Bitwa pod Petrovaradinem 1716: wielki wezyr pada przed księciem Eugeniuszem

Silahdar Damad Ali Pasza był po sułtanie najpotężniejszym człowiekiem w Imperium Osmańskim. Artykuł Abdülkadira Özcana w Encyklopedii Islamu TDV opisuje jego karierę: paź pałacowy, który został miecznikiem Ahmeda III, w 1709 roku poślubił córkę sułtana Fatmę, a w kwietniu 1713 roku został wielkim wezyrem. Jak jego poprzednicy chciał odzyskać to, co Turcja oddała w pokoju karłowickim w 1699 roku, i w 1715 roku w jednej kampanii odebrał Wenecji Moreę.²

Wenecja sprzymierzyła się wtedy z Austrią. Książę Eugeniusz Sabaudzki, którego Özcan nazywa pierwszym ministrem Austrii, napisał do Alego Paszy, żądając zwrotu ziem weneckich i ostrzegając, że pokój może zostać zerwany. Wielki wezyr wybrał wojnę. Gdy jeden z przeciwników w radzie zaprotestował, że zrywanie pokoju, zanim popłynęła krew, jest niezgodne z prawem, Ali Pasza odparł, jak przytacza Özcan, że niewierny już chwycił ich za kołnierz, i zesłał go.³

Na Petrovaradin

Ali Pasza wyruszył w kwietniu 1716 roku z armią liczącą ponad 100 tysięcy ludzi. Na radzie wojennej w Belgradzie, jak podają artykuły TDV, aga janczarów Hüseyin Ağa proponował przejść Dunaj w stronę Timișoary i ściągnąć tam Austriaków. Za namową Sarı Ahmeda Paszy, bejlerbeja Rumelii, wielki wezyr rozkazał jednak marsz na Petrovaradin, twierdzę nad Dunajem, przy której czekała armia austriacka. Özcan ocenia Austriaków na około 64 tysiące.⁴

Eugeniusz wyjechał na front 1 lipca, pisze Constantin von Wurzbach w Słowniku biograficznym Cesarstwa Austriackiego, i dołączył do armii zebranej w Futogu; 27 lipca przeniósł się pod Petrovaradin. W potyczce rozpoznawczej węgierski dowódca hrabia János Pálffy został odparty przez, jak podaje Wurzbach, 50 tysięcy Turków, którzy rozłożyli się naprzeciw cesarskich wojsk przed twierdzą i nawet wezwali ją do kapitulacji. Eugeniusz postanowił uderzyć.⁵

Stracony dzień

Armia osmańska przeszła na stronę Zemunu z działami wziętymi z twierdzy belgradzkiej, ale Özcan pisze, że brakowało jej artylerii i amunicji. Na radzie niektórzy nalegali na natychmiastowy atak. Sarı Ahmed Pasza przekonywał, że wojsko jest zmęczone, i następnego dnia znów zatrzymał żołnierzy w okopach. Obóz otoczono rowami i wozami z amunicją. Gdy przyszły wieści, że Austriacy się wycofują, Ali Pasza czekał dalej; mówiono, dodaje Özcan, że czekał, aż nadworny astrolog wyznaczy pomyślną godzinę ataku. Dzień minął na wymianie ognia armatniego.⁶

O siódmej rano 5 sierpnia Eugeniusz rozkazał atak. Bitwa trwała około pięciu godzin, według Wurzbacha i według artykułu Bekira Gökpınara o Petrovaradinie w TDV, i do południa zakończyła się ciężką klęską Turków.⁷

Śmierć wielkiego wezyra

Gdy zginął dowódca osmańskiego prawego skrzydła, Türk Ahmed Pasza, Ali Pasza dosiadł konia i ruszył naprzód z dobytą szablą, by poderwać wojsko. Özcan pisze, że przy nim zostali już tylko jeźdźcy pałacowi i garstka lenników. Kronikarz Silahdar Mehmed Ağa, który go znał, zapisał, że wielki wezyr dojechał do namiotów janczarów, wołając swoich ludzi, i usłyszał, że nie zostawił sobie żołnierzy godnych tego miana. Kula trafiła go w czoło i zginął.⁸

Jego ciało przewieziono do Belgradu wozem zaopatrzeniowym defterdara i pochowano przy meczecie Sulejmana Wspaniałego w twierdzy; grobowiec zbudowano nad nim, gdy Turcy odzyskali Belgrad w 1739 roku. Özcan przytacza opowieść historyka Hammera, że gdy Austriacy około siedemdziesięciu lat później znów zdobyli Belgrad, wywieźli jego kości do Wiednia jako trofeum.⁹

Rok Petrovaradinu

Wurzbach wylicza łupy: cały obóz osmański, 2000 wielbłądów i koni, 1000 załadowanych wozów, 20 000 wołów, 164 działa i moździerze, pięć buńczuków i 150 chorągwi, a na pobojowisku ponad 26 000 zabitych i rannych. To XIX-wieczne liczby austriackie, a źródła osmańskie streszczone w TDV mówią tylko o wielkich stratach. Gökpınar dodaje, że kronikarze osmańscy zaczęli nazywać tę klęskę po prostu rokiem Petrovaradinu.¹⁰

Eugeniusz od razu ruszył na Temeszwar. Okopy otwarto 1 września, a 6 października twierdza skapitulowała, co po 165 latach rządów osmańskich oddało cały Banat pod władzę Austrii, pisze Wurzbach. Następnego lata Eugeniusz znów zebrał armię pod Petrovaradinem i 16 sierpnia 1717 roku wygrał wielką bitwę pod Belgradem. Pokój w Passarowitz z 21 lipca 1718 roku, odnotowuje Wurzbach, zakończył potem walki na szesnaście lat.¹¹