Co się wydarzyło w bitwie pod Karnalem?
24 lutego 1739 roku Nadir Szach, władca Iranu, pokonał armię cesarza Muhammada Szacha z dynastii Wielkich Mogołów na równinie na wschód od Karnalu, na północ od Delhi. Mogołowie okopali się za glinianym wałem. Gdy perscy zagończycy napadli na tabory Saadata Chana, namiestnika Oudhu, ten wyjechał z niewielkim oddziałem, a za nim ruszył wódz naczelny Chan Dauran. Obaj dali się wciągnąć w zasadzkę i zostali rozbici ogniem perskich muszkietów. Saadat Chan trafił do niewoli, Chan Dauran został śmiertelnie ranny, a reszta armii stała z boku. W ciągu kilku tygodni Nadir miał w ręku cesarza i Delhi.5
„Encyclopaedia Iranica” wymienia Mogołów wśród przeciwników, których pokonanie zbudowało sławę Nadira jako wodza, a historycy indyjscy, jak zauważa Ernest Tucker, widzą w najeździe, który ta bitwa otworzyła, cios, po którym dynastia Mogołów nigdy naprawdę się nie podniosła. Resztę tego dnia opisuje 24 lutego w historii wojskowości, a szersze tło wojen na subkontynencie nasz przewodnik po bitwach Indii.6
Z Chorasanu na tron Iranu
Nadir urodził się w 1688 roku w ubogiej turkmeńskiej rodzinie z plemienia Afszarów w Chorasanie, na północnym wschodzie Iranu. Wybił się jako pograniczny watażka w chaosie po zdobyciu Isfahanu przez Afgańczyków w 1722 roku, a safawidzki pretendent Tahmasp II przyjął go na służbę i uczynił swoim głównym wodzem. Jako Tahmasp-kuli, czyli sługa Tahmaspa, wypędził Afgańczyków z Iranu w 1729 roku.7

Potem odepchnął Osmanów na zachodzie. Gdy Tahmasp część tych zdobyczy stracił we własnej kampanii, Nadir w sierpniu 1732 roku go zdetronizował i rządził jako regent w imieniu jego małego syna. Na początku 1736 roku zwołał możnych państwa na step Mugański, gdzie obwołali go szachem. „Encyclopaedia Iranica” datuje koronację na 8 marca 1736 roku, a Sarkar, według starego stylu, na 26 lutego.8

Victoria and Albert Museum ma jego portret namalowany w północnych Indiach, być może w Delhi, około 1740 roku i podpisany przez Muhammada Panaha. Napis nazywa go królem królów, a muzeum wspomina o drugiej wersji z 1742 roku w Bibliotece Bodlejańskiej w Oksfordzie.9
Dlaczego Nadir ruszył na Indie
W 1737 roku Nadir pomaszerował na Kandahar, ostatnią twierdzę afgańskich Gilzajów, którzy doprowadzili do upadku państwa Safawidów. Sarkar daje mu na tę wyprawę 80 000 ludzi. Oblężenie trwało mniej więcej rok, a miasto padło w marcu 1738 roku. Wielu Afgańczyków wstąpiło potem do jego armii.10
Afgańczycy uciekający z Kandaharu przechodzili na ziemie Mogołów, w stronę Ghazni i Kabulu. Nadir prosił dwór w Delhi o zamknięcie przed nimi granicy, a według Sarkara cesarz Muhammad Szach dwukrotnie to obiecał. Trzeciego posła, wysłanego w 1737 roku, zatrzymano w Delhi przez mniej więcej rok bez odpowiedzi. „Iranica” widzi w pościgu za Afgańczykami zaczątek najazdu, gdy Nadir oskarżył Mogołów o udzielanie im schronienia.11
Imperium Mogołów było źle przygotowane. Sarkar opisuje dwór rozdarty przez stronnictwa, garnizon Kabulu, któremu od pięciu lat nie płacono żołdu, i najazdy Marathów, które w 1737 roku dotarły na przedmieścia Delhi. Kronikarz Rustam Ali, piszący wkrótce po najeździe, winił nieufność cesarza wobec własnych ministrów: cokolwiek zaproponował Chan Dauran, sprzeciwiał się temu Nizam ul-Mulk, i odwrotnie.12
Kabul, Chajber i Lahaur
Nadir przekroczył granicę Mogołów w maju 1738 roku. Sarkar podaje, że Ghazni otworzyło bramy bez walki, a cytadela Kabulu poddała się w czerwcu, gdy perskie działa zburzyły część jej muru. W listopadzie w pobliżu Przełęczy Chajberskiej czekało na niego 20 000 Afgańczyków zebranych przez namiestnika Mogołów Nasira Chana. Nadir zostawił tabory, poprowadził jazdę mało uczęszczaną górską drogą i spadł na nich z nieoczekiwanej strony. Sarkar ocenia ten marsz na pięćdziesiąt mil, Lockhart na około 48, i obaj odnotowują, że Nasir Chan dostał się do niewoli.13
Persowie przeszli Indus po moście łyżwowym pod Attokiem i przebrnęli rzeki Pendżabu, o tej porze roku płytkie. Zakarija Chan, namiestnik Lahauru, opierał się krótko w styczniu 1739 roku, po czym się poddał. Wydał 20 lakhów rupii, co ocaliło miasto, a Nadir zostawił go na urzędzie. „Encyclopaedia Iranica” zauważa, że Nadir często tak potwierdzał namiestników Mogołów, którzy się poddali.14
Obwarowany obóz pod Karnalem
Armia Mogołów ruszyła spod Delhi powoli. Lockhart pisze, że przejście czterech etapów od ogrodów Szalimar do Karnalu zajęło jej miesiąc. Sam cesarz dotarł do Panipatu 7 lutego, a do Karnalu kilka dni później. Dowódcy wybrali równinę tuż na północ od miasta, bo kanał Alego Mardana dawał wodę, a pas dżungli osłaniał front. Chcieli też doczekać się Saadata Chana, namiestnika Oudhu, i jego wojsk.15

Obóz otoczono ziemnym wałem, na którym ustawiono działa. Mirza Zaman, cytowany przez Lockharta, oceniał jego obwód na czternaście mil, Hanway na dwanaście. Kronikarz Muhammad Muhsin Sadiki pisał, że dowódca artylerii skuł ciężkie działa łańcuchami w żelazną twierdzę o obwodzie pięciu farsachów. Anand Ram Muchlis, który maszerował z armią aż do Panipatu, uważał ten plan za mało godny cesarza.16
Karnal leży przy starej drodze z Delhi do Lahauru. Sarkar umieszcza go około 75 mil na północ od stolicy, 20 mil na północ od Panipatu i dziewięć mil na południe od Taraori, pola drugiej bitwy pod Tarain z 1192 roku. „The Imperial Gazetteer of India” z 1908 roku odnotowuje, że w 1739 roku miasto było świadkiem klęski Muhammada Szacha w starciu z Nadirem Szachem, choć w haśle o dystrykcie podaje rok 1738.17
Dwie armie, dwa sposoby walki
Żadna liczba dla żadnej z armii nie jest pewna. Nadworny kronikarz Nadira, Mirza Mahdi, dał Mogołom 300 000 ludzi, 2000 słoni i 3000 dział, a Rustam Ali 200 000 jeźdźców, niezliczoną piechotę i 1500 słoni. Sarkar dowodził, że siła bojowa Mogołów nie mogła przekraczać 75 000, a Lockhart uznał najniższą liczbę w źródłach, 80 000, za bliską prawdy. Z czeladzią, rodzinami i kupcami obaj przyjmują, że w obozie mogło być blisko milion ludzi.18
Po stronie Nadira Sarkar przyjmuje 55 000 jeźdźców za Rustamem Alim, a A. L. Srivastava, historyk nawabów Oudhu, ocenia perską siłę bojową na około 65 000 jeźdźców. Hanway, piszący na podstawie relacji, które dotarły do Persji, podaje, że w walce wzięło udział około 50 000 żołnierzy Nadira.19
Prawdziwą różnicą była siła ognia. Armia Nadira była w całości konna, a wielu jej żołnierzy nosiło dżazair, ciężki długi muszkiet strzelający z widełek, który według Sarkara mierzył siedem lub osiem stóp. Sarkar opisuje też działka obrotowe wożone na wielbłądach, które na komendę kładły się na ziemi, i salwy wstrzymywane do rozkazu. Armie Mogołów polegały na szarży ciężkiej jazdy, słoniach bojowych i wielkich, powolnych działach. „Encyclopaedia Iranica” przypisuje zwycięstwo szybkiemu ogniowi dżazairczich i działek na wielbłądach.20
Marsz Nadira wokół obozu
Z Lahauru Nadir szedł przez Sirhind i Ambalę, zostawił w Ambali tabory i harem i ruszył dalej z lekkimi siłami. Kurdyjscy zwiadowcy Hadżdżiego Chana pierwsi dotarli do linii Mogołów, zabili kilku ludzi i przyprowadzili jeńców. 22 lutego Nadir stanął w Sarai Azimabad, dwanaście mil na północ od Karnalu, gdzie namiestnik Ambali przez pewien czas stawiał opór.21
Tam dowiedział się o sile obozu i o dżungli przed jego frontem, przez którą wiodła jedna wąska droga. Postanowił obejść go od wschodu. Jeśli Muhammad Szach wyjdzie w pole, Nadir stoczy z nim bitwę na otwartej równinie między Karnalem a Dżamuną, szerokiej na jakieś siedem mil. Jeśli cesarz zostanie za wałami, Persowie pójdą dalej na Panipat i Delhi.22
23 lutego armia przekroczyła kanał Alego Mardana i rozbiła obóz w pobliżu Kundżpury, na północny wschód od Karnalu. Nadir z częścią straży podjechał blisko linii Mogołów, żeby im się przyjrzeć. Wieczorem zwiadowcy donieśli, że Saadat Chan dotarł do Panipatu, i wysłano silny oddział, by go przechwycić.23
Tabory Saadata Chana
Saadat Chan wymknął się im i około północy dotarł do obozu cesarskiego, ale jego tabory wlokły się z tyłu. Rankiem 24 lutego, gdy składał hołd cesarzowi, przyszła wieść, że Persowie je plądrują. Saadat Chan, który z powodu rany nogi nie mógł jeździć konno, pośpiesznie się pożegnał i wyruszył mimo wszelkich prób zatrzymania go. Srivastava, który inaczej liczy dni, datuje to na 23 lutego.24
Jego żołnierze, wyczerpani miesiącem forsownych marszów, nie śpieszyli się za nim. Srivastava liczy, że na początku miał przy sobie 1000 jeźdźców i kilkuset piechurów, a w końcu dołączyło do niego prawie 4000 jeźdźców i 1000 piechoty. Anand Ram potępił jego „zapalczywość, niestosowną u dowódcy”. Saadat Chan ruszył bez artylerii i nie ustawił swoich ludzi w żadnym szyku.25
Napotkane perskie patrole uciekały przed nim, a on je ścigał, posyłając po posiłki. Sarkar i Lockhart piszą, że Nizam ul-Mulk doradził cesarzowi wysłanie Chana Daurana, którego skrzydło stało najbliżej. Anand Ram dodaje, że Chan Dauran najpierw oponował, bo armia nie spodziewała się tego dnia walki, a cesarz nazwał go zarozumiałym próżniakiem, zanim ten dosiadł słonia i ruszył. Wziął ze sobą według Lockharta od 8000 do 9000 jeźdźców, a Rustam Ali słyszał o 7000 albo o 20 000.26
Zasadzka na równinie
Nadir właśnie na to czekał. Włożył kolczugę i hełm i wziął 1000 wyborowych jeźdźców z plemienia Afszarów, by kierować walką. Ukrył w zasadzce 3000 ludzi i wysłał dwa oddziały muszkieterów po 500, by wciągnęły przeciwnika w pułapkę. Hanway dodaje, że kazał przymocować do par wielbłądów pomosty z naftą i podpalić je, by wystraszyć słonie Mogołów.27
Bitwa zaczęła się około pierwszej po południu. Ludzie Saadata Chana, teraz prawe skrzydło Mogołów, według Lockharta natknęli się na muszkieterów Fath Alego Chana Kajaniego, ukrytych za murami i zabudowaniami Kundżpury. Srivastava opisuje, jak perscy jeźdźcy rozstąpili się, a setki działek obrotowych zaczęły strzelać salwami. Dywizja Chana Daurana weszła do walki nieco później, przeciw Nasrullahowi Mirzie w perskim centrum.28

Dywizje Mogołów stały daleko od siebie. Sarkar i Lockhart opisują odstępy ponad mili, tak że każda słyszała strzelaninę u innych, ale nie mogła pomóc. Generałowie, wysoko na słoniach, byli łatwym celem. Kronikarz Abdul Karim ujął to krótko, w przekładzie Lockharta: „Strzała nie odpowie dżazairowi”.29
Ludzie Saadata Chana pierwsi zaczęli się cofać. On sam walczył dalej z garstką ludzi, aż słoń jego bratanka Szer Dżanga, oszalały od rany, natarł na jego słonia i wniósł go w perskie szeregi. Sarkar opowiada za kroniką Sijar, jak młody żołnierz z rodzinnego Niszapuru Saadata Chana zawołał go po imieniu, wspiął się do haudy i przyjął jego kapitulację.30
Ostatnia walka Chana Daurana i bezczynne skrzydło
Dywizja Chana Daurana trzymała się dłużej. Według Sarkara, gdy poległa większość oficerów, około 1000 jego ludzi zsiadło z koni, związało poły kaftanów na indyjski sposób i walczyło pieszo do śmierci. Anand Ram widział pole inaczej: w ruch poszły szable i sztylety, a czerwone czapki kyzyłbaszów wyglądały w dymie jak maki.31
Chan Dauran był już ranny, gdy dostał postrzał w twarz i bez przytomności osunął się w haudzie. Zginęli jego brat Muzaffar Chan i syn. Jego zarządca Madżlis Rai z garstką sług przebił się z jego słoniem do obozu przed zachodem słońca. Lockhart podaje, że bitwa skończyła się o piątej, a Srivastava, że tuż po piątej.32
Reszta armii nie zrobiła nic. Cesarz i wezyr ustawili się nad kanałem z działami polowymi i nie weszli do walki. Nizam ul-Mulk, najbardziej doświadczony wódz Mogołów, przez cały dzień stał bezczynnie. Lockhart powtarza opowieść, że gdy cesarz ponaglał go do ataku, siedział na słoniu i pił kawę, a Sarkar sugeruje, że liczył na zajęcie miejsc swoich rywali na dworze. Rustam Ali i Muhammad Muhsin Sadiki obaj winili Nizama za to, że zostawił Chana Daurana bez pomocy.33
Nadir nie szturmował obwarowanego obozu z jego ciężkimi działami. Lockhart uważał go za zbyt przezornego, by tego próbować, a o zachodzie słońca, jak pisze Srivastava, cesarz wrócił za swoje wały.34
Liczenie poległych
Mirza Mahdi twierdził, że poległo 30 000 żołnierzy Mogołów, a Nadir pisał o ponad 20 000 w liście, który kazał kopiować i rozsyłać po całym państwie. Hanway słyszał o 17 000. Lockhart uważa, że Mogołowie stracili około 10 000 ludzi, i tę samą liczbę podaje „Encyclopaedia Iranica”. Sarkar, dodając do 5000 poległych z dywizji Chana Daurana, o których pisze Rustam Ali, co najmniej 3000 z dywizji Saadata Chana, dochodzi do około 8000.35
Po stronie perskiej Hanway podaje 2500 zabitych i prawie dwa razy tylu rannych, a Lockhart, który znalazł te same liczby we współczesnym liście, uważał je za raczej zawyżone. Na drugim biegunie szejk Ali Hazin, przebywający wtedy w Delhi, twierdził, że zginęło tylko trzech Persów, a dwudziestu zostało rannych. Obaj historycy tę liczbę odrzucają.36
Z pola bitwy do namiotu cesarza
Tej nocy Saadata Chana przyprowadzono do Nadira, a on doradził mu wezwanie Nizama ul-Mulka na rozmowy o warunkach. Lockhart przytacza słowa umierającego Chana Daurana do możnych, którzy przyszli do jego namiotu: nie pozwólcie cesarzowi spotkać się z Nadirem ani zaprowadzić go do Delhi. Lockhart i Srivastava datują jego śmierć na 25 lutego, inne źródła na 27 lub 28 lutego.37
Nizam uzgodnił z Nadirem, że Persowie wrócą do domu za kontrybucję w wysokości 50 lakhów rupii, płatną w ratach. 26 lutego według dat Lockharta, a 25 według Srivastavy, Muhammad Szach odwiedził obóz Nadira. Lockhart pisze, że obaj władcy rozmawiali po turecku i że Nadir na początku posiłku zamienił się z gościem półmiskami, by pokazać, że jedzenie nie jest zatrute. „Encyclopaedia Iranica” przedstawia tę wizytę jako akt uległości.38
Tymczasem obóz był zablokowany i skończyła się żywność. Anand Ram pisze, że mąka tak zdrożała, że za cztery rupie trudno było kupić jej jeden ser, miejscową miarę wagi. Gdy Nizam objął urząd naczelnego płatnika, którego pragnął Saadat Chan, ten namówił Nadira do marszu na Delhi i jego skarby. Rustam Ali obwinia go o nieszczęścia, które przyszły potem. Na początku marca cesarz znów pojechał do perskiego obozu i został tam pod strażą, a jego żołnierzom ogłoszono, że mogą wracać do domów.39
Delhi, rzeź i Pawi Tron
Obaj władcy opuścili Karnal 12 marca, a 20 marca Nadir wkroczył do Delhi. 21 marca odczytano w jego imieniu kazanie podczas modlitw i bito w jego imieniu monety. Wieczorem rozeszła się pogłoska, że został zabity, i tłumy zaczęły napadać na jego żołnierzy na ulicach. Lockhart uważa, że zginęło około 3000 Persów, a Rustam Ali mówi o 5000.40
Według Lockharta o świcie 22 marca Nadir pojechał do meczetu Roszan ud-Daula i rozkazał nie zostawić przy życiu nikogo tam, gdzie zabito Persa. Rzeź trwała od dziewiątej rano do trzeciej po południu, gdy Nizam i wezyr błagali go, by ją przerwał. Szacunki liczby zabitych wahają się od 8000 do 400 000. Liczbę Sarkara, około 20 000, przyjmują Lockhart i „Encyclopaedia Iranica”.41
Potem Nadir zabrał skarb Mogołów. Lockhart ocenia całość na co najmniej 70 kror rupii, czyli 700 milionów, a najsłynniejszymi zdobyczami były Pawi Tron i diament Koh-i-Noor. „Encyclopaedia Iranica” dodaje Darja-je Nur, drugi wielki diament z tego łupu, który według hasła o tym kamieniu znajduje się w muzeum klejnotów irańskiego banku centralnego. 12 maja Nadir własnoręcznie włożył Muhammadowi Szachowi koronę Hindustanu, a cesarz odstąpił mu ziemie na zachód od Indusu.42
Bogactwo to opłaciło kolejne wyprawy Nadira. Zwolnił Iran z podatków na trzy lata, jak odnotowują Lockhart i „Iranica”. Lockhart śledzi losy Koh-i-Nooru po zamordowaniu Nadira w 1747 roku: przez Ahmada Szacha Durraniego i Randżita Singha trafił do Kompanii Wschodnioindyjskiej, która w 1850 roku podarowała go królowej Wiktorii.43
Co zmienił Karnal
Muhammad Szach zachował tron do 1748 roku, a Cleveland Museum of Art, które ma jego portret z 1764 roku, przypomina, że nazywano go Rangila, czyli Barwny. Ale państwo, które zachował, było mniejsze i biedniejsze. „Encyclopaedia Iranica” wymienia grabież, utratę prowincji północno-zachodnich i cios zadany potędze wojskowej Mogołów wśród przyczyn ich długiego upadku, po którym przyszły najazdy Marathów i złupienie Delhi przez Ahmada Szacha Abdalego, niegdyś jednego z dowódców Nadira.44
W Iranie kampanię zapamiętano jako szczytowe osiągnięcie Nadira. Ernest Tucker pisze, że tak widzą ją niektórzy historycy irańscy, a w pamięci indyjskiej, jak zauważa „Iranica”, słowo naderszahi stało się synonimem rzezi. Walki o północne Indie, które przyszły potem, od Plassey po trzecią bitwę pod Panipatem, toczyły się w świecie, który ukształtował Karnal.45






