Co wydarzyło się pod Jafą w 1192 roku?
Pod koniec lipca 1192 roku, gdy Ryszard Lwie Serce szykował się w Akce do powrotu do domu, Saladyn obległ Jafę i 31 lipca zdobył miasto. Załoga utrzymała cytadelę i zgodziła się poddać, jeśli nie nadejdzie pomoc. Ryszard popłynął wzdłuż wybrzeża, 1 sierpnia wyszedł brodząc na brzeg i wyparł armię Saladyna z miasta. 5 sierpnia jazda Saladyna zaskoczyła jego niewielki obóz pod murami, ale szereg klęczących włóczników i kuszników odpierał ją przez cały dzień, a ludzie sułtana odmówili kolejnej szarży. 2 września zawarto rozejm.5
Było to ostatnie starcie armii Ryszarda i Saladyna. R. C. Smail nazywa je błyskotliwym sukcesem taktycznym, a Stanley Lane-Poole pisał, że odsiecz okryła krucjatę Ryszarda blaskiem zachodzącej chwały. Wcześniejsze wydarzenia opisują oblężenie Akki i bitwa pod Arsuf, a obu wodzów porównujemy w tekście Saladyn kontra Ryszard Lwie Serce.6
Jafa po Arsuf
Po zdobyciu Akki w lipcu 1191 roku Ryszard pomaszerował wzdłuż wybrzeża na południe, odparł Saladyna pod Arsuf i zajął Jafę, port najbliższy Jerozolimy. Smail zauważa, że krzyżowcy mieli więcej statków niż armie pierwszej krucjaty, więc przed próbą marszu na Jerozolimę umocnili Jafę jako bazę, a wstęp do zbioru źródeł Uniwersytetu Fordham nazywa ją zamierzoną bazą uderzenia na Święte Miasto.7
Dwukrotnie, zimą z 1191 na 1192 rok i ponownie latem, krzyżowcy ruszali w głąb lądu i zawracali przed Jerozolimą. Po drugim odwrocie, pisze Itinerarium, rozbite wojsko z ciężkim sercem wróciło do Jafy, a potem do Akki, zostawiając w Jafie wielu chorych. Rozmowy z Saladynem ciągnęły się, a kością niezgody był Askalon: Saladyn chciał go zburzyć, Ryszard nie pozwalał ruszyć ani jednego kamienia.8
Ryszard zwraca się na północ
Pod koniec lipca 1192 roku Ryszard i większość wojska byli z powrotem w Akce. Lane-Poole pisze, że szykowali się do odpłynięcia do Europy, a Ryszard zamierzał po drodze zająć z zaskoczenia Bejrut. Norgate pokazuje na podstawie Baha ad-Dina, że szpiedzy Saladyna donosili już 22 lipca o marszu Franków na Bejrut.9
Baha ad-Din pisze, że właśnie wieść o pochodzie Ryszarda na Bejrut skłoniła Saladyna do uderzenia na Jafę. Do sułtana dołączył z Aleppo jego syn az-Zahir, a brat al-Adil nadciągał z wojskami znad Eufratu.10
Uderzenie Saladyna
Źródła podają nieco inne dni. Według Itinerarium Saladyn stanął pod Jafą w niedzielę przed świętem Piotra w Okowach, którą Norgate datuje na 26 lipca, ten sam dzień, w którym Ryszard dotarł do Akki, a atak zaczął się w poniedziałek. Lane-Poole pisze, że Saladyn wyruszył z Jerozolimy 27 lipca i jeszcze tego dnia stanął pod murami, a Baha ad-Din datuje wymarsz na wtorek 15 radżaba.11
Itinerarium przypisuje Saladynowi 20 000 jazdy, około stu sześciu emirów i wielkie mnóstwo piechoty z gór, a liczbę ludzi w mieście szacuje na około 5000. Baha ad-Din opisuje armię ustawioną w trzech częściach, ze skrzydłami opartymi o morze, prawym pod wodzą az-Zahira i lewym pod wodzą al-Adila.12
Obrońcy bili się zaciekle. Baha ad-Din, który był przy sułtanie, opisuje minerów kopiących pod kurtyną muru przy wschodniej bramie i załogę, która przebiła się do ich chodnika, i przyznaje, że opór obrońców zniechęcił oblegających. Gdy podpalono podkop i połowa kurtyny runęła, Frankowie mieli już za nią przygotowany stos drewna, który podpalili, tak że nikt nie mógł przejść.13
Upadek miasta
W piątek 31 lipca mur w końcu ustąpił pod uderzeniami mangoneli i podkopów. Baha ad-Din pisze, że gdy opadły pył i dym, w wyłomie stał mur halabard i włóczni, a on sam widział dwóch ludzi broniących ścieżki na wale: jeden padł od kamienia, a drugi natychmiast zajął jego miejsce. Załoga poprosiła o warunki, a Saladyn kazał jej wycofać się do cytadeli, bo nic nie powstrzyma jego ludzi przed wejściem do miasta.14
Miasto zostało złupione. Itinerarium pisze, że Turcy zabijali chorych w łóżkach i rozlewali wino na ulice, a Ibn al-Asir, że zabijali Franków, brali wielu jeńców i znaczną część łupu, który Frankowie wcześniej zdobyli na egipskiej karawanie. Dodaje, że mamelucy Saladyna stali w bramach i odbierali zdobycz każdemu żołnierzowi, który z nią wychodził.15
Warunki dla cytadeli opisywane są różnie. W Itinerarium nowo obrany patriarcha uzyskał zwłokę do następnego dnia: jeśli do trzeciej po południu nie nadejdzie pomoc, każdy mężczyzna zapłaci dziesięć bizantów, kobieta pięć, a dziecko trzy, patriarcha zaś, Alberyk z Reims i inni poszli do Saladyna jako zakładnicy. Baha ad-Din mówi o takim samym okupie, jaki zapłacono w Jerozolimie w 1187 roku. Roger z Howden pisze, że Alberyk poddał miasto, a słysząc o nadejściu Ryszarda, oddał Saladynowi strzałę, znak układu, i został wzięty do niewoli.16
Wieść dociera do Akki
Posłańcy z Jafy zastali Ryszarda w namiocie w Akce, według Norgate wieczorem 28 lipca, gdy rozmawiał z dowódcami o odpłynięciu do domu następnego dnia. W Itinerarium król przerywa im: „Jak Bóg żyje, będę z nimi”. Francuzi, pisze Itinerarium, nawet mu nie odpowiedzieli, a Norgate, że oświadczyli, iż nie ruszą z nim ani na krok.17
Templariusze, joannici i inni rycerze ruszyli lądem, ale zatrzymali się w Cezarei z obawy przed zasadzką. Ryszard popłynął morzem z własnymi ludźmi, Pizańczykami i Genueńczykami. Norgate pisze, że przeciwny wiatr trzymał jego statki przez trzy dni u wybrzeży Hajfy i że późnym wieczorem w piątek 31 lipca w zasięgu wzroku Jafy znalazły się tylko trzy z nich. Roger z Howden przypisuje Ryszardowi siedem galer.18
Lądowanie 1 sierpnia
O świcie w sobotę 1 sierpnia w obozie Saladyna usłyszano frankijskie trąby na morzu. Baha ad-Dina wysłano, by wyprowadził załogę z cytadeli, zanim pomoc zdąży wylądować, a on opisuje, jak budził az-Zahira, śpiącego w kolczudze. Załoga zgodziła się wyjść, ale emir Dżurdik wstrzymał ją, dopóki nie usunie z ulic plądrujących żołnierzy, i do południa wyszło tylko czterdziestu dziewięciu ludzi z końmi i żonami.19
Tymczasem flota się zbliżała. Baha ad-Din naliczył najpierw trzydzieści pięć statków, a później ponad pięćdziesiąt, w tym piętnaście szybkich galer. Ludzie, którzy zostali w cytadeli, nabrali otuchy, znów włożyli zbroje i zrobili wypad, ale odepchnięto ich z powrotem. Itinerarium dodaje, że Turcy zdążyli już ściąć siedmiu ludzi, którzy zapłacili okup.20
Z morza miasto wyglądało na stracone, wszędzie powiewały muzułmańskie chorągwie. Jakiś ksiądz skoczył z cytadeli, bez szwanku spadł na piaszczysty brzeg i dotarł do galery Ryszarda, którą Baha ad-Din opisuje jako pomalowaną na czerwono, z czerwonym zadaszeniem i czerwoną flagą. Itinerarium każe Ryszardowi brnąć ku brzegowi po pas w wodzie, z udami bez zbroi, i oczyszczać plażę z kuszy w ręku, a Lane-Poole za innymi kronikarzami daje mu duński topór.21
W niespełna godzinę, pisze Baha ad-Din, galery wysadziły swoich ludzi i na jego oczach wyparły muzułmanów z portu. Ryszard wspiął się po schodach do domu templariuszy, zatknął chorągwie na murach, a załoga wypadła z cytadeli. Itinerarium pisze, że zastał w mieście ponad 3000 plądrujących Turków, a Ralph z Coggeshall, że oczyścił z niemal 3000 wrogów miasto z zaledwie sześcioma rycerzami.22
Baha ad-Din pocwałował do Saladyna i zastał go nad pismem z warunkami dla patriarchy i kasztelana. Sułtan rozmawiał dalej, żeby posłowie niczego nie odgadli, po czym kazał ich zatrzymać i zarządził odwrót do Jazuru. Wojsko zostawiło wielkie bele łupów, których nie mogło unieść. Ryszard rozbił namioty tam, gdzie stały namioty Saladyna, mając, jak podaje Itinerarium, tylko trzy konie.23
„Mam na nogach tylko buty, w których byłem na statku”
Tego wieczoru szambelan Saladyna Abu Bakr zastał Ryszarda w rozmowie z mamelukami i emirami, zapewne jeńcami, pół żartem, pół serio. Baha ad-Din przytacza pytanie króla, dlaczego tak potężny sułtan uciekł na jego widok, skoro „mam na nogach tylko buty, w których byłem na statku”, i dodaje jego słowa, że sądził, iż Saladyn nie zdobędzie Jafy w dwa miesiące, a on zdobył ją w dwa dni. Lane-Poole i Norgate przytaczają tę scenę za Baha ad-Dinem.24
Ryszard prosił o pokój, mówiąc, że jego kraj za morzem niszczeje. Saladyn zaproponował wybrzeże od Tyru do Cezarei, potem Jafę, zostawiając sobie Askalon. Ryszard prosił, by mógł trzymać Jafę i Askalon jako lennik Saladyna, a sułtan odpowiedział, że Askalonu oddać nie może i że młodemu królowi, dalekiemu od domu, trudniej będzie przezimować w Syrii niż staremu sułtanowi we własnym kraju.25
Alarm o świcie 5 sierpnia
Ryszard naprawiał rozbite mury, układając kamienie bez zaprawy, a hrabia Henryk z Szampanii dołączył do niego morzem z Cezarei, gdzie wciąż utknęły wojska idące lądem. Saladyn pojechał na północ nad rzekę Audża, by je odciąć, dowiedział się, że są bezpieczne w Cezarei, i nocą zawrócił, by zaskoczyć obóz Ryszarda, liczący kilkanaście namiotów pod murami.26
O świcie w środę 5 sierpnia, w środę po święcie Piotra w Okowach według Itinerarium, pewien Genueńczyk, który wyszedł na pola, usłyszał konie i zobaczył hełmy błyszczące w słońcu. Wbiegł do obozu, krzycząc „Do broni!”. Itinerarium i Ambroise piszą, że król i wielu innych walczyło tego dnia z gołymi nogami, a niektórzy nawet bez spodni.27
Żadne dwa źródła nie zgadzają się co do sił Ryszarda. Itinerarium podaje 55 rycerzy z 15 końmi i około 2000 Genueńczyków, Pizańczyków i innych, Ambroise 50, najwyżej 60 rycerzy, a Ralph z Coggeshall, który miał relację od towarzysza króla, Hugona de Neville, 80 rycerzy i 400 kuszników z sześcioma końmi i mułem. Baha ad-Din, chory tego dnia i nieobecny, słyszał o dziewięciu do siedemnastu jeźdźcach i od 300 do niespełna 1000 pieszych.28
Mur z włóczni
Ryszard ustawił ludzi za niską barykadą. W opisie Itinerarium każdy włócznik klęczał na prawym kolanie, lewą ręką trzymał przed sobą tarczę, a drzewce włóczni wbijał w ziemię grotem ku wrogowi. Między każdymi dwoma Ryszard postawił kusznika, a za nim drugiego człowieka, który ładował zapasową kuszę.29
Jeźdźcy Saladyna nacierali siedmioma oddziałami po mniej więcej tysiąc koni, według Itinerarium, które przytacza też wydawca Ambroise’a. Pierwszy szereg podjechał pod włócznie, nie zdołał ich przełamać i zawrócił, a kusze kładły ludzi i konie. Norgate za Ralphem z Coggeshall liczy pięć czy sześć takich szarż, od wczesnego ranka niemal do dziewiątej godziny.30
Wtedy Ryszard uderzył z garstką konnych rycerzy, przebił się na wylot przez szeregi tureckie, uratował spieszonego hrabiego Leicesteru i odbił Ralpha de Mauleon, którego już uprowadzano. Itinerarium pisze, że wrócił najeżony oszczepami jak jeleń przeszyty przez myśliwych, a Norgate przytacza obraz Coggeshalla: jeż z najeżonymi kolcami.31
W środku walki Ryszard dostał od drugiej strony dwa piękne konie. Itinerarium pisze, że przysłał je al-Adil, brat Saladyna, i tak samo kronika Ernoula, którą przytacza Lane-Poole. Sam Lane-Poole przypisuje ten dar Saladynowi i odrzuca wersję Ernoula, bo al-Adil leżał wtedy chory pod Jerozolimą.32
Ludzie Saladyna nie chcą szarżować
Baha ad-Din, doradca samego Saladyna, przyznaje się do porażki. Sułtan jeździł od oddziału do oddziału, obiecując sowite nagrody za jeszcze jedną szarżę, i nikt nie odpowiedział poza jego synem az-Zahirem, którego zresztą powstrzymał. Emir Dżanah ad-Din, brat al-Masztuba, kazał mu posłać po tych służących, którzy w dniu zdobycia Jafy bili żołnierzy i odbierali im łupy. Tę samą historię opowiada Ibn al-Asir.33
Smail tłumaczy ten nastrój: Saladyn pozwolił załodze negocjować, zamiast dać wojsku szturmować cytadelę, i żołnierze czuli się pozbawieni łupu. Baha ad-Dinowi opowiadano, że Ryszard przejechał z kopią w ręku wzdłuż całego frontu muzułmańskiej armii i nikt nie wyszedł z szeregu, by się z nim zmierzyć. Ibn al-Asir dodaje, że zatrzymał się między armiami, poprosił muzułmanów o jedzenie i zsiadł z konia, by zjeść.34
Saladyn opuścił pole bitwy w gniewie i odjechał do Jazuru, pisze Baha ad-Din, a dwa dni później był w Jerozolimie i zarządzał dalsze prace przy murach. Lane-Poole zauważa, że nie wierzył już, iż Ryszard odjedzie bez próby zdobycia miasta.35
Bilans dnia
Straty znamy tylko ze strony krzyżowców. Itinerarium i Ambroise piszą, że zginął tylko jeden albo dwóch chrześcijan, a na polu leżało ponad 700 zabitych Turków i 1500 koni. Ralph z Coggeshall podaje, że wszyscy wyszli bez szwanku z wyjątkiem jednego człowieka. Żaden z wykorzystanych tu pisarzy muzułmańskich nie podaje liczb.36
Jeden angielski kronikarz opowiada zupełnie inną historię. Roger z Howden pisze, że trzy dni po odsieczy Saladyn zaproponował bitwę w otwartym polu, a potem z niej zrezygnował, gdy z Akki nadpłynęło pięć galer z posiłkami. Norgate opiera swój opis walki głównie na Ralphie z Coggeshall, którego informator Hugo de Neville przez cały czas był blisko króla.37
Współczesne oceny są krótkie. Encyclopedia of World Biography wydawnictwa Gale pisze, że Ryszard dwukrotnie pokonał Saladyna, pod Arsuf i pod Jafą, i datuje Jafę na lipiec 1192 roku. Smail nazywa ten dzień błyskotliwym sukcesem taktycznym, zawdzięczanym w równej mierze słabemu duchowi wojsk Saladyna co umiejętnościom Ryszarda.38
Rozejm z września 1192
Wkrótce potem Ryszard ciężko zachorował. Lane-Poole pisze, że Saladyn posyłał mu gruszki, brzoskwinie i śnieg z gór, a Ryszard prosił al-Adila, by wyjednał mu jak najlepsze warunki. Itinerarium w przekładzie zamieszczonym przez Uniwersytet Fordham mówi, że król wybrał rozejm zamiast opuścić kraj z niedokończoną sprawą, bo był chory, miał niewielkie wsparcie i leżał dwie mile od nieprzyjaciela.39
Układ zostawiał Frankom wybrzeże. Abu al-Fida wymienia Jafę, Cezareę, Arsuf, Hajfę i Akkę z ich ziemiami, wspólne władanie Liddą i Ramlą oraz Askalon pozostawiony w ruinie, a tekst z Fordham dodaje swobodny dostęp pielgrzymów do Grobu Świętego bez opłat. Abu al-Fida pisze, że Ryszard nie chciał złożyć przysięgi, mówiąc, że królowie nie przysięgają, i podał tylko rękę, a przysięgali Henryk z Szampanii i najznaczniejsi Frankowie.40
Długość rozejmu Lane-Poole i Roger z Howden podają na trzy lata, Abu al-Fida na trzy lata i trzy miesiące, a Ibn al-Asir na trzy lata i osiem miesięcy. Abu al-Fida datuje porozumienie na sobotę 29 sierpnia, a przysięgi na środę 2 września 1192 roku, Lane-Poole zaś podpisanie na 2 września. Ryszard odpłynął z Akki 9 października.41
Encyklopedia Gale opowiada, jak Ryszard w drodze do domu dostał się do niewoli i był więziony aż do zapłacenia okupu. Jego życie opisuje nasza biografia Ryszarda Lwie Serce, a jego przeciwnika biografia Saladyna. Szersze tło przedstawia nasz przewodnik po wyprawach krzyżowych.42
.jpg){kind=link}