ENZapisz się

Bitwa pod Navarino 1827: ostatnia bitwa flot żaglowych

Grecka wojna o niepodległość · 20 października 1827 · Wielka Brytania, Francja i Rosja kontra Imperium Osmańskie i Egipt · ~9 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Najbliższa rocznica: 20 października 2027, 200. rocznica 20 października w historii ›

Autor:

Obraz Thomasa Luny'ego przedstawiający bitwę pod Navarino: brytyjskie i tureckie okręty liniowe na kotwicach w gęstym dymie, płonący turecki flagowiec po lewej, a na pierwszym planie ludzie uczepieni rozbitej łodzi i dryfującego masztu

Thomas Luny według George'a Philipa Reinagle'a, Bitwa pod Navarino, 20 października 1827, 1828 (Royal Museums Greenwich, BHC0622), przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Zjednoczone Królestwo, Królestwo Francji i Imperium Rosyjskie kontra Imperium Osmańskie i Egipt.

Data
20 października 1827 (8 października według kalendarza juliańskiego, używanego wtedy w Rosji i Grecji)
Miejsce
Zatoka Navarino (dziś Pylos) za wyspą Sfakterią, południowo-zachodni Peloponez, Grecja
Wojna
grecka wojna o niepodległość
Zjednoczone Królestwo, Królestwo Francji i Imperium RosyjskieWiceadmirał Edward Codrington jako głównodowodzący, kontradmirał Henri de Rigny (eskadra francuska) i kontradmirał hrabia Heiden (eskadra rosyjska)
Imperium Osmańskie i EgiptIbrahim Pasza, wódz naczelny, nieobecny w zatoce. Admirałowie osmańscy: Tahir Pasza i kapudan bej. Admirał egipski: Moharrem Bej

W liczbach

Okręty i działa
Zjednoczone Królestwo, Królestwo Francji i Imperium Rosyjskie:
Brytyjska, francuska i rosyjska 26 lub 27 okrętów, w tym dziesięć liniowców według Finlaya (jedenaście według Lamberta), około 1270 dział1
W tym eskadra rosyjska 8 okrętów, w tym cztery liniowce (Finlay, Phillips), 452 działa według Finlaya2
Imperium Osmańskie i Egipt:
Turecko-egipska 65 okrętów wojennych według sekretarza kapudana beja, 82 w szyku bojowym według Finlaya i Phillipsa, 89 według Codringtona, w tym tylko trzy liniowce, około 2000 do 2240 dział3
Straty
Zjednoczone Królestwo, Królestwo Francji i Imperium Rosyjskie:
Brytyjska, francuska i rosyjska 172 zabitych i 470 rannych (Finlay), 174 zabitych i 475 rannych (Lambert), 650 (Dictionary of National Biography). Żaden okręt nie zatonął4
W tym eskadra rosyjska 59 zabitych i 139 rannych (Daly). Dane ambasadora brytyjskiego z 2016 roku także mówią o 59 zabitych Rosjanach5
Imperium Osmańskie i Egipt:
Turecko-egipska Co najmniej 4000 ludzi (Lambert, Clowes), około 6000 (Phillips, grecka marynarka wojenna) albo 7000 (Daly). Z 82 okrętów następnego ranka na wodzie utrzymywało się 29 (Finlay, Phillips)6

Źródła liczą inaczej, bo uwzględniają okręty różnej wielkości, a pełnych danych osmańskich nie ma. Straty to zabici i ranni.

Wynik
Zwycięstwo sprzymierzonych. Większość floty turecko-egipskiej zatopiona lub spalona, sprzymierzeni nie tracą ani jednego okrętu

Flaga: Imperium Osmańskie (1793-1844), rekonstrukcja

W skrócie

Co wydarzyło się w bitwie pod Navarino w 1827 roku?

Bitwa pod Navarino rozegrała się 20 października 1827 roku. Połączona flota brytyjska, francuska i rosyjska pod wodzą wiceadmirała Edwarda Codringtona wpłynęła wtedy do zatoki Navarino na południowo-zachodnim Peloponezie i stanęła na kotwicy tuż obok floty turecko-egipskiej Ibrahima Paszy. Sprzymierzeni przybyli, by wymusić na Turkach rozejm w greckiej wojnie o niepodległość. Do łodzi wysłanej, by odsunąć turecki brander, otwarto ogień, strzelanina objęła całą zatokę i w ciągu mniej więcej czterech godzin większość okrętów tureckich i egipskich zatonęła, spłonęła lub została rozbita, a sprzymierzeni nie stracili ani jednego okrętu. Była to ostatnia bitwa flot stoczona pod żaglami i otworzyła Grekom drogę do własnego państwa.7

Historyk marynarki Andrew Lambert pisze, że trudno to nazwać wyrównaną walką, a wiktoriański historyk George Finlay uznał, że bitwa nie wyróżniła się niczym poza zaciętą wymianą ognia. A jednak w cztery godziny zniszczyła większość turecko-egipskiej floty Ibrahima Paszy, a Lambert uważa ją za przełomowe wydarzenie greckiej wojny o niepodległość. Jej 200. rocznica przypada 20 października 2027 roku.8

Dlaczego trzy mocarstwa wysłały floty

Grecy powstali przeciw panowaniu osmańskiemu w 1821 roku. Sułtan Mahmud II nie miał armii zdolnej stłumić powstanie, poprosił więc o pomoc swojego potężnego wasala, paszę Egiptu Muhammada Alego. Ten wysłał na wojnę syna, Ibrahima Paszę, z flotą i armią. Ibrahim wylądował na Peloponezie w 1825 roku i szybko odwrócił losy wojny na korzyść sułtana. W kwietniu 1826 roku Turcy i Egipcjanie zdobyli po rocznym oblężeniu Missolungi.9

6 lipca 1827 roku Wielka Brytania, Francja i Rosja podpisały traktat londyński. Wzywał obie strony do przerwania walk i rokowań, a trzy rządy zgodziły się w razie potrzeby narzucić rozejm siłą. Każde z mocarstw miało własne powody. Fundacja Świata Helleńskiego zwraca uwagę, że Brytyjczycy chcieli przyjaznego państwa greckiego jako przeciwwagi dla Rosji, a Francja nie chciała zostać w tyle, Lambert zaś podkreśla brytyjskie obawy o handel i o piractwo, które wojna rozpętała na Morzu Egejskim.10

Grecy rozejm przyjęli, Turcy go odrzucili. Brytyjskim dowódcą na Morzu Śródziemnym był wiceadmirał Edward Codrington, weteran spod Trafalgaru, gdzie dowodził okrętem Orion. Francuska eskadra kontradmirała Henriego de Rigny dołączyła do niego pod Navarino 21 lub 22 września, a rosyjska eskadra kontradmirała hrabiego Heidena 13 października.11

Rozejm, który nie przetrwał

We wrześniu 1827 roku flota egipska wysłana z Aleksandrii dołączyła do okrętów tureckich w zatoce Navarino. 25 września Codrington i de Rigny spotkali się z Ibrahimem. Pasza oświadczył, że bez rozkazów z Konstantynopola nie może niczego postanowić, i do czasu ich nadejścia dał ustne słowo, że jego flota nie opuści zatoki.12

Grecy, którzy rozejm przyjęli, walczyli dalej. Pod koniec września kapitan Frank Hastings wprowadził grecki parowy okręt wojenny Karteria do zatoki Salona nad Zatoką Koryncką i rozgromił tam eskadrę turecką rozżarzonymi kulami i pociskami zapalającymi. Ibrahim uznał się za zwolnionego z danego słowa i wysłał okręty na północ, w stronę Patras. Codrington przechwycił je na początku października i zmusił do powrotu do Navarino.13

Wtedy Ibrahim zemścił się na lądzie. Jego żołnierze palili gaje oliwne i figowce w Mesenii, a brytyjscy oficerowie widzieli z pokładów słupy dymu. Zbliżała się zima i blokady wybrzeża nie dałoby się długo utrzymać. Admirałowie wysłali Ibrahimowi ultimatum, ale jego oficerowie odpowiedzieli, że pasza jest w głębi kraju i nie można się z nim skontaktować.14

Podkowa w zatoce

Zatoka Navarino ma około trzech mil długości i dwóch szerokości. Od zachodu osłania ją wyspa Sfakteria, na której w czasie wojny peloponeskiej walczyli Ateńczycy i Spartanie (zob. Sparta kontra Ateny). Jedyne wejście dla okrętów, od południowego zachodu, ma według Finlaya i Phillipsa około trzech czwartych mili szerokości, a według Clowesa pół mili.15

Okręty tureckie i egipskie stały na kotwicach w podkowę zwróconą ku wejściu, a jej końce osłaniały twierdza Navarino i baterie na Sfakterii. Ustawiono je w trzech liniach, tak by okręty z tyłu mogły strzelać przez luki w pierwszej, a na obu skrzydłach czekały brandery. Clowes pisze, że takie ustawienie doradzili francuscy oficerowie służący u Egipcjan, a według Dictionary of National Biography mówiono, że rozstawieniem okrętów kierował życzliwy Turkom Francuz.16

Żadne dwa źródła nie liczą tej floty tak samo. Clowes podaje 65 okrętów wojennych według sekretarza kapudana beja i 89 według Codringtona, Finlay i Phillips naliczają 82 jednostki w szyku bojowym, a Lambert trzy okręty liniowe, dziewiętnaście fregat i około czterdziestu mniejszych okrętów, nie licząc transportowców. Wszyscy zgadzają się, że liniowce były tylko trzy. Sprzymierzeni przyprowadzili 26 lub 27 okrętów z około 1270 działami. Dział mieli mniej niż Turcy, którzy dysponowali być może 2000 lub więcej, ale znacznie więcej ciężkich okrętów.17

18 października admirałowie postanowili wpłynąć do zatoki i zakotwiczyć między okrętami tureckimi. Codrington wyznaczył każdemu okrętowi miejsce, a rozkazy zakończył słowami Nelsona, że żaden kapitan nie popełni wielkiego błędu, jeśli postawi swój okręt burta w burtę z okrętem nieprzyjaciela.18

20 października: wejście do zatoki

Wczesne popołudnie. Około wpół do drugiej według Finlaya i Phillipsa, a około drugiej według ambasadora brytyjskiego w 2016 roku, Codrington wprowadził flotę sprzymierzonych do zatoki na swoim okręcie flagowym Asia. Ze wzgórz wokół zatoki patrzyło około 20 tysięcy żołnierzy Ibrahima. Podpłynęła łódź z wiadomością, że Ibrahim nie zezwolił sprzymierzonym na wejście i że mają odpłynąć. Codrington odmówił. Według Clowesa odpowiedział: „Przybyłem nie po to, by przyjmować rozkazy, lecz by je wydawać”. Ambasador brytyjski przytoczył te słowa w Pylos w 2016 roku w nieco innej wersji: „Przybyłem wydawać rozkazy, a nie je przyjmować”.19

Baterie nadbrzeżne milczały, gdy pierwsze okręty brytyjskie i francuskie rzucały kotwice obok linii tureckiej. Eskadra rosyjska, spowolniona, gdy ucichł wiatr, wchodziła do zatoki godzinę lub dłużej. Phillips pisze, że mimo to zajęła swoje miejsca przed rozpoczęciem walki, Clowes, że strzelanina trwała już od dwudziestu do trzydziestu minut, zanim zakotwiczył pierwszy okręt rosyjski, a Lambert, że okręty francuskie, a potem rosyjskie wpływały pod ogniem baterii nadbrzeżnych.20

Wtedy fregata Dartmouth wysłała łódź z prośbą, by odsunąć turecki brander od okrętów sprzymierzonych. Turcy odpowiedzieli ogniem z muszkietów i zabili oficera oraz kilku marynarzy. Dartmouth i francuski okręt flagowy odpowiedziały ogniem, według Clowesa jeden z okrętów egipskich wystrzelił potem kulę armatnią w stronę francuskiego flagowca i walka rozlała się na całą zatokę. Według ambasadora brytyjskiego około wpół do trzeciej toczyła się już na całej linii.21

Cztery godziny na kotwicy

W zatoce nie było miejsca na manewry. Okręty walczyły na kotwicach i z bliska, a Phillips widzi w tym po prostu ciężką kanonadę, którą rozstrzygnęły dyscyplina i wyszkolenie artylerzystów. Finlay ocenia ogień sprzymierzonych jako równy i celny, a turecki i egipski jako chaotyczny, ale prowadzony z wielkim uporem, Clowes zaś przyznaje Turkom najwyższą odwagę.22

Asia stała między okrętami flagowymi kapudana beja i Moharrema Beja, admirała egipskiego. Po mniej więcej dwóch godzinach oba flagowce przecięły liny kotwiczne i dryfowały jako wraki. Finlay pisze, że zwycięstwo przypieczętowała eskadra rosyjska, która starła się z okrętami Tahira Paszy na drugim skrzydle linii tureckiej. Rosyjski flagowiec Azow pod dowództwem Michaiła Łazariewa wyróżnił się w walce i otrzymał flagę św. Jerzego, według Centralnego Muzeum Marynarki Wojennej w Petersburgu jako pierwszy okręt rosyjski.23

Gdy któryś z okrętów tureckich był już niezdolny do walki, załoga podpalała go i porzucała. Płonące jednostki wylatywały w powietrze jedna po drugiej, a załogi sprzymierzonych przez całą noc ratowały własne okręty przed wrakami dryfującymi w ciemności. O świcie, piszą Finlay i Phillips, z 82 okrętów tureckich z linii bojowej na wodzie utrzymywało się tylko 29.24

Bilans strat

Bitwa trwała około czterech godzin. Royal Museums Greenwich, Lambert i grecka marynarka wojenna uznają ją za ostatnią bitwę flot stoczoną pod żaglami. Sprzymierzeni nie stracili ani jednego okrętu. Ich straty wyniosły 172 zabitych i 470 rannych według Finlaya, 174 zabitych i 475 rannych według Lamberta, łącznie 650 według Dictionary of National Biography i nie więcej niż 540 według Phillipsa, a grecka marynarka wojenna podaje, zależnie od źródła, od 200 do 654 ludzi. Ambasador brytyjski w przemówieniu w Pylos w 2016 roku wymienił 75 zabitych Brytyjczyków, 40 Francuzów i 59 Rosjan, a według Daly’ego eskadra rosyjska straciła 59 zabitych i 139 rannych.25

Strat tureckich i egipskich nigdy dokładnie nie ustalono. Lambert pisze o co najmniej 4000 ludzi, Clowes o prawdopodobnie 4000, Phillips o około 6000 zabitych, grecka marynarka wojenna o około 6000 straconych, a Daly o 7000 marynarzy. W rozkazie dziennym po bitwie Codrington twierdził, że do żeglugi nadają się już tylko jedna fregata i piętnaście mniejszych jednostek, ale Clowes wykazuje, że admirał przecenił zniszczenia: gdy 17 listopada do zatoki zajrzał brytyjski okręt Pelican, naliczył tam 29 jednostek.26

Wśród rannych był syn admirała, Henry Codrington, midszypmen sygnałowy na Asii, ciężko ranny w bitwie. Dożył stopnia admirała floty.27

„Niefortunne wydarzenie”

Według Royal Museums Greenwich zwycięstwo uczyniło Codringtona bohaterem popularnym, ale nie w oczach rządu brytyjskiego, który uznał, że admirał przekroczył instrukcje, a prasa torysów i znaczna część opinii w Anglii go potępiły. Ministrowie obawiali się, że zniszczenie floty osmańskiej wzmocni tylko Rosję. W mowie tronowej na otwarcie parlamentu w 1828 roku bitwę nazwano „niefortunnym wydarzeniem” (untoward event), a Codringtona w tym samym roku odwołano z Morza Śródziemnego. Mimo to otrzymał Krzyż Wielki Orderu Łaźni.28

Ibrahim odmówił opuszczenia Peloponezu. Uszkodzone okręty brytyjskie i rosyjskie popłynęły do naprawy na Maltę, a francuskie do Tulonu. Ocalałymi okrętami Ibrahim odesłał do Aleksandrii chorych i rannych, a wraz z nimi greckich jeńców, według Finlaya około 2000, według Phillipsa kilka tysięcy, przeznaczonych na egipskie targi niewolników. Codringtonowi zarzucano, że na to pozwolił.29

Od Navarino do państwa greckiego

W kwietniu 1828 roku Rosja wypowiedziała wojnę Imperium Osmańskiemu. W sierpniu Codrington podpisał w Aleksandrii konwencję z Muhammadem Alim o ewakuacji Peloponezu, a 30 sierpnia francuska armia generała Maisona, licząca 14 tysięcy ludzi, wylądowała w Petalidi nad zatoką Koron. Ibrahim odpłynął z ostatnimi oddziałami na początku października.30

We wrześniu 1829 roku pokonane przez Rosję Imperium Osmańskie przyjęło decyzje trzech mocarstw w sprawie Grecji. Protokół podpisany w Londynie 3 lutego 1830 roku uczynił Grecję państwem niepodległym, a traktat londyński z maja 1832 roku zamknął sprawę. Osmańską stronę tej historii przedstawia nasz ranking największych bitew Imperium Osmańskiego, w którym Navarino zajmuje ósme miejsce, a wielkie starcia morskie innych epok zestawienie największych bitew morskich w historii.31

Najczęstsze pytania

Kiedy i gdzie rozegrała się bitwa pod Navarino?

20 października 1827 roku w zatoce Navarino, dziś Pylos, na południowo-zachodnim wybrzeżu Peloponezu w Grecji. Według kalendarza juliańskiego, używanego wtedy w Rosji i Grecji, był to 8 października.32

Kto walczył pod Navarino?

Połączona flota brytyjska, francuska i rosyjska pod wodzą wiceadmirała Edwarda Codringtona, z kontradmirałami de Rigny i Heidenem, przeciw flocie turecko-egipskiej Ibrahima Paszy.33

Kto wygrał bitwę pod Navarino?

Wygrali sprzymierzeni. W ciągu mniej więcej czterech godzin większość floty turecko-egipskiej zatonęła, spłonęła lub została rozbita, a sprzymierzeni nie stracili ani jednego okrętu.34

Dlaczego doszło do bitwy, skoro sprzymierzeni mieli tylko pilnować rozejmu?

Okręty sprzymierzonych stanęły na kotwicy tuż obok linii tureckiej. Gdy fregata Dartmouth wysłała łódź, by odsunąć turecki brander, Turcy otworzyli ogień, zabili oficera i kilku marynarzy, a strzelanina objęła całą zatokę.35

Dlaczego Navarino nazywa się ostatnią bitwą żaglowców?

Royal Museums Greenwich, Andrew Lambert i grecka marynarka wojenna opisują ją jako ostatnią bitwę flot stoczoną wyłącznie przez okręty żaglowe. Era pary była już blisko: grecki parowiec Karteria walczył pod Saloną kilka tygodni wcześniej.36

Co zmieniła bitwa pod Navarino?

Zniszczyła większość floty turecko-egipskiej na wodach greckich i przełamała dyplomatyczny impas w sprawie Grecji. W 1828 roku Rosja wypowiedziała Turcji wojnę, jesienią Egipcjanie opuścili Peloponez, a protokół londyński z 1830 roku uznał Grecję za państwo niepodległe.37

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  2. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. ↩
  3. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. ↩
  4. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. Andrew Lambert, „Navarino”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. ↩
  5. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. ↩
  6. Andrew Lambert, „Navarino”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. Marynarka Wojenna Grecji, „Naval Battle of Navarino”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. ↩
  7. Andrew Lambert, „Navarino”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. ↩
  8. Andrew Lambert, „Navarino”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. ↩
  9. Andrew Lambert, „Navarino”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. ↩
  10. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  11. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. The 1805 Club, „Edward Codrington”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. Andrew Lambert, „Navarino”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  12. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. ↩
  13. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. ↩
  14. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. ↩
  15. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  16. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. ↩
  17. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  18. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. ↩
  19. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. ↩
  20. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  21. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. Andrew Lambert, „Navarino”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. ↩
  22. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. ↩
  23. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. Centralne Muzeum Marynarki Wojennej w Petersburgu, „Znamiennyj fond” [Zbiór flag i sztandarów]. ↩
  24. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  25. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. Andrew Lambert, „Navarino”. Marynarka Wojenna Grecji, „Naval Battle of Navarino”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. ↩
  26. Andrew Lambert, „Navarino”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. Marynarka Wojenna Grecji, „Naval Battle of Navarino”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. ↩
  27. AIM25, „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. John Kittmer, „Commemoration of the Battle of Navarino”. ↩
  28. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. Royal Museums Greenwich, „Documents relating to the recall of Vice-Admiral Sir Edward Codrington from the Mediterranean command in June 1828”. John Knox Laughton, „Codrington, Sir Edward (1770-1851)” i „Codrington, Sir Henry John (1808-1877)”. ↩
  29. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  30. Andrew Lambert, „Navarino”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  31. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: protokoły londyńskie z lat 1828-1830”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  32. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. Centralne Muzeum Marynarki Wojennej w Petersburgu, „Znamiennyj fond” [Zbiór flag i sztandarów]. ↩
  33. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. Andrew Lambert, „Navarino”. John C. K. Daly, „Navarino, Battle of”. ↩
  34. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. Andrew Lambert, „Navarino”. ↩
  35. Andrew Lambert, „Navarino”. William Laird Clowes, „The Royal Navy”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  36. Royal Museums Greenwich, „The Battle of Navarino, 20 October 1827”. Andrew Lambert, „Navarino”. Marynarka Wojenna Grecji, „Naval Battle of Navarino”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩
  37. Andrew Lambert, „Navarino”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: traktat londyński i bitwa morska pod Navarino”. Fundacja Świata Helleńskiego, „[1821-1833]: protokoły londyńskie z lat 1828-1830”. George Finlay, „History of the Greek Revolution, t. 2”. W. Alison Phillips, „The War of Greek Independence, 1821 to 1833”. ↩

Źródła

Chwała oręża Twojej ojczyzny

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Upadek Konstantynopola 1453Upadek Konstantynopola 1453Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Stalingradem 1942-1943Bitwa pod Stalingradem 1942-1943

Na podstawie kraju, którego nie zapisujemy · dlaczego? ·

Wpłyń z Codringtonem w turecką podkowę pod Navarino

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii, scena po scenie, na prawdziwej mapie. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a gdy aplikacja wystartuje, wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.