Wojna krymska, 1853 do 1856

W pamięci Brytyjczyków wojna krymska to przede wszystkim bitwa pod Bałakławą, szarża lekkiej brygady i Florence Nightingale. To Imperium Osmańskie rozpoczęło walki, straciło eskadrę w bitwie pod Synopą i biło się nad Dunajem i na Kaukazie; Francja wystawiła największą armię sprzymierzonych i zdobyła rozstrzygający Małachow Kurhan; rosyjska obrona podczas oblężenia Sewastopola trwała jedenaście miesięcy, a floty sprzymierzonych walczyły aż na Bałtyku, Morzu Białym i Kamczatce. Krym, wówczas część Imperium Rosyjskiego, jest dziś uznawany przez społeczność międzynarodową za część Ukrainy.²

Przyczyny wojny krymskiej

Bezpośredni spór był religijny i dyplomatyczny. Britannica wymienia dwie przyczyny: żądanie Rosji, by mogła opiekować się prawosławnymi poddanymi sułtana, oraz spór rosyjsko-francuski o prawa Kościoła prawosławnego i katolickiego w miejscach świętych w Palestynie, należącej wtedy do Imperium Osmańskiego. W 1853 roku car Mikołaj I wysłał do Konstantynopola księcia Mienszykowa z żądaniem rosyjskiego protektoratu nad prawosławnymi chrześcijanami imperium; sułtan Abdülmecid I, wspierany przez ambasadora brytyjskiego, odmówił.³

W tle chodziło o przyszłość Imperium Osmańskiego, które Mikołaj I nazywał „chorym człowiekiem”. Historycy wskazują na długofalowe ambicje Rosji wobec ziem osmańskich i cieśnin, którym Wielka Brytania konsekwentnie się sprzeciwiała; Londyn i Paryż chciały zachować Imperium Osmańskie jako zaporę dla rosyjskiej ekspansji, a Napoleon III liczył też na wzmocnienie pozycji Francji.⁴

W lipcu 1853 roku wojska rosyjskie zajęły księstwa naddunajskie, Mołdawię i Wołoszczyznę (dzisiejsza Rumunia), pozostające pod zwierzchnictwem Porty. Gdy mediacje zawiodły, Imperium Osmańskie 4 października 1853 roku wypowiedziało Rosji wojnę i w tym samym miesiącu rozpoczęło ofensywę nad Dunajem. To Turcy osmańscy zaczęli wojnę; Wielka Brytania i Francja przyłączyły się do niej dopiero kilka miesięcy później.⁵

30 listopada 1853 roku rosyjska eskadra wiceadmirała Pawła Nachimowa zniszczyła eskadrę osmańską w porcie Synopa. Floty brytyjska i francuska weszły na Morze Czarne na początku stycznia 1854 roku, a 28 marca 1854 roku Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Rosji wojnę.⁶

Kto walczył w wojnie krymskiej

Wojnę prowadziła koalicja. Armia osmańska walczyła od początku do końca: nad Dunajem, na Kaukazie i na Krymie. Najliczniejszą armię sprzymierzonych na Krymie wystawiła Francja: historyk marynarki Andrew Lambert pisze, że Francuzi, dysponując „znacznie większymi siłami”, stopniowo przejęli kierowanie oblężeniem. Armia brytyjska była nieliczna, ale opierała się na najsilniejszej flocie epoki.⁷

Sardynia-Piemont przystąpiła do wojny 26 stycznia 1855 roku i wysłała 10 tysięcy żołnierzy. Jej premier Cavour zabiegał o przychylność sprzymierzonych przeciw Austrii.⁸

Austria nie walczyła, ale wpłynęła na przebieg wojny. W 1854 roku zażądała, by Rosja opuściła księstwa naddunajskie; Rosjanie wycofali się, a w sierpniu 1854 roku księstwa zajęli Austriacy. Pod koniec 1855 roku austriacka groźba przystąpienia do koalicji skłoniła Rosję do pokoju.⁹

Polscy emigranci widzieli w wojnie szansę przeciw Rosji, jednemu z zaborców. Michał Czajkowski, weteran powstania listopadowego, który przeszedł na islam i przyjął imię Mehmed Sadyk Pasza, dowodził formacją w służbie osmańskiej. Adam Mickiewicz, wysłany w 1855 roku przez księcia Adama Czartoryskiego do Konstantynopola, by pomóc w tworzeniu polskiego legionu, spędził kilka tygodni w obozie Sadyka Paszy i zmarł w Konstantynopolu 26 listopada 1855 roku.¹⁰

Przebieg wojny krymskiej

Dunaj, 1853 do 1854. Po osmańskiej ofensywie z października 1853 roku Rosjanie w marcu 1854 roku przekroczyli Dunaj i oblegli Silistrę. Osmańska załoga wytrwała, a Rosja pod naciskiem Austrii opuściła księstwa. Wojska sprzymierzonych zgromadzone w Warnie nie spotkały wroga, tylko cholerę.¹¹

Krym, 1854. Sprzymierzeni postanowili uderzyć na Sewastopol, bazę rosyjskiej Floty Czarnomorskiej. 14 września 1854 roku około 60 tysięcy Francuzów, Brytyjczyków i żołnierzy osmańskich wylądowało w zatoce Kałamickiej na zachodnim wybrzeżu Krymu. 20 września pobili armię rosyjską nad Almą, ale nie ruszyli prosto na miasto. Obeszli je, by oblegać od południa, co dało Rosjanom czas na umocnienie twierdzy.¹²

Oblężenie i pierwsza zima. Oblężenie Sewastopola zaczęło się bombardowaniem 17 października 1854 roku, które umocnienia wytrzymały. Rosjanie kontratakowali pod Bałakławą 25 października i pod Inkermanem 5 listopada. 14 listopada wielki sztorm zniszczył obozy sprzymierzonych i zatopił statki z zaopatrzeniem, a gruntowa droga z Bałakławy na linie oblężnicze zamieniła się w błoto. Armie, których dowódcy niemal nie przygotowali się do kampanii zimowej, cierpiały od mrozu, głodu i chorób.¹³

1855: upadek Sewastopola. W lutym 1855 roku osmańska załoga odparła rosyjski atak na Eupatorię. Wspólny szturm na Małachow Kurhan i Wielki Redan załamał się 18 czerwca; rosyjska próba przerwania oblężenia nad rzeką Czarną zakończyła się porażką 16 sierpnia. 8 września Francuzi zdobyli i utrzymali Małachow Kurhan, podczas gdy brytyjski atak na Redan znów się nie powiódł, a do 11 września Rosjanie wysadzili forty, zatopili ostatnie okręty i opuścili południową część miasta.¹⁴

Kaukaz. We wschodniej Anatolii przewagę mieli Rosjanie. Twierdza Kars, której obroną kierował brytyjski komisarz William Fenwick Williams, odparła rosyjski szturm 29 września 1855 roku, ale głód, zimno i cholera zmusiły ją do kapitulacji pod koniec listopada (25 lub 26 listopada, zależnie od źródła). Kars stał się dla Rosji kartą przetargową w rozmowach pokojowych.¹⁵

Inne morza. Floty brytyjska i francuska weszły w 1854 roku na Bałtyk, ostrzelały i zdobyły twierdzę Bomarsund na Wyspach Alandzkich, a w sierpniu 1855 roku przez dwa dni bombardowały Sveaborg (Viapori, dziś Suomenlinna) pod Helsinkami.¹⁶

Niewielka eskadra brytyjska weszła w 1854 roku na Morze Białe i ostrzelała ufortyfikowany Monaster Sołowiecki. Na Pacyfiku eskadra angielsko-francuska zaatakowała na przełomie sierpnia i września 1854 roku Pietropawłowsk na Kamczatce i po dwóch nieudanych desantach została odparta, co w Rosji świętowano jako sukces.¹⁷

Najważniejsze bitwy wojny krymskiej

Synopa, 30 listopada 1853 (18 listopada według kalendarza juliańskiego, który w XIX wieku spóźniał się o 12 dni). Sześć okrętów liniowych i dwie fregaty Nachimowa zaatakowały eskadrę osmańską stojącą w porcie; pociski burzące podpaliły drewniane okręty. Turcy osmańscy stracili około 3 tysięcy ludzi, Rosjanie 37 zabitych.¹⁸

Alma, 20 września 1854. Pierwsza wielka bitwa kampanii krymskiej. Francuzi obeszli lewe skrzydło Rosjan wzdłuż wybrzeża, a Brytyjczycy szturmowali główną pozycję. Armia księcia Mienszykowa wycofała się, tracąc około 5 do 5,7 tysiąca ludzi; straty sprzymierzonych wyniosły około 3 do 3,3 tysiąca.¹⁹

Bałakława, 25 października 1854 (13 października według kalendarza juliańskiego). Wojska generała Pawła Liprandiego zajęły reduty na wzgórzach nad brytyjską bazą, bronione przez żołnierzy osmańskich; brytyjscy oficerowie obwinili potem tych żołnierzy, choć byli oni w mniejszości i bez wsparcia. Rosyjską jazdę zatrzymał 93. pułk szkockich górali, „cienka czerwona linia” pułków szkockich, a odrzuciła ciężka brygada.²⁰

Potem nastąpiła szarża lekkiej brygady. Niejasny rozkaz lorda Raglana, by nie pozwolić Rosjanom „wywieźć dział”, nie mówił, o które działa chodzi; dowódcy kawalerii, Lucan i Cardigan, widzieli tylko baterię na końcu doliny ostrzeliwanej z trzech stron, i Cardigan poprowadził w nią około 670 ludzi. National Army Museum podaje od 247 do około 260 zabitych i rannych, Britannica około 270; francuscy strzelcy afrykańscy osłonili odwrót ocalałych. Rosjanie zatrzymali wzgórza i drogę, choć nie Bałakławę, i uznali ten dzień za zwycięstwo.²¹

Inkerman, 5 listopada 1854. Rosyjski atak z zaskoczenia o świcie, we mgle, na pozycje brytyjskie. Małe brytyjskie oddziały utrzymały się do nadejścia francuskich posiłków, a Rosjanie wycofali się z ciężkimi stratami.²²

Eupatoria, 17 lutego 1855. Oddziały generała Chruliowa zaatakowały port w zachodniej części Krymu, broniony przez wojska osmańskie, i wycofały się, nie mogąc się wedrzeć: obronne zwycięstwo Turków osmańskich.²³

Małachow Kurhan, 8 września 1855. Francuscy żuawi generała MacMahona zdobyli Małachow Kurhan. Po jego utracie Rosjanie opuścili południową część Sewastopola.²⁴

Kinburn, 17 października 1855. Trzy francuskie opancerzone baterie pływające poprowadziły angielsko-francuskie bombardowanie rosyjskich fortów u ujścia Dniepru i Bohu, które skapitulowały po kilku godzinach. Był to pierwszy bojowy występ okrętów pancernych.²⁵

Ilu zginęło: choroby, szpitale i straty

Większość poległych zabiły choroby, nie walka. Cholera, czerwonka, tyfus i wyziębienie dziesiątkowały obozy, okopy i szpitale. Brytyjskie zaopatrzenie załamało się pierwszej zimy; armia francuska ucierpiała najbardziej drugiej zimy, gdy Brytyjczycy byli już dobrze ubrani i zakwaterowani.²⁶

Dokładnego bilansu nie ma. Britannica szacuje straty na około 250 tysięcy ludzi po każdej stronie; „The Gazette” podaje około 250 tysięcy zmarłych po stronie sprzymierzonych i około pół miliona po stronie rosyjskiej; Goldfrank ocenia straty Rosji na 400 do 500 tysięcy ludzi. W armii francuskiej raport lekarza wojskowego Jean-Charles'a Chenu z 1865 roku naliczył ponad 95 tysięcy zmarłych, z czego około 75 tysięcy na choroby. Brytyjczyków zmarło około 21 tysięcy, w tym mniej więcej 16 tysięcy z powodu chorób.²⁷

Florence Nightingale, mianowana kierowniczką pielęgniarek w brytyjskich szpitalach wojskowych na Wschodzie, dotarła do szpitala w Skutari (Üsküdar), po drugiej stronie Bosforu od Konstantynopola, na początku listopada 1854 roku z 38 pielęgniarkami. Prowadziła statystyki, a później za pomocą wykresów pokazała, że choroby zabiły znacznie więcej żołnierzy niż rany.²⁸

Z legendą trzeba ostrożnie. Według National Army Museum śmiertelność w Skutari po jej przybyciu nadal rosła, do 42 procent chorych w lutym 1855 roku, i spadła dopiero wiosną, gdy rządowa komisja sanitarna naprawiła kanalizację i wentylację; Historic England zauważa, że ten spadek błędnie przypisano jej pielęgniarkom. Jej trwałym dorobkiem była reforma pielęgniarstwa i szpitali: w 1860 roku przy szpitalu św. Tomasza w Londynie powstała Szkoła Pielęgniarska jej imienia.²⁹

Mary Seacole, urodzona na Jamajce uzdrowicielka, zgłosiła się na pielęgniarkę wojskową i została odrzucona; sama przypisywała to uprzedzeniom rasowym. Na własny koszt pojechała na Krym i otworzyła pod Bałakławą British Hotel, sklep i kantynę, w której sprzedawała zaopatrzenie i leczyła chorych i rannych. Wróciła do kraju jako bankrutka, w 1857 roku wydała poczytne wspomnienia, a po śmierci popadła w zapomnienie; w 2004 roku zajęła pierwsze miejsce w brytyjskim plebiscycie 100 Great Black Britons.³⁰

Najważniejsze postacie wojny krymskiej

Dowódcy sprzymierzonych. Feldmarszałek lord Raglan dowodził armią brytyjską od 1854 roku do swojej śmierci w czasie oblężenia w 1855 roku. Marszałek Saint-Arnaud prowadził Francuzów nad Almą, ale umierał na cholerę i zastąpił go generał Canrobert; Canrobert ustąpił w maju 1855 roku, a ostatni francuski wódz naczelny, Aimable Pélissier, zdobył Małachow Kurhan i otrzymał tytuł księcia Malakoff.³¹

Obrońcy Sewastopola. Książę Aleksandr Mienszykow dowodził armią rosyjską nad Almą i w Sewastopolu. Inżynier Eduard Totleben zbudował ziemne umocnienia i baterie miasta, wykorzystując działa z zatopionej floty. Wiceadmirał Paweł Nachimow, zwycięzca spod Synopy, kierował obroną południowej strony i został śmiertelnie ranny na Małachowym Kurhanie 10 lipca 1855 roku (28 czerwca według kalendarza juliańskiego).³²

Kto wygrał wojnę krymską: pokój paryski

Po upadku Sewastopola i utracie Kinburnu, wobec groźby przystąpienia Austrii do koalicji, Rosja 1 lutego 1856 roku przyjęła wstępne warunki pokoju. Kongres paryski wypracował porozumienie, a pokój paryski podpisano 30 marca 1856 roku.³³

Mocarstwa zagwarantowały niepodległość i integralność terytorialną Imperium Osmańskiego. Rosja oddała południową Besarabię u ujścia Dunaju, Dunaj otwarto dla statków wszystkich państw, a Morze Czarne zneutralizowano: zamknięto je dla okrętów wojennych. Rosja wypowiedziała klauzule czarnomorskie w 1870 roku, a Sewastopol ufortyfikowano ponownie po 1871 roku.³⁴

Dla Imperium Rosyjskiego klęska obnażyła zacofanie techniczne i ustrojowe. Według Britanniki uświadomiła nowemu carowi, Aleksandrowi II, konieczność modernizacji; Goldfrank nazywa ją jednym z głównych bodźców Wielkich Reform, w tym uwłaszczenia chłopów w 1861 roku.³⁵

Zapłacili też mieszkańcy samego Krymu. Britannica odnotowuje, że po wojnie wielu Tatarów krymskich przymusowo rozproszono, a niemiecka Federalna Centrala Kształcenia Obywatelskiego (bpb) szacuje, że w latach 1859 do 1865 około 300 tysięcy wyjechało na ziemie osmańskie, po czym Tatarzy po raz pierwszy stali się na Krymie mniejszością.³⁶

Dziedzictwo wojny krymskiej

Wojna krymska była pierwszą wielką wojną relacjonowaną na miejscu przez cywilnych dziennikarzy i fotografów. Korespondencje Williama Howarda Russella w „The Times” o niedostatkach armii wywołały oburzenie, które przyczyniło się do upadku rządu lorda Aberdeena na początku 1855 roku, a Roger Fenton i James Robertson fotografowali obozy i pola bitew.³⁷

Wojna wprowadziła też nową technikę. Podmorski kabel telegraficzny z Bałakławy do Warny, ułożony w kwietniu 1855 roku, pozwolił Londynowi i Paryżowi porozumiewać się z dowódcami w ciągu doby; w Bałakławie zbudowano kolej zaopatrującą oblężenie, a francuskie baterie pancerne pod Kinburnem zapowiedziały koniec drewnianych flot liniowych.³⁸

Wielka Brytania ustanowiła Krzyż Wiktorii królewskim nakazem z 29 stycznia 1856 roku jako nagrodę za męstwo w tej wojnie, dostępny dla żołnierzy każdego stopnia. Wiersz Alfreda Tennysona „Szarża lekkiej brygady”, opublikowany po raz pierwszy w „The Examiner” 9 grudnia 1854 roku, utrwalił szarżę w pamięci Brytyjczyków, a miasta w całym kraju nazywały ulice od Almy, Inkermanu, Bałakławy i Sewastopola.³⁹

We Francji wojna zostawiła ślad na mapie Paryża, od mostu Alma po bulwar Sewastopolski i miasto Malakoff. W Rosji obrona Sewastopola stała się narodową epopeją: Lew Tołstoj, który służył tam jako młody oficer, napisał trzy Opowiadania sewastopolskie (1855 do 1856), a Nachimow stał się bohaterem floty, upamiętnionym radzieckim orderem z 1944 roku i corocznym dniem chwały wojskowej w rocznicę Synopy.⁴⁰

Bitwy wojny krymskiej

Poniżej, w porządku chronologicznym, nasze artykuły o bitwach tej wojny.

1. 1853
   Bitwa pod Synopą, 1853Imperium Rosyjskie (Flota Czarnomorska) kontra Imperium Osmańskie

   30 listopada 1853 roku eskadra Nachimowa wyszła z mgły pod Synopą i spaliła osmańską eskadrę na kotwicy; oburzenie pomogło wciągnąć Brytyjczyków do wojny.

   
2. 1854
   Oblężenie Sewastopola, 1854Wielka Brytania, Francja i Imperium Osmańskie kontra Imperium Rosyjskie

   17 października 1854 roku alianci rozpoczęli pierwsze bombardowanie Sewastopola. Wybuchły dwie prochownie, zginął admirał Korniłow, a wojna krymska zmieniła się w jedenastomiesięczne oblężenie.

   
3. 1854
   Bitwa nad Almą 1854Wielka Brytania i Francja (z sojusznikami osmańskimi) kontra Imperium Rosyjskie

   Jak Brytyjczycy i Francuzi zdobyli rosyjskie wzgórza nad Almą w pierwszej wielkiej bitwie wojny krymskiej.

   
4. 1854
   Bitwa pod Bałakławą, 1854Wielka Brytania, Francja i Turcja kontra Imperium Rosyjskie

   Starcie wojny krymskiej z 25 października 1854 roku, które dało historii cienką czerwoną linię i tragiczną szarżę Brygady Lekkiej, uwiecznioną przez Tennysona.

   
5. 1855
   Bitwa pod Eupatorią, 1855Imperium Osmańskie z oddziałem francuskim oraz okrętami brytyjskimi, francuskimi i tureckimi kontra Imperium Rosyjskie

   O świcie 17 lutego 1855 roku rosyjska armia z osiemdziesięcioma działami uderzyła na turecką załogę Eupatorii. Za niedokończonymi szańcami, przy ogniu okrętów z zatoki, żołnierze Omera Paszy odparli trzy szturmy.

   
6. 1855
   Bitwa pod Kinburnem, 1855Francja i Wielka Brytania kontra Imperium Rosyjskie

   17 października 1855 roku trzy francuskie pancerne baterie pływające rozbiły rosyjski fort pod Kinburnem, same prawie bez szwanku. To pierwsza bitwa epoki okrętów pancernych.

   

Oś czasu wojny krymskiej

1. 1853
   30 listopada rosyjska eskadra niszczy eskadrę osmańską pod Synopą.⁴¹
2. 1854
   28 marca Wielka Brytania i Francja wypowiadają Rosji wojnę.⁴²
3. 1854
   14 września sprzymierzeni lądują na Krymie, a 20 września wygrywają nad Almą.⁴³
4. 1854
   17 października zaczyna się oblężenie Sewastopola; 25 października dochodzi do bitwy pod Bałakławą, a 5 listopada pod Inkermanem.⁴⁴
5. 1855
   8 września Francuzi zdobywają Małachow Kurhan, a Rosjanie opuszczają Sewastopol.⁴⁵
6. 1855
   17 października baterie pancerne zmuszają Kinburn do kapitulacji; pod koniec listopada Kars poddaje się Rosjanom.⁴⁶
7. 1856
   30 marca zostaje podpisany pokój paryski.⁴⁷

Co czytać dalej

Bitwy tej wojny znajdziesz w naszych rankingach: największe bitwy ery industrialnej, największe oblężenia w historii, największe bitwy Imperium Osmańskiego oraz największe szarże kawalerii. O armiach, które w niej walczyły, przeczytasz w artykułach historia wojskowa Brytanii, historia wojskowa Francji i historia wojskowa Szkocji, a także w biografii Florence Nightingale. Szersze tło daje strona o epoce: epoka przemysłowa. Sprawdź się w quizie o bitwach ery industrialnej i w quizie o brytyjskich bitwach.