Bitwa pod Synopą 1853: turecka eskadra spalona na kotwicy

Jesienią 1853 roku Imperium Osmańskie i Rosja toczyły wojnę, która przerodziła się w wojnę krymską. Flota osmańska wysłała na Morze Czarne eskadrę, która miała obserwować flotę rosyjską. Według historyka Fırata Küskü z Uniwersytetu w Synopie, którego studium z 2026 roku opiera się na archiwach osmańskich i prasie brytyjskiej, jej dowódcy, patrona Osman Pasza i riyale Hüseyin Pasza, mieli prawo otworzyć ogień, nie czekając na atak przeciwnika.²

Nagły sztorm zapędził eskadrę do portu w Synopie. Uszkodzona przez pogodę, została w nim, zamiast wyjść znów w morze, co Küskü nazywa błędem strategicznym, który kosztował całą eskadrę. Synopa była poza Stambułem jedyną stocznią nad Morzem Czarnym, a prasa brytyjska zauważała, że jej umocnień nie naprawiano od czterdziestu lat.³

Dwie nierówne eskadry

Küskü wymienia za raportem opublikowanym w Freeman's Journal dwanaście osmańskich okrętów w Synopie: siedem fregat, w tym egipską Dimyad, korwety, transportowce i dwa parowce, razem 434 działa i około 4490 ludzi. Przeciw nim przyszło sześć rosyjskich okrętów liniowych, Imperatrica Marija, Wielikij Kniaź Konstantin, Czesma, Paryż, Tri Swiatitiela i Rostisław, wspieranych przez fregaty i parowce. Ich działa strzelały pociskami burzącymi wagomiaru do 68 funtów.⁴

Posłowie brytyjski i francuski ostrzegali Portę na początku listopada, że działania na Morzu Czarnym są zbyt ryzykowne, dopóki silniejsza flota rosyjska jest na morzu. Według brytyjskich relacji Osman Pasza odrzucił radę, by wyrwać się z portu i walczyć na otwartym morzu, uznając, że jego okręty są uszkodzone przez sztorm, ludzie wyczerpani, a Rosjanie raczej nie dostaną posiłków.⁵

Z mgły

Nachimow rozpoznał port i zobaczył okręty osmańskie ustawione półksiężycem wzdłuż brzegu, z pięcioma bateriami za nimi. Z Sewastopola dołączył do niego admirał Nowosilski, a Nachimow rozkazał atakować w dwóch kolumnach: własną po prawej, pod flagą na Imperatricy Mariji, i kolumną Nowosilskiego po lewej. Rankiem 30 listopada, przy słabym wietrze, rosyjskie okręty weszły na pełnych żaglach. Mgła i deszcz były tak gęste, pisze Küskü, że nie było ich widać z pół mili.⁶

Walka zaczęła się około południa. Niektóre gazety brytyjskie twierdziły, że Rosjanie podchodzili pod banderą brytyjską, co Küskü uważa za możliwe, ale niedowiedzione; wszystkie relacje zgadzają się, że mgła pozwoliła im podejść, zanim Turcy zdążyli zareagować. Baterie nadbrzeżne niewiele zdziałały. W mniej więcej półtorej godziny osmańska eskadra została zniszczona. Nizamiye z flagą Hüseyina Paszy wyleciała w powietrze, inne fregaty spłonęły albo zatonęły, a Osmana Paszę zdjęto z tonącego okrętu flagowego Avnillah, rannego, jako jeńca.⁷

Uciekł jeden okręt. Parowiec Taif pod dowództwem Yahyi Beja podniósł parę i przedarł się między rosyjskimi okrętami stojącymi przed portem, ścigany przez wiele godzin i trafiony siedemnaście razy. Küskü prostuje tu utrwaloną opowieść: brytyjskiego oficera Adolphusa Slade'a, zwanego Müşavir Paszą, nie było na jego pokładzie. Taif dowiózł wiadomość do Stambułu.⁸

Bilans

Do drugiej po południu osmańskie działa umilkły, a turecka dzielnica miasta płonęła. O wpół do trzeciej Nachimow przerwał ogień i wysłał na brzeg oficera z białą flagą, ale urzędnicy uciekli do okolicznych wsi. Razem z okrętami osmańskimi spłonął brytyjski bryg Howard, węglowiec, który utknął w porcie.⁹

Liczby zabitych są różne. Mehmet Öz w Encyklopedii Islamu TDV podaje ponad 2000 poległych Turków i dwanaście zatopionych okrętów, a za dokumentem urzędowym wylicza siedem meczetów, dwie szkoły, 247 domów i 170 sklepów spalonych w mieście oraz pięciu zabitych cywilów muzułmanów i szesnastu chrześcijan. Küskü przytacza Envera Ziyę Karala, według którego zginęła ponad połowa z około 4000 marynarzy, i İsmaila Hamiego Danişmenda, który mówi o ponad 2500 uszkodzonych domach.¹⁰

Bitwa ważna jest też dla historii marynarki. Artykuł Britanniki o wojnie morskiej odnotowuje, że pociski wystrzelone pod Synopą zmusiły floty do opancerzania kadłubów żelazem, co było pierwszym krokiem ku okrętom w całości metalowym.¹¹ › Bitwa pod Kinburnem, 1855

Droga do wojny

Wiadomość dotarła do Wielkiej Brytanii 12 grudnia. Gazety nazwały ją „rzezią pod Synopą”, Küskü naliczył blisko trzy tysiące artykułów w ciągu trzech miesięcy, a prasa atakowała własny rząd za to, że pozwolił zniszczyć sojusznika, gdy floty brytyjska i francuska stały w Stambule. Niektórzy wzywali do uderzenia na sam Sewastopol. Zdaniem Küskü to oburzenie popchnęło Wielką Brytanię, razem z Francją, do wojny.¹²

Dla Synopy koszt okazał się trwały. Cmentarz poległych otoczono murem z marmurową tablicą opowiadającą o bitwie, a przy stoczni zbudowano Fontannę Męczenników. Handel przeniósł się do Samsunu i Trabzonu, a miasto nigdy już nie odzyskało dawnej pozycji nad Morzem Czarnym.¹³