Bitwa pod Worcester 1651: ostatnia bitwa wojen domowych

Po ścięciu Karola I w styczniu 1649 roku Szkoci ogłosili jego syna królem jako Karola II. Cromwell najechał Szkocję i 3 września 1650 roku rozbił armię kowenanterów Davida Lesliego pod Dunbarem. Leslie wycofał się z ocalałymi do Stirling, a Karol zebrał nową armię, by się z nim połączyć. Latem 1651 roku, gdy Cromwell przyjmował kapitulację Perth, armia królewska wymknęła mu się i ruszyła na południe do Anglii, licząc, że rojaliści powstaną i do niej dołączą.²

Marsz do Worcester

Dołączyło niewielu. Karol maszerował zachodnią częścią Anglii i choć witano go entuzjastycznie, mało kto był gotów chwycić za broń, zauważa BritishBattles.com. 22 sierpnia jego armia dotarła do Worcester, około 300 mil od Szkocji, i zatrzymała się tam, by odpocząć, zwerbować ludzi i naprawić stare umocnienia miasta. Do umocnień dodano duży nowy szaniec, Fort Royal. Cromwell szedł za nią z główną armią parlamentu, zbierając po drodze posiłki. Gdy 27 sierpnia dotarł do Evesham, 15 mil od Worcester, miał według BritishBattles.com około 28 000 ludzi, niemal dwa razy więcej niż 16 000 Karola.³

Miasto stanowiło silną pozycję. Od zachodu i południa chroniły je rzeki Severn i Teme, a rojaliści zniszczyli mosty, by utrzymać przeprawy. W nocy 29 sierpnia dragoni parlamentu pod Johnem Lambertem przeszli jednak przez Severn pod Upton po jedynej desce pozostawionej na zniszczonym moście, a wkrótce po drugiej stronie był cały oddział Charlesa Fleetwooda.⁴

Mosty łodziowe

Cromwell uderzył 3 września, w rocznicę Dunbaru. Battlefields Trust opisuje walkę rozciągniętą na dużym obszarze: wokół mostu w Powick na południu, między Severn a Perry Wood na wschodzie, na Pitchcroft na północy oraz na polach St John's i Wick na zachodzie, zanim przeniosła się na ulice miasta. Plan Cromwella zakładał okrążenie miasta. Jego działa ostrzeliwały Worcester od wschodu, a Fleetwood z około 12 000 ludzi nadchodził od południa. Przy ujściu Teme do Severn ustawiono dwa mosty łodziowe, jeden przez Severn, drugi przez Teme.⁵

Natarcie Fleetwooda przez most w Powick napotkało zaciekły opór, a szkoccy górale Pitscottiego trzymali się w żywopłotach naprzeciw mostu łodziowego. Wtedy Cromwell przeprowadził trzy brygady przez most na Severn w ich flankę. Ludzie Pitscottiego ustąpili, za nimi obrońcy Powick, a odwrót zamienił się w ucieczkę ku miastu. Archeolodzy pracujący koło Powick w 2019 roku znaleźli skupiska kul muszkietowych, karabinkowych i pistoletowych przy dawnych miedzach, materialne ślady walki od żywopłotu do żywopłotu, o której mówią relacje pisane.⁶

Wypad króla

Karol obserwował walkę z wieży katedry. Widząc, że Cromwell ogołocił front wschodni, poprowadził natarcie jazdy i piechoty przez bramę Sidbury na milicję parlamentu na Red Hill i w Perry Wood. Przez pewien czas szło dobrze: milicja cofała się na całej linii. Cromwell w pośpiechu wrócił z brygadami przez Severn i po ciężkiej walce żołnierze parlamentu odzyskali teren i w nieładzie odepchnęli rojalistów z powrotem przez bramę.⁷

Szkocka jazda Lesliego, stojąca na Pitchcroft na północ od miasta, nie wzięła udziału w walce mimo próśb i gróźb króla. Battlefields Trust przytacza współczesne relacje o złamanym człowieku, który jeździł tam i z powrotem jak oszołomiony. Fort Royal został zdobyty szturmem, a jego działa obrócono na miasto, i o zmroku walczono już na ulicach. Karol próbował zebrać wojsko, ale dał się namówić do ucieczki i niewielki oddział jeźdźców wyprowadził go z miasta.⁸

Łaska koronująca

Armia rojalistów przestała istnieć. BritishBattles.com liczy od 2000 do 3000 zabitych i około 10 000 jeńców, wziętych na polu bitwy lub w ucieczce ku Szkocji, w tym około 640 oficerów; wielu jeńców zmarło w prowizorycznych obozach, a kilkuset wywieziono do kolonii amerykańskich jako służących kontraktowych. Straty parlamentu szacuje się na kilkuset ludzi. Książę Hamilton zmarł z ran, a Leslie dostał się do niewoli.⁹

Karol musiał się ukrywać, słynnie chowając się na dębie koło Boscobel House, gdy żołnierze przeszukiwali las, aż w końcu odpłynął do Francji z Shoreham w Sussex. Wrócił dopiero po restauracji monarchii w 1660 roku. Cromwell nazwał zwycięstwo w liście do przewodniczącego Izby Gmin łaską koronującą. Worcester zakończyło wojny domowe i Cromwell nie stoczył już żadnej bitwy.¹⁰ › Bitwa pod St Fagans, 1648