Florence Nightingale i wojna krymska: szpital w Skutari

Jesienią 1854 roku brytyjscy czytelnicy dowiedzieli się z gazet, że chorzy i ranni żołnierze z Krymu umierają w brudzie, bez podstawowych zapasów. Kilka tygodni później 34-letnia kobieta bez żadnego stopnia wojskowego jechała już do głównego brytyjskiego szpitala na tyłach, z nominacją rządu i grupą pielęgniarek. To, co Florence Nightingale zrobiła w Skutari, a potem z liczbami, uczyniło ją najsłynniejszą kobietą wojny krymskiej. Jej historia pokazuje też, jak szybko legenda wyprzedza źródła: lampa jest prawdziwa, ale prawdziwy jest też długi spór historyków o to, ile istnień naprawdę ocaliła.

Kim była Florence Nightingale przed wojną?

Urodziła się 12 maja 1820 roku we Florencji i dostała imię po tym mieście. Pochodziła z zamożnej angielskiej rodziny, w której od kobiety oczekiwano małżeństwa i życia towarzyskiego. Nightingale chciała pracować. Odwiedzała szpitale w kraju i za granicą, w 1851 roku szkoliła się w protestanckim zakładzie diakonis w Kaiserswerth w Niemczech, a w 1853 roku objęła pierwsze kierownicze stanowisko: została przełożoną małego szpitala dla kobiet z dobrych domów przy Harley Street w Londynie. Pielęgniarstwo szpitalne miało wtedy w Wielkiej Brytanii złą opinię i uchodziło za pracę bez kwalifikacji.¹

Dlaczego Nightingale pojechała do Skutari?

W 1854 roku Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Rosji, a we wrześniu ich armie wylądowały na Krymie. W październiku 1854 roku dziennik „The Times” w relacjach ze Wschodu, przypisywanych zwykle jego korespondentowi Williamowi Howardowi Russellowi, opisał zaniedbanie chorych i rannych i zapytał, czy nie znajdą się Brytyjki gotowe ich pielęgnować. Sidney Herbert, sekretarz wojny i jej przyjaciel, napisał do niej 15 października 1854 roku z prośbą, by stanęła na czele grupy pielęgniarek, a ona w tym samym czasie pisała do niego z ofertą pomocy; listy się minęły. Jak pisał sam Herbert, do brytyjskich szpitali wojskowych przyjmowano dotąd jako pielęgniarzy wyłącznie mężczyzn.²

Grupa wyjechała z Londynu 21 października 1854 roku: Nightingale i 38 pielęgniarek, anglikańskie i katolickie siostry zakonne oraz płatne pielęgniarki szpitalne. Przez Francję dotarły do Marsylii, stamtąd parowcem do Konstantynopola, gdzie przybyły 3 listopada, a 4 listopada, dzień przed bitwą pod Inkermanem, zaczęły pracę w Skutari. Oficjalnie Nightingale była przełożoną pielęgniarek w szpitalach na Wschodzie, ale powszechnie nazywano ją Lady-in-Chief, czyli „pierwszą damą”.³

Szpital Koszarowy w Skutari

Szpital Koszarowy mieścił się w ogromnych tureckich koszarach użyczonych Brytyjczykom: czworoboku na wzgórzu nad Bosforem, z korytarzami ciągnącymi się kilometrami. W środku pielęgniarki zastały ścisk, brud, szczury i robactwo oraz brak niemal wszystkiego: misek, mydła, ręczników, odzieży szpitalnej i porządnego jedzenia. Wiele zapasów utknęło w Warnie w Bułgarii albo przepadło na morzu. Większość pacjentów cierpiała na choroby, a nie na rany odniesione w walce.⁴

Nie wszyscy lekarze wojskowi przyjęli kobiety życzliwie. Nightingale zdobywała pozycję, rozwiązując praktyczne problemy. Za pieniądze z funduszu „The Timesa” i z innych darów kupowała zapasy, urządziła kuchnię dla chorych i pralnię. Druga grupa pielęgniarek, według jednej relacji 46, według innej około 50, dotarła na przełomie 1854 i 1855 roku.⁵

Czy naprawdę była „damą z lampą”?

Ten obraz pochodzi z relacji wysłanej do kraju w lutym 1855 roku przez pana Macdonalda, który w Skutari rozdzielał fundusz „The Timesa” dla chorych i rannych. Gdy lekarze rozchodzili się na noc, pisał, można ją było zobaczyć samą, z małą lampką w dłoni, jak samotnie obchodzi sale. W ciągu kilku miesięcy scenę sprzedawano jako popularną rycinę, a w 1857 roku amerykański poeta Henry Wadsworth Longfellow uczynił z niej „damę z lampą” w wierszu „Santa Filomena”.⁶

Nocne obchody były prawdziwe, ale przydomek opisuje tylko niewielką część jej pracy. Większość dnia zajmowały jej administracja, zakupy i listy do Londynu. W maju 1855 roku, podczas wizyty w szpitalach pod Bałakławą na Krymie, ciężko zachorowała na tak zwaną gorączkę krymską, a potem wróciła do Skutari. Na Wschodzie pozostała do lata 1856 roku, już po zawarciu pokoju.⁷

Czy Florence Nightingale obniżyła śmiertelność w Skutari?

Tu źródła się spierają. Najczęściej cytowane liczby mówią, że w lutym 1855 roku umierało około 42 proc. chorych, a jedna często powtarzana relacja podaje, że do czerwca odsetek spadł do około 2 proc. Historyczka Lynn McDonald, redaktorka zbiorowego wydania pism Florence Nightingale, zwraca uwagę, że nie ma osobnych danych dla szpitala samej Nightingale: oficjalne wskaźniki śmiertelności łączą kilka szpitali nad Bosforem, często podawanych razem jako szpitale w Skutari i Koulali, a Koulali nie podlegało jej nadzorowi. Powołując się na oficjalny raport armii, podaje, że zmarło 11,9 proc. pacjentów przyjętych do szpitali w Skutari, a w Koulali 25,9 proc.⁸

Przełom przyszedł spoza zespołu pielęgniarek. Komisja Sanitarna pod kierunkiem doktora Johna Sutherlanda zaczęła pracę w marcu 1855 roku: kazała naprawić kanały ściekowe i poprawić wentylację, i dopiero wtedy śmiertelność gwałtownie spadła. Ile zasługi przypada więc Nightingale? W książce „Florence Nightingale: Avenging Angel” (1998) Hugh Small dowodził, że w czasie wojny nie rozumiała, iż chorych zabijają złe warunki sanitarne, że oficjalnie odrzucała to wyjaśnienie i że odkrycie prawdy po wojnie ją załamało. McDonald odpiera te tezy: twierdzi, że Small nie przedstawił tabel z liczbami, porównywał nieporównywalne grupy szpitali i pominął to, że w swoim raporcie Nightingale wielokrotnie wskazywała Koulali jako najgorszy ze szpitali, a w listach obwiniała naczelnego lekarza armii, sir Johna Halla, a nie siebie. Obie strony zgadzają się, że najwięcej zmieniła kanalizacja, a nie lampa, i że to Nightingale stała się najskuteczniejszą rzeczniczką tej lekcji.⁹

Statystyka i diagram różany

Po powrocie do Anglii w 1856 roku Nightingale zajęła się dowodami. Komisja królewska do spraw zdrowia armii, której motorem był Sidney Herbert, przesłuchiwała świadków w 1857 roku i ogłosiła raport w 1858 roku; Nightingale dostarczyła dużą część argumentów statystycznych. Razem ze statystykiem medycznym Williamem Farrem przygotowała też własny, obszerny i poufny raport „Notes on Matters Affecting the Health, Efficiency and Hospital Administration of the British Army” (1858).¹⁰

Najsłynniejszą jego stroną jest wykres biegunowy, nazywany dziś diagramem różanym albo „grzebieniem koguta”. Każdy z dwunastu klinów to miesiąc, a jego pole pokazuje, ilu żołnierzy zmarło: na niebiesko z chorób zakaźnych, którym można było zapobiec, na czerwono z ran, na czarno z innych przyczyn. Dwa lata zestawione obok siebie pokazują na pierwszy rzut oka, że większość brytyjskich żołnierzy na Wschodzie zabiły choroby, a nie nieprzyjaciel, i że zgony spadły po reformach sanitarnych wiosny 1855 roku. Nightingale została pierwszą kobietą w gronie członków dzisiejszego Królewskiego Towarzystwa Statystycznego.¹¹

Mary Seacole, współczesna jej opiekunka żołnierzy

Nightingale nie była jedyną kobietą znaną z opieki nad brytyjskimi żołnierzami w tej wojnie. Mary Seacole, urodzona na Jamajce uzdrowicielka, zgłosiła się w Londynie jako pielęgniarka i została odrzucona. W 1855 roku na własny koszt pojechała na Krym i razem ze wspólnikiem Thomasem Dayem otworzyła pod Bałakławą British Hotel, który zapewniał oficerom i żołnierzom jedzenie, nocleg i lekarstwa. Według jej własnych wspomnień po drodze zatrzymała się w Skutari, spotkała Nightingale i dostała nocleg w kwaterze praczek. Obie kobiety działały w różnych miejscach i na różne sposoby, a wspomnienia Seacole z 1857 roku stały się bestsellerem. Przedstawianie ich jako rywalek mówi mniej niż lektura obu relacji obok siebie.¹²

Dziedzictwo: jak ją pamiętamy

Fundusz publiczny zebrany na jej cześć przekroczył 40 000 funtów (według katalogu archiwum szpitala około 44 000). Nightingale przeznaczyła go na Szkołę Pielęgniarek Nightingale przy szpitalu św. Tomasza w Londynie, otwartą 9 lipca 1860 roku. Na przełomie 1859 i 1860 roku ukazała się jej krótka książka „Notes on Nursing”, czytana daleko poza szpitalami. Resztę życia spędziła w Londynie głównie jako przewlekle chora, ale wciąż pisała i doradzała w sprawach reform zdrowia w armii, szpitalach i Indiach. W 1907 roku jako pierwsza kobieta otrzymała Order Zasługi (Order of Merit), a zmarła w Londynie 13 sierpnia 1910 roku.¹³

Dziś pielęgniarki na całym świecie obchodzą 12 maja, w dniu jej urodzin, Międzynarodowy Dzień Pielęgniarki. Jej nazwisko często pojawia się obok kobiet, które walczyły w dawnych wojnach, choć jej bronią były obchód sal, lista zaopatrzenia i dobrze narysowany wykres. Bitwy, po których jej sale zapełniały się rannymi, opisujemy w artykułach o bitwie nad Almą i bitwie pod Bałakławą.¹⁴