Bitwa o Lotaryngię 1914: Plan XVII prowadzi w pułapkę

Dla Francuzów Lotaryngia była czymś więcej niż granicą. Alzacja i większa część Lotaryngii należały do Niemiec od wojny francusko-pruskiej z 1871 roku, a ich odzyskanie było wielkim celem francuskiej polityki. Plan XVII, francuski plan wojny, skupiał większość armii w centrum i na południu i przewidywał natychmiastową ofensywę przez granicę. John Rickard z HistoryOfWar.org wylicza powody: utracone prowincje, nadzieja na odciążenie Rosji, póki ta mobilizuje swoje ogromne siły, i świadomość, że z czasem przewaga liczebna Niemców będzie tylko rosła.²

Francuski wódz naczelny, generał Joseph Joffre, źle też ocenił przeciwnika. David T. Zabecki pisze w HistoryNet, że Joffre nie wierzył, by Niemcy od razu wysłali na front rezerwistów, i dlatego uznał, że zabraknie im ludzi na wielki marsz przez Belgię. Tymczasem właśnie taki marsz przewidywał plan niemiecki. Na południu Niemcy zamierzali ustępować pola, tak by każdy kilometr francuskiego marszu w głąb Lotaryngii oddalał Francuzów od rozstrzygającej bitwy na północy.³

Cztery dni łatwego marszu

Pierwsze francuskie uderzenie na południową Alzację zajęło Miluzę 7 sierpnia i straciło ją trzy dni później. 14 sierpnia ruszyła główna ofensywa. 1. Armia generała Auguste'a Dubaila wkroczyła do południowej Lotaryngii w kierunku Sarrebourga, a 2. Armia generała Édouarda de Castelnau, na północy, szła na Morhange. Sądzili, że mają przed sobą najwyżej sześć korpusów niemieckich. HistoryNet pisze, że było ich dziewięć. Naprzeciw stały niemiecka 6. Armia bawarskiego następcy tronu Rupprechta i 7. Armia generała Josiasa von Heeringena.⁴

Przez cztery dni Francuzi nie napotkali poważnego oporu. Niemcy utrzymywali styczność i ostrzeliwali z dział kolumny brnące po złych drogach, ale ustępowali. Do 17 lub 18 sierpnia Francuzi weszli nawet 40 km w głąb niemieckiego terytorium i zajęli Sarrebourg. HistoryOfWar.org przypisuje jego zdobycie VIII Korpusowi 18 sierpnia, HistoryNet 1. Armii dzień wcześniej.⁵

Kontruderzenie pod Sarrebourgiem i Morhange

Marsz kosztował Francuzów więcej niż przebyty dystans. Niemcy mieli znacznie więcej ciężkich dział i karabinów maszynowych niż Francuzi, których artyleria polowa opierała się niemal wyłącznie na lekkiej armacie 75 mm, a w trakcie marszu obie francuskie armie straciły ze sobą łączność. Dubail nakazał natarcie w nocy z 19 na 20 sierpnia, by zamknąć lukę.⁶

Rupprecht tymczasem wykłócił się z niemieckim dowództwem o zaprzestanie odwrotu i uzyskał zgodę na atak, a w każdym razie nikt mu go nie zabronił. 20 sierpnia obie strony zderzyły się czołowo. Do popołudnia 1. Armię wyparto z Sarrebourga, a 6. Armia zwróciła się przeciw 2. Armii pod Morhange i rozbiła ją. Do 22 sierpnia ludzie de Castelnau byli z powrotem za Meurthe, skąd wyruszyli sześć dni wcześniej. Pozycje utrzymał tylko XX Korpus Focha. 1. Armia musiała cofnąć się na tę samą linię. Obraz na górze strony, francuska ilustracja prasowa z 1915 roku, przedstawia bohaterską szarżę pod Morhange. W rzeczywistości była to ciężka francuska klęska.⁷

Grand Couronné i przesmyk Charmes

Plan niemiecki zakładał, że na tym bitwa się skończy, a Francuzi zostaną przyszpileni nad Meurthe. Rupprecht i Heeringen przekonali jednak szefa sztabu, Helmutha von Moltkego młodszego, by pozwolił im iść dalej. De Castelnau rozważał oddanie wzgórz Grand Couronné przed Nancy, ale Foch zaprotestował, a Joffre kazał ich bronić. Francuski kontratak 24 sierpnia uderzył w bok niemieckiego natarcia, a rozkazy niemieckiego dowództwa, by przebić się przez przesmyk Charmes i przekroczyć Mozelę, okazały się niewykonalne.⁸

Niemcy zaatakowali Grand Couronné 4 września, poprzedzając natarcie silnym ostrzałem. 7 września de Castelnau znów był gotów oddać Nancy i znów Joffre odmówił, bo na zachodzie trwała już bitwa nad Marną. 8 września niemieckie dowództwo ograniczyło 6. Armii przydział amunicji artyleryjskiej i ofensywa stanęła. 12 września Niemcy zaczęli się wycofywać, a Francuzi poszli za nimi aż nad Seille, gdzie front na tym odcinku pozostał do końca wojny.⁹

Co znaczyła Lotaryngia

HistoryNet szacuje straty obu stron w walkach na południe od Metzu, od 7 sierpnia do 13 września, na około 350 000 do 400 000 ludzi, w bitwie, która jest dziś niemal zapomniana. Rickard zwraca uwagę na ironię: uparta obrona linii Meurthe pozwoliła Joffre'owi zabrać wojska z Lotaryngii i przerzucić je nad Marnę, wśród nich Focha, który objął dowództwo nowej 9. Armii.¹⁰

W Niemczech przez pewien czas obwiniano Rupprechta, że zamiast wysłać wojska na północ, prowadził własną ofensywę. HistoryNet uważa, że prawdziwa odpowiedzialność spadała na Moltkego i jego sztab, który sugerował, zalecał i zmieniał zdanie, zamiast wydawać rozkazy. Francuzi wynieśli twardszą lekcję. Wiara Planu XVII w ofensywę kosztowała ich drogo w pierwszych tygodniach wojny, a linia okopów, która powstała w Lotaryngii, była jedną z pierwszych zapowiedzi tego, czym stanie się ta wojna.¹¹