Kto wygrał bitwę pod Amiens?
Alianci. 8 sierpnia 1918 roku wojska kanadyjskie, australijskie, brytyjskie i francuskie przełamały front niemieckiej 2. Armii na wschód od Amiens, posunęły się w jeden dzień o około 13 kilometrów i wzięły ponad 15 tysięcy jeńców. Niemcy zatrzymali natarcie w ciągu czterech dni, ale Ludendorff nazwał 8 sierpnia czarnym dniem armii niemieckiej.1
O 4.20 rano 8 sierpnia 1918 roku, w gęstej mgle i bez ostrzegawczego ostrzału, ponad 2000 brytyjskich dział otworzyło ogień na wschód od Amiens, a korpusy kanadyjski i australijski ruszyły za pociskami, z setkami czołgów w szeregach. Po południu przełamały już niemiecki front i były głęboko wśród niemieckich stanowisk artylerii. Cztery lata po wybuchu wojny jeden dzień zmienił jej bieg. Nasza strona 8 sierpnia w historii opisuje ten dzień w skrócie; tu jest cała historia.2
Amiens było pierwszą bitwą ofensywy stu dni, ostatniej kampanii na froncie zachodnim I wojny światowej. Należy do największych bitew I wojny światowej. O armiach, które tu walczyły, piszemy w historii wojskowej Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec. Ta strona dotyczy roku 1918; wcześniejsza bitwa pod Amiens rozegrała się 27 listopada 1870 roku, w wojnie francusko-pruskiej, gdy według Moltkego niemiecka 1. Armia generała von Manteuffla pokonała wojska francuskie generała Farre'a na wschód od miasta.3
Dlaczego alianci zaatakowali pod Amiens?
Pod Amiens zabrakło tchu wielkiej niemieckiej ofensywie wiosennej 1918 roku. Operacja Michael, rozpoczęta 21 marca, skończyła się 5 kwietnia przed miastem i zostawiła niemiecką 2. Armię generała Georga von der Marwitza w rozciągniętym występie na wschód od niego. Stamtąd niemieckie działa sięgały Amiens i jego węzła kolejowego, zawiasu między armiami brytyjską i francuską oraz głównej linii z Paryża na północ.4
W lipcu losy odwróciły się nad Marną. 24 lipca naczelny wódz aliantów Ferdinand Foch przedstawił plan uwolnienia linii kolejowych zagrożonych przez Niemców. Drugą z nich była linia z Paryża do Amiens, którą miało oczyścić wspólne natarcie brytyjskiej 4. Armii i francuskiej 1. Armii przed Amiens. Na czas operacji Foch podporządkował całą francuską 1. Armię marszałkowi polnemu sir Douglasowi Haigowi, aby bitwą kierował jeden dowódca.5
Metoda wzięła się z małej bitwy. 4 lipca Korpus Australijski generała porucznika Johna Monasha zdobył Le Hamel na wschód od Amiens, a piechota, czołgi, artyleria i lotnictwo działały według jednego harmonogramu. Generał sir Henry Rawlinson z 4. Armii zaproponował powtórzenie Hamel na znacznie większą skalę: dziewięć dywizji i około 400 czołgów zamiast dziesięciu batalionów i 60 czołgów.6
Nikt nie oczekiwał, że Amiens zakończy wojnę. W Londynie szef Imperialnego Sztabu Generalnego sir Henry Wilson przesłał Haigowi długie memorandum z 25 lipca, które wyznaczało 1 lipca 1919 roku jako termin rozpoczęcia głównej ofensywy; Haig dopisał na swoim egzemplarzu: „Słowa! słowa! słowa!”. Stephen Badsey zauważa, że Foch i większość innych wysokich dowódców alianckich wciąż spodziewali się, że wojna potrwa jeszcze długo w 1919 roku.7
Strona niemiecka: dlaczego linia była tak słaba?
Dla niemieckiego naczelnego dowództwa lato 1918 roku było czasem obrony i odbudowy sił. Generał Erich Ludendorff, pierwszy generalny kwatermistrz, który kierował niemieckim wysiłkiem wojennym, uważał na początku sierpnia, że alianci zbyt mocno ucierpieli nad Marną, by wkrótce przeprowadzić pełne natarcie. Spodziewał się późniejszych uderzeń w Lotaryngii, pod St Mihiel, koło Reims, między Oise a Sommą albo we Flandrii; według brytyjskiej historii oficjalnej sam odcinek pod Amiens ledwie się na tej liście pojawiał, choć wysłał tam generała von Kuhla, by sprawdził obronę, a dwie zmęczone dywizje zastąpiono świeżymi.8
Pozycja 2. Armii była niewiele więcej niż strefą przednią, wykopaną tam, gdzie zatrzymała się ofensywa wiosenna. Na południe od Sommy były trzy słabo osłonięte drutem okopy bez dobrych schronów, a za nimi tylko rozproszone gniazda karabinów maszynowych. Sam Marwitz meldował 3 sierpnia, że tylko dwie jego dywizje są w pełni zdolne do walki. Badsey liczy dziesięć słabych dywizji niemieckich i cztery w odwodzie na froncie długości około 30 kilometrów.9
Niemiecki wywiad źle odczytał sygnały. Według brytyjskiej historii oficjalnej, która korzystała z niemieckiej monografii bitwy, ostatni wpis w dzienniku następcy tronu Rupprechta przed atakiem mówił o zeznaniach jeńców o wielkiej brytyjskiej ofensywie we Flandrii. Żołnierze pod Villers-Bretonneux słyszeli warkot silników i meldowali o możliwym ataku czołgów, ale nie podjęto żadnych szczególnych kroków. 4 sierpnia Ludendorff oznajmił armiom w rozkazie dziennym, że nie ma powodu obawiać się ofensywy przeciwnika, jeśli wojska będą czujne.10
Jak alianci utrzymali atak w tajemnicy?
Plan zależał od zaskoczenia, a Brytyjczycy posunęli się bardzo daleko, by je zachować. Każdy żołnierz miał wklejoną do książeczki żołdu kartkę z nagłówkiem „KEEP YOUR MOUTH SHUT” („Trzymaj język za zębami”). Wojska, działa i czołgi przemieszczały się tylko nocą, a nowo przybyłe jednostki nie mogły uruchamiać radiostacji przed godziną zero.11
Najtrudniej było ukryć Korpus Kanadyjski, bo jego pojawienie się gdziekolwiek Niemcy odczytywali jako zapowiedź ataku. Dwa kanadyjskie bataliony, punkty opatrunkowe i sekcję radiową wysłano na północ do Flandrii, naprzeciw góry Kemmel, by sugerowały ofensywę w tym miejscu, a reszta korpusu przeszła na południe pod Amiens. Niemcy zauważyli Kanadyjczyków pod Kemmel, ale nie przemarsz na południe.12
Do uderzenia zgromadzono wielkie siły. 4. Armię niemal podwojono, do 14 dywizji piechoty: na linii stanęły korpusy kanadyjski, australijski i brytyjski III Korpus, a za nimi Korpus Kawalerii. Miała ponad 2000 dział i większość Korpusu Czołgów: 342 ciężkie czołgi Mark V i Mark V*, 72 średnie Medium A „Whippet” i 120 czołgów zaopatrzeniowych. Około 1904 samolotom brytyjskim i francuskim Niemcy mogli przeciwstawić około 365.13
Na prawo od Kanadyjczyków atakowała francuska 1. Armia generała Marie-Eugène'a Debeneya. Dostała tylko dwa bataliony lekkich czołgów, zbyt mało zdaniem Debeneya, by prowadziły natarcie, więc jego piechota ruszyła po krótkim ostrzale zamiast w ciszy.14
Co wydarzyło się 8 sierpnia 1918 roku?
Godzina zero wypadła o 4.20. Działa otworzyły ogień jednocześnie, a piechota i czołgi ruszyły za wałem ogniowym, bez przygotowania artyleryjskiego, które ostrzegłoby obrońców. Gęsta mgła, wzmocniona dymem, ukrywała atakujących, dopóki nie znaleźli się na niemieckich okopach. Francuski XXXI Korpus ruszył o 5.05.15
W centrum korpusy kanadyjski i australijski przełamały front od razu. Niemiecka pierwsza linia padła około 7.30, a czołgi Whippet, samochody pancerne i kawaleria pomknęły dalej, ku dawnej zewnętrznej linii obrony Amiens. Australijczycy, atakujący z okolic Villers-Bretonneux i Hamel, zdobyli Harbonnières i posunęli się o około 11 kilometrów; Kanadyjczycy o prawie 13. Imperial War Museums podają dla głównego odcinka około ośmiu mil, czyli niemal 13 kilometrów, w ciągu dnia.16
Dla Monasha była to pierwsza bitwa, w której wszystkie pięć dywizji australijskich walczyło razem w jednym korpusie. „Po raz pierwszy w historii tego korpusu”, mówił swoim żołnierzom 7 sierpnia, „wszystkie pięć dywizji australijskich weźmie jutro udział w największej i najważniejszej operacji bojowej, jaką korpus kiedykolwiek podjął”.17
Ośmiu Kanadyjczyków zdobyło Krzyż Wiktorii za czyny z 8 i 9 sierpnia: szeregowy John Croak, kapral Herman Good, kapral Harry Miner, porucznik James Tait, starszy szeregowy Alexander Brereton, porucznik Jean Brillant, kapral Frederick Coppins i sierżant Raphael Zengel.18
Na skrzydłach atak szedł gorzej. Na północ od Sommy brytyjski III Korpus wytrąciło z równowagi 6 sierpnia uderzenie świeżej 27. Dywizji (wirtemberskiej) pod Morlancourt, i 8 sierpnia zatrzymał się przed ostrogą Chipilly. Na południu Francuzi zajęli pierwsze cele, a potem posuwali się wolniej.19
Wieczorem w korpuśnych obozach dla jeńców było 281 niemieckich oficerów i 12 134 szeregowych i podoficerów, a Francuzi wzięli jeszcze około 3350. Zdobyto blisko 300 dział. Australian War Memorial pisze, że po raz pierwszy wielkie brytyjskie natarcie dotarło aż do niemieckiej artylerii.20
Dzień miał też swoje koszty i porażki. Czołgi i kawaleria źle ze sobą współpracowały, a Royal Air Force zamiast wspierać wojska na ziemi spędziła popołudnie na bombardowaniu mostów na Sommie za plecami Niemców. Brytyjska historia oficjalna odnotowuje 44 utracone samoloty i 52 rozbite lub uszkodzone, a żaden most nie został wyłączony z użytku. Straty samej 4. Armii tego dnia wyniosły, według tej samej historii, mniej niż 9 tysięcy.21
Co stało się pod Chipilly i czy pod Amiens walczyli Amerykanie?
Drugi dzień pokazał, jak szybko natarcie traci impet. Rozkazy dotarły do korpusów późno, ataki szły na raty, a z 415 czołgów, które walczyły 8 sierpnia, tylko 145 nadawało się do boju 9 sierpnia. Kanadyjczycy zyskali jeszcze około pięciu kilometrów, ale niemieckie odwody nadciągały koleją i ciężarówkami.22
Na północ od Sommy ostroga Chipilly, która zatrzymała III Korpus, padła 9 sierpnia. Londyńczycy z 58. Dywizji i australijski patrol wzięli tego wieczoru wieś, a dołączyła do nich kompania K amerykańskiego 131. Pułku Piechoty, pułku 33. Dywizji przydzielonego Brytyjczykom. Tego samego wieczoru 1. i 2. batalion 131. Pułku przebiły się także do lasu Gressaire za ostrogą, a 10 sierpnia pułk, już w składzie Korpusu Australijskiego, dotarł do dawnej linii obrony Amiens. Imperial War Museums opisują Chipilly jako zdobyte przez 58. Dywizję przy pomocy pułku amerykańskiej 33. Dywizji.23
Na południu francuska 1. Armia weszła 10 sierpnia do Montdidier i zastała je zniszczone; Niemcy wycofali się nocą. 18. Armia cofnęła swoją linię ku Roye, a Ludendorff pisał później, że wiele od tego manewru zależało: gdyby się nie udał, możliwe było wielkie zwycięstwo przeciwnika.24
Dlaczego bitwa pod Amiens skończyła się po czterech dniach?
11 sierpnia natarcie dotarło do pustkowia pola bitwy nad Sommą z 1916 roku, starych okopów i drutów, które spowalniały każdy ruch, a Niemcy ściągnęli około ośmiu kolejnych dywizji. Badsey zauważa, że straty i awarie zostawiły Brytyjczykom do 12 sierpnia tylko sześć sprawnych czołgów. Rawlinson nie chciał przebijać się za wszelką cenę i za zgodą Haiga wstrzymał ogólne natarcie; bitwa pod Amiens oficjalnie zakończyła się 11 sierpnia.25
Foch chciał kontynuować natarcie na Roye i Chaulnes. Dowódcy na miejscu byli przeciw. Generał porucznik sir Arthur Currie z Korpusu Kanadyjskiego napisał, że zdobycie tamtejszej pozycji niemieckiej byłoby „bardzo kosztowne” i że jest przeciwny takiej próbie, a Rawlinson pokazał Haigowi zdjęcia lotnicze nowej niemieckiej obrony. Haig odłożył atak, spierał się o to z Fochem i przeniósł ciężar ofensywy na północ, do swojej 3. Armii, która zaatakowała 21 sierpnia.26
Ile ofiar pochłonęła bitwa pod Amiens?
Liczby zależą od źródła i liczonych dni. Brytyjska historia oficjalna podaje 22 202 straty 4. Armii, liczone głównie od 8 do 15 sierpnia: 9074 w Korpusie Kanadyjskim za 8 do 11 sierpnia, 5991 w Korpusie Australijskim, 6250 w III Korpusie i 887 w Korpusie Kawalerii. The Canadian Encyclopedia podaje ponad 11 800 strat kanadyjskich. Badsey podaje około 20 tysięcy strat brytyjskich i 24 tysięcy francuskich.27
Straty niemieckie były znacznie wyższe, a dużą ich część stanowili jeńcy. Badsey szacuje, że poddało się około 30 tysięcy Niemców; Australian War Memorial liczy 29 144 jeńców i 338 dział. Brytyjska historia oficjalna szacuje łączne straty niemieckie na około 75 tysięcy i cytuje Marwitza, według którego 2. Armia straciła samego 8 sierpnia około 700 oficerów i 27 tysięcy żołnierzy.28
Dlaczego Ludendorff nazwał 8 sierpnia czarnym dniem armii niemieckiej?
Jak na niemieckie miary straty nie były bezprecedensowe i brytyjski historyk oficjalny zastanawiał się, czy dzień ten zasłużył na swoją nazwę. Ludendorffem wstrząsnęła postawa żołnierzy. Wezwał dowódców dywizji i oficerów z frontu do swojej kwatery w Avesnes i usłyszał, jak pisał, o całych oddziałach poddających się pojedynczym kawalerzystom. Wycofujący się żołnierze krzyczeli do świeżej dywizji idącej do walki „łamistrajki” i „przedłużacie wojnę”.29
„8 sierpnia ponad wszelką wątpliwość dowiódł upadku tej siły bojowej”, pisał Ludendorff, a kilka zdań dalej: „Wojnę trzeba zakończyć”. 11 sierpnia, na naradzie w Avesnes, zaoferował dymisję, której nie przyjęto. Cesarz podsumował, według słów zapisanych przez oficera z jego otoczenia: „Niemal osiągnęliśmy granicę naszych możliwości oporu. Wojnę trzeba zakończyć”.30
Badsey tak streszcza niemiecką ocenę: niemieckie naczelne dowództwo przyjęło do wiadomości wkrótce po Amiens, że przegrało wojnę na froncie zachodnim, czego większość dowódców alianckich nie dostrzegła aż do początku października. Imperial War Museums ujmują to podobnie: od tej chwili najwyżsi dowódcy niemieccy, z cesarzem Wilhelmem II włącznie, wiedzieli, że wojna jest przegrana.31
Kto wygrał bitwę pod Amiens?
Alianci, i to wyraźnie. W cztery dni uwolnili linię kolejową z Paryża do Amiens, odepchnęli Niemców przez płaskowyż Santerre i wzięli dziesiątki tysięcy jeńców, a ich własne straty były, słowami historii oficjalnej, niewielkie w porównaniu z liczbą wziętych jeńców. Było to zwycięstwo koalicji: korpusy kanadyjski i australijski prowadziły główne natarcie, ale Imperial War Museums przypominają, że udział Francuzów jest niemal całkowicie pomijany, a brytyjska piechota, załogi czołgów, artylerzyści, saperzy i lotnicy często spychani na margines.32
Nie było to przełamanie na otwarty teren. Jak w wielu wcześniejszych bitwach, natarcie zwolniło, gdy atakujący oddalili się od własnych dział, a obrońcy podciągnęli odwody. O decydującym znaczeniu Amiens przesądziło to, co nastąpiło potem: zamiast uderzać dalej w to samo miejsce, alianci przenosili ciosy z odcinka na odcinek i nie dawali Niemcom czasu na odbudowę.33
Dlaczego bitwa pod Amiens jest ważna?
Amiens rozpoczęło sto dni, serię ofensyw alianckich od 8 sierpnia do rozejmu 11 listopada 1918 roku. Nicholas Lloyd pisze, że kampania początkowo nie miała wygrać wojny, ale sukces pod Amiens skłonił Focha do zaplanowania znacznie ambitniejszej serii uderzeń. W ciągu kilku tygodni Brytyjczycy przekroczyli Sommę, Amerykanie zlikwidowali występ St Mihiel, a 26 września ruszyła wielka ofensywa z kilku kierunków, w tym ofensywa Meuse-Argonne.34
Dla armii brytyjskiej była to też miara przebytej drogi. Badsey porównuje 4. Armię Rawlinsona pod Amiens z tym samym dowódcą i tą samą armią nad Sommą w 1916 roku jako dowód lepszej taktyki, techniki, pracy sztabów i dowodzenia. W Kanadzie i Australii Amiens wspomina się jako początek ich własnych stu dni; według Veterans Affairs Canada sam Korpus Kanadyjski wziął tam w dwa tygodnie ponad 9 tysięcy jeńców, a historia oficjalna liczy 9203 jeńców między 8 a 19 sierpnia.35
Zwycięstwo nie było tanie, a najcięższe walki dopiero miały nadejść. Imperial War Museums podkreślają, że ta sama technika, która wygrała 8 sierpnia, sprawiła, że straty w ostatnich miesiącach wojny były tak wysokie.36
Gdzie toczyła się bitwa pod Amiens?
Bitwa toczyła się po obu stronach Sommy, na wschód i południowy wschód od Amiens, w departamencie Somme w północnej Francji. Większość walk odbyła się na Santerre, falistym płaskowyżu między Sommą a Avre, przeciętym bagnistą doliną Luce, który brytyjska historia oficjalna uznaje za dobry teren dla czołgów. Front biegł od okolic Albert i Morlancourt na północy, przez Villers-Bretonneux i Hangard, do Moreuil i Montdidier na południu, gdzie Francuzi stoczyli bitwę, którą nazywają bitwą pod Montdidier.37
.jpg){kind=link}