Wieczorem 24 grudnia 1914 roku na części frontu zachodniego, we Flandrii i północnej Francji, ucichła strzelanina. Niemieccy żołnierze ustawili na przedpiersiach okopów choinki i światełka i śpiewali kolędy, Brytyjczycy odpowiadali śpiewem, a z obu stron padały przez ziemię niczyją życzenia. W niektórych miejscach rozejm zaczął się tej nocy, w innych w dzień Bożego Narodzenia. Nigdy nie był powszechny ani oficjalny, ale przez dzień czy dwa wielu żołnierzy po obu stronach przestało walczyć.
Wigilia w okopach
W grudniu 1914 roku wojna, która według wielu miała się skończyć przed świętami, utknęła w okopach. Po obu stronach ziemi niczyjej, miejscami szerokiej na kilkadziesiąt metrów, panowały deszcz, mróz i nędzne warunki. Według relacji Imperial War Museums wszystko zaczęło się od tego, że Niemcy śpiewali kolędy i stawiali choinki na przedpiersiach okopów. Jeden z brytyjskich oficerów, cytowany przez National Army Museum, zanotował, że w Wigilię nieprzyjaciel zaczął grać na trąbkach i zapalać świece.1
Brytyjski weteran Marmaduke Walkinton wspominał, że obie strony śpiewały i przekrzykiwały się, aż jeden z Niemców zawołał łamaną angielszczyzną: „Jutro wy nie strzelać, my nie strzelać”. Niektóre rozejmy zaczęły się tej nocy, inne w dzień Bożego Narodzenia.2
Co było dalej
Tam, gdzie rozejm się utrzymał, żołnierze spotykali się na ziemi niczyjej, wymieniali papierosy i jedzenie, a przerwę wykorzystywali, by zebrać i pochować poległych. W kilku miejscach pojawiła się piłka i zaczęła się kopanina, którą weterani opisywali jako zabawę dla wszystkich, a nie mecz dwóch drużyn. Rozejm nie objął całego frontu. Gdzie indziej walki trwały, a Imperial War Museums przytacza relację żołnierza, któremu kazano otworzyć ogień, gdy Niemcy naprzeciwko podnieśli nad okopem światła. Wyżsi dowódcy nie pochwalali bratania się, ale niektóre zawieszenia broni trwały jeszcze po Nowym Roku.3
Listy do domów i zdjęcia zrobione prywatnymi aparatami żołnierzy trafiły do gazet na początku stycznia 1915 roku. Nic podobnego nie powtórzyło się już na taką skalę. Dzień Bożego Narodzenia i słynną piłkę opisujemy w pełnym artykule Rozejm bożonarodzeniowy 1914, gdzie rozważamy też, czy rozegrano prawdziwy mecz.4
Także tego dnia
- 1806: Bitwa pod Czarnowem. Pod Czarnowem, na północ od Warszawy, oddziały francuskie z korpusu marszałka Davouta nocą sforsowały Wkrę i natarły na umocnione pozycje rosyjskiej dywizji Ostermanna w czasie wojen napoleońskich.
