Bitwa pod Mukdenem 1905: największa bitwa lądowa swoich czasów

Mukden był, jak pisze John Rickard, największą i ostatnią wielką bitwą lądową wojny rosyjsko-japońskiej, a zarazem największą nowoczesną bitwą lądową, jaką dotąd stoczono. Bruce Menning w Encyclopedia of Modern Europe widzi w niej zapowiedź wojen światowych: pół miliona ludzi w nieprzerwanej walce na ogromnych przestrzeniach przez trzy tygodnie.²

Po Port Arturze

Wojna zaczęła się w lutym 1904 roku japońskim atakiem z zaskoczenia na rosyjską eskadrę w Port Arturze, rosyjskiej bazie na wybrzeżu Chin. Przez cały 1904 rok Japończycy oblegali twierdzę i spychali główną armię rosyjską na północ, wzdłuż Kolei Południowomandżurskiej, ku Mukdenowi, dawnej stolicy Mandżurów i głównemu węzłowi kolejowemu regionu.³ › Bitwa pod Liaoyang, 1904

Port Artur skapitulował na początku 1905 roku. Uwolniło to japońską 3. Armię generała Nogiego Maresuke, która pomaszerowała na północ i dołączyła do Ōyamy. Rickard, omawiając studium Johna Valitutto, wskazuje tu na błąd Rosjan: po kosztownym i nieudanym natarciu pod Sandepu w styczniu wciąż mieli przewagę liczebną, ale planowali kolejną ofensywę tak powoli, że Japończycy uderzyli pierwsi.⁴

Dwie armie na długim froncie

Liczby różnią się w zależności od źródła. Menning przypisuje Kuropatkinowi 300 tysięcy ludzi, 1386 dział polowych i 56 karabinów maszynowych, a Ōyamie 270 tysięcy ludzi, 1062 działa i 200 karabinów maszynowych. Opracowanie EBSCO autorstwa Kennetha Czecha podaje po około 310 tysięcy po każdej stronie. Linia rosyjska biegła ze wschodu na zachód na długości około 150 kilometrów, przecięta na pół linią kolejową tuż na południe od Mukdenu, a okopy miejscami sięgały 15 kilometrów w głąb.⁵

Plan Ōyamy przewidywał podwójne oskrzydlenie na wzór pruskiego zwycięstwa pod Sedanem w 1870 roku. Nowa 5. Armia Kawamury Kageakiego miała zacząć natarcie we wzgórzach na wschodzie; gdy Kuropatkin przerzuci tam odwody, 3. Armia Nogiego miała szerokim łukiem obejść otwarte zachodnie skrzydło, a obie miały się spotkać na północ od Mukdenu i zamknąć pierścień. Rickard zauważa, że Japończycy celowo słabo umocnili swoje skrzydła, by natarcie mogło ruszyć szybciej.⁶

Pułapka

Kuropatkin dał się nabrać. 25 lutego wysłał większość odwodu na wschód przeciw Kawamurze, a dwa dni później dowiedział się, że Nogi obchodzi jego prawe skrzydło na zachodzie. 1 marca zawrócił odwody na zachód, ale ponawiane kontrataki 2 i 3 marca nie zatrzymały marszu Nogiego ku linii kolejowej na północ od miasta. Nie powiodło się też rosyjskie przeciwnatarcie na 2. Armię generała Oku Yasutaki, a japońskie 4. i 1. Armia pod Nozu Michitsurą i Kurokim Tametomo naciskały na rosyjskie centrum.⁷

Od 6 do 8 marca najcięższe walki toczyły się na rosyjskim prawym skrzydle, a 6 marca Kuropatkin cofnął się nad rzekę Hun. Wtedy Kawamura przełamał front na wschodzie. Z zagrożonymi obydwoma skrzydłami i liniami zaopatrzenia Kuropatkin wolał zarządzić ogólny odwrót, niż ryzykować okrążenie. Japończycy weszli do Mukdenu 10 marca.⁸

Odwrót wzdłuż jednej linii kolejowej

Odwrót przebiegał w zamęcie. Menning pisze, że jedne oddziały rosyjskie walczyły do końca, a inne po prostu uciekły. Pierścień jednak się nie zamknął: jak streszcza Rickard relację Valitutto, Rosjanie byli zawziętymi obrońcami, ale słabymi napastnikami, i nawet po przełamaniu frontu zdołali wycofać się wzdłuż jednej linii kolejowej między dwoma zbliżającymi się zgrupowaniami japońskimi. Ucieczkę zatrzymano dopiero pod Xipingkai, około 175 kilometrów na północ od Mukdenu.⁹

Straty podaje się różnie. Menning liczy blisko 89 tysięcy strat rosyjskich, w tym 30 tysięcy jeńców, i około 71 tysięcy japońskich. EBSCO szacuje straty rosyjskie na około 100 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli, a japońskie na blisko 70 tysięcy zabitych i rannych. Kuropatkin stracił niemal wszystkie zapasy i ciężki sprzęt, a wkrótce zastąpił go generał Nikołaj Liniewicz.¹⁰

Zwycięstwo bez unicestwienia

Mukden był wyraźnym zwycięstwem Japonii, ale nie tak miażdżącym, jakiego chciał Ōyama. Ponieważ obie strony były zbliżone liczebnie, ruchliwością i siłą ognia, Menning stwierdza, że wynik nie przesądził o wojnie: Liniewicz wciąż miał armię, którą można było uzupełniać z europejskiej Rosji, a Ōyamie brakowało ludzi i kończyły mu się linie zaopatrzenia. Rickard dostrzega tu problemy, z którymi wkrótce zmierzy się front zachodni: armie rozciągnięte na tak długich frontach, że żaden lokalny sukces nie mógł rozstrzygnąć bitwy.¹¹

Jej waga była przede wszystkim polityczna. Londyński „The Times” w relacji z 25 marca, przechowywanej w japońskim archiwum państwowym, porównał ją do Austerlitz i Waterloo. Klęska podsyciła rewolucję, która już wstrząsała Rosją, a po zniszczeniu floty rosyjskiej pod Cuszimą w maju oba wyczerpane państwa przystąpiły do rokowań, które zakończyły wojnę. Dla Japonii, jak zauważa Rickard, zwycięstwo oznaczało przyczółek na kontynencie chińskim, początek drogi do jej późniejszych wojen w Chinach.¹²