerykańskiej niewoli, przeżył. Friesenhahna, także jeńca, uniewinniono, pisze MacDonald. Kesselring, jak pisze Bundesarchiv, ogłosił wyroki w tajnym rozkazie dla oficerów pod hasłem „Wer nicht in Ehren lebt, stirbt in Schande” („Kto nie żyje w honorze, umiera w hańbie”, przekład nasz).41
Walki o przyczółek trwały dalej. Według MacDonalda od 7 do 24 marca straty III Korpusu wyniosły około 5500 ludzi, w tym prawie 700 zabitych, a same tylko straty Niemców w jeńcach przekroczyły 11 700 ludzi. Dwudziestego piątego marca, pisze MacDonald, 1. Armia ruszyła do natarcia z przyczółka. Bundesarchiv zauważa, że przyczółek pozwolił aliantom szybko wedrzeć się w głąb Niemiec, między innymi do Zagłębia Ruhry, przemysłowego serca kraju. Te walki opisujemy w artykule kocioł Ruhry.42
Jakie znaczenie miało Remagen? National Park Service nazywa zdobycie mostu przełomowym, a Lengel decydującą chwilą zapowiadającą upadek Niemiec. MacDonald jest ostrożniejszy: przyczółek „zadał poważny cios morale Niemców”, pisze, ale „niemiecka armia z pewnością zostałaby pokonana i bez niego, może równie szybko” (przekład nasz). Muzeum pokoju w Remagen ocenia, że nie rozstrzygnęło ono wojny, ale pozwoliło aliantom posuwać się na wschód szybciej, niż się spodziewano.43
Samo muzeum mieści się w ocalałych wieżach na zachodnim brzegu. Jak podaje jego własna historia, ówczesny burmistrz Remagen otworzył je tam 7 marca 1980 roku, gdy most rozsławił na cały świat nakręcony w 1968 roku amerykański film „The Bridge at Remagen”, który według muzeum ma niewiele wspólnego z prawdziwymi wydarzeniami. Rywalizację alianckich wodzów w drodze nad Ren opisujemy w tekście Patton kontra Montgomery.44
