ENZapisz się

Bitwy o Charków 1941-1943

Front wschodni (II wojna światowa) · październik 1941 do sierpnia 1943 · ZSRR kontra Niemcy · ~10 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Najbliższa rocznica: 23 sierpnia 2027, 84. rocznica 23 sierpnia w historii ›

Autor:

Wojenna mapa topograficzna okolic Charkowa w beżu, brązie, błękicie i czerni: Charków u góry pośrodku, w sieci linii kolejowych, po prawej Doniec wijący się obok Czugujewa, Bałakleji i Iziumu, a wokół Bohoduchów, Merefa, Łozowa i Barwienkowo

Okolice Charkowa na mapie z czasów wojny: brytyjskie War Office (GSGS 4072) i US Army Map Service, Kharkov, arkusz NE 48/34, 1:500 000, reprodukcja z lipca 1944, druk 1945, University of Texas Libraries, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Zwyciężają Niemcy, przegrywa ZSRR.

Data
październik 1941 do 23 sierpnia 1943
Miejsce
Charków (dziś Charkiw) i okolice, wschodnia Ukraina
Wojna
Front wschodni (II wojna światowa)
ZSRR1942: marsz. Siemion Timoszenko (Front Południowo-Zachodni). Luty 1943: Filipp Golikow (Front Woroneski). Sierpień 1943: gen. armii Nikołaj Watutin (Front Woroneski) i gen. płk Iwan Koniew (Front Stepowy)porażka
Niemcy1941: feldmarsz. Walter von Reichenau (6. Armia). 1942: feldmarsz. Fedor von Bock (Grupa Armii Południe), gen. Friedrich Paulus, gen. płk Ewald von Kleist. 1943: feldmarsz. Erich von Manstein (Grupa Armii Południe), generał SS Paul Hausser, gen. Werner KempfZwycięstwo

W liczbach

Ofensywa radziecka i kocioł pod Barwienkowem
Bitwa
Zdobycie miasta przez Niemców
Kiedy
ZSRR: 12-29
maja 1942
Niemcy: październik 1941
Wynik i straty
ZSRR:
Zwycięstwo Niemiec. Opracowanie Kriwoszejewa liczy 277 190 radzieckich strat, w tym 170 958 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Niemieckie meldunki mówiły o około 240 tysiącach jeńców1
Niemcy:
Niemiecka 6. Armia zajmuje miasto 24 października (według części opracowań 25 października)2

Odbicie miasta i kontruderzenie Mansteina

Kiedy
luty-marzec 1943
Wynik i straty
Wojska radzieckie zajmują miasto 16 lutego, niemieckie odbijają je 14-15 marca. Kriwoszejew liczy 86 469 radzieckich strat w samej marcowej bitwie obronnej3

Operacja Rumiancew

Kiedy
3-23 sierpnia 1943
Wynik i straty
Zwycięstwo ZSRR. Kriwoszejew liczy 255 566 radzieckich strat, w tym 71 611 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Menning podaje blisko 250 tysięcy4

Straty radzieckie według oficjalnego opracowania pod redakcją G. F. Kriwoszejewa. Użyte tu źródła nie podają porównywalnych strat niemieckich dla wszystkich czterech bitew.

Wynik
Miasto cztery razy zmieniało właściciela. Zwycięstwa niemieckie w październiku 1941, maju 1942 i marcu 1943, radzieckie odbicie miasta w lutym 1943 i ostateczne zwycięstwo radzieckie 23 sierpnia 1943
W skrócie

Czym były bitwy o Charków?

Bitwy o Charków to walki ZSRR i Niemiec o Charków, dziś ukraiński Charkiw, w latach 1941-1943. Pierwsza bitwa o Charków skończyła się zajęciem miasta przez Niemców w październiku 1941 roku. W maju 1942 roku radziecka ofensywa, która miała je odbić, zakończyła się okrążeniem całych armii na południe od miasta. Armia Czerwona odzyskała Charków 16 lutego 1943 roku, w marcu straciła go w kontrofensywie Ericha von Mansteina, a ostatecznie zajęła 23 sierpnia 1943 roku, po bitwie pod Kurskiem.5

Od października 1941 do sierpnia 1943 roku Charków cztery razy przechodził z rąk do rąk, a walki o niego przyniosły Armii Czerwonej zarówno jedną z najcięższych klęsk, jak i jedno z wielkich zwycięstw. Ten tekst opowiada wszystkie cztery bitwy jako jedną historię. Front, na którym się toczyły, opisuje nasz przewodnik po froncie wschodnim, a starcie, które rozstrzygnęło ostatnią z nich, bitwa pod Kurskiem.6

Dlaczego Charków był tak ważny

Charków był jednym z wielkich ośrodków przemysłowych Związku Radzieckiego. W 1939 roku mieszkało w nim około 833 tysięcy ludzi. Do 1934 roku był stolicą radzieckiej Ukrainy, a fabryki i węzeł kolejowy czyniły z niego cel dla obu armii.7

Latem 1941 roku Hitler uczynił przemysł tego regionu osobnym celem wojny. Uzupełnienia do jego dyrektyw z tamtego lata nakazywały zająć Zagłębie Donieckie i okręg przemysłowy Charkowa. Według powojennego opracowania armii amerykańskiej w sporze z generałami o Moskwę Hitler oświadczył, że przemysłowy rejon Charkowa jest dla niego ważniejszy od radzieckiej stolicy.8

Październik 1941: Niemcy zajmują miasto

Po okrążeniu pod Kijowem Grupa Armii Południe ruszyła na wschód, na Charków i Rostów. Gdy Niemcy się zbliżali, władze radzieckie demontowały fabryki i instytucje i wywoziły je na wschód, a razem z nimi wielu mieszkańców.9

24 października 1941. Niemiecka 6. Armia feldmarszałka Waltera von Reichenaua zajęła Charków w ostatnim tygodniu października. „Encyklopedia historii Ukrainy” podaje datę 24 października, „Internet Encyclopedia of Ukraine” 25 października. Miasto pozostało w strefie przyfrontowej, pod niemiecką administracją wojskową, choć Niemcy dopuścili miejscowy samorząd, na którego czele stali między innymi Ołeksij Kramarenko i Ołeksandr Semenenko.10

Dla mieszkańców, którzy zostali, okupacja była katastrofą. Okupanci wymordowali charkowskich Żydów, wielu z nich w Drobickim Jarze, a według „Internet Encyclopedia of Ukraine” tysiące mieszkańców zmarło z głodu, chorób i zimna. Do ostatecznego wyzwolenia w 1943 roku liczba mieszkańców spadła mniej więcej o trzy czwarte.11

Maj 1942: ofensywa Timoszenki

Wiosną 1942 roku wojskami radzieckimi na południowym zachodzie dowodził marszałek Siemion Timoszenko, z Nikitą Chruszczowem w radzie wojennej i Iwanem Bagramianem jako szefem sztabu. Według amerykańskiego historyka wojskowego Earla Ziemkego Timoszenko zaproponował wielką ofensywę na całym południu, a Stalin okroił ją do jednej operacji: sam Front Południowo-Zachodni miał odbić Charków.12

Plan przewidywał dwa uderzenia. Główne miało wyjść z południa, z występu barwienkowskiego (iziumskiego) na zachód od Dońca, siłami 6. Armii gen. lejt. A. M. Gorodnianskiego i grupy gen. mjr. L. W. Bobkina. Drugie, z 28. Armią na czele, miało wyjść z rejonu Wołczańska na północny wschód od miasta. Front Południowy miał osłaniać południowe skrzydło występu. Jak ten występ powstał, opowiada nasz tekst o operacji barwienkowsko-łozowskiej.13

Niemcy szykowali własne natarcie. Grupa Armii Południe feldmarszałka Fedora von Bocka planowała operację Fridericus: dwa uderzenia, z północy i z południa, które miały odciąć występ pod Iziumem.14

12 maja 1942. Pierwsza ruszyła ofensywa radziecka i przełamała front. W trzy dni grupa południowa posunęła się o 25 do 50 km, a północna o 18 do 25 km. Według radzieckich opracowań Front Południowo-Zachodni miał na swoim odcinku około półtora raza więcej ludzi i dwa razy więcej czołgów, w większości lekkich, natomiast dzisiejsi historycy ukraińscy oceniają ogólny stosunek sił jako mniej więcej wyrównany. Timoszenko wstrzymał jednak korpusy pancerne, zmylony meldunkami o niemieckich czołgach pod Zmijowem, i wprowadził je do walki dopiero 17 maja, gdy okazja już minęła.15

Kocioł pod Barwienkowem

17 maja 1942. Tego ranka grupa armijna Ewalda von Kleista uderzyła na radziecką 9. Armię na południowym skrzydle występu, gdzie Niemcy mieli wyraźną przewagę. Według encyklopedii radzieckiej mieli na odcinku Frontu Południowego 4,4 raza więcej czołgów, według ukraińskiej 6,5 raza więcej niż 9. Armia. 9. Armia cofnęła się za Doniec, a niemieckie czołgi ruszyły na północ, ku Iziumowi, na tyły wojsk radzieckich nacierających na Charków.16

Dowództwo radzieckie przez dwa kolejne dni nadal parło na Charków. O to, kto ponosi winę za tę zwłokę, spierano się przez dziesięciolecia. Earl Ziemke pokazuje, jak w radzieckich opracowaniach, we wspomnieniach generałów i we własnym przemówieniu Chruszczowa z 1956 roku odpowiedzialność przechodzi ze Stalina na Sztab Generalny i dowództwo kierunku. Dopiero w drugiej połowie dnia 19 maja Timoszenko kazał przerwać natarcie.17

23 maja 1942. Oddziały Kleista połączyły się na południe od Bałakleji z niemiecką 6. Armią Friedricha Paulusa i zamknęły pierścień. Radziecka 6. i 57. Armia, grupa Bobkina i resztki 9. Armii zostały uwięzione na zachód od Dońca. Próby wyrwania się z okrążenia zawiodły, a walki w kotle skończyły się 28 maja.18

Wyszły z niego tylko małe grupy: według encyklopedii radzieckiej i ukraińskiej około 22 tysięcy ludzi, według późniejszego rosyjskiego opracowania, przywoływanego przez Irynę i Ołeksandra Awtuszenków, około 27 tysięcy. Z kotła nie wyszli zastępca dowódcy Frontu Południowo-Zachodniego gen. lejt. Fiodor Kostienko, dowódcy armii Gorodnianski i K. P. Podłas ani dowódca grupy Bobkin.19

Opracowanie statystyczne Kriwoszejewa liczy 277 190 radzieckich strat w tej bitwie, w tym 170 958 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Niemieckie meldunki mówiły o około 240 tysiącach jeńców. Klęska poważnie osłabiła radzieckie południowe skrzydło tuż przed niemiecką ofensywą letnią 1942 roku.20

Luty 1943: Armia Czerwona wraca

Po klęsce Niemców pod Stalingradem Armia Czerwona ruszyła na zachód na całym południowym odcinku frontu. W lutym 1943 roku Front Woroneski Filippa Golikowa, z 40. i 69. Armią oraz 3. Armią Pancerną, podchodził do Charkowa.21

Natarcie szło szybko. 8 lub 9 lutego Niemcy stracili Biełgorod, na północny wschód od Charkowa. W radzieckim planie uderzenie na Charków było ostatnim etapem większej ofensywy, która zaczęła się w styczniu pod Woroneżem.22

Hitler kazał utrzymać miasto, ale broniącemu go Korpusowi Pancernemu SS Paula Haussera groziło odcięcie. 15 lutego Hausser wbrew rozkazom wyprowadził swoje wojska.23

16 lutego 1943. Dzień po odwrocie Haussera ostatnie oddziały niemieckie zostały wyparte z miasta i 16 lutego Armia Czerwona zajęła Charków.24

Marzec 1943: kontruderzenie Mansteina

Armie radzieckie zapędziły się jednak za daleko. Linie zaopatrzenia były rozciągnięte, dywizje wykrwawione, a Stawka wciąż pchała je dalej, ku Dnieprowi.25

Feldmarszałek Erich von Manstein, dowodzący odtworzoną Grupą Armii Południe, uderzył mniej więcej od 19 lutego. Niemieckie siły pancerne, wśród nich 4. Armia Pancerna i Korpus Pancerny SS Haussera, rozbiły czołowe armie radzieckie i Grupę Mobilną Popowa, a na początku marca skręciły na północ, ku Charkowowi.26

Wielką rolę odegrało lotnictwo. Zarówno Ziemke, jak i Menning podkreślają, że był to ostatni raz, gdy Luftwaffe wsparła niemiecką ofensywę na wschodzie tak, jak w pierwszych latach wojny. Menning ocenia straty radzieckie w walkach drugiej połowy lutego na około 23 tysiące zabitych i 9 tysięcy jeńców oraz 615 czołgów.27

Zbliżała się wiosenna odwilż. Niemieccy żołnierze brnęli przez błoto i rozlewiska, a drogi miały wkrótce stać się nieprzejezdne.28

Plan zakładał obejście miasta, ale Hausser posłał prosto do niego dwie dywizje SS. 11-14 marca 1943. Po trzech dniach walk ulicznych miasto znów było w rękach niemieckich, a Niemcy poszli dalej i odbili Biełgorod.29

Bruce Menning szacuje straty SS w walkach ulicznych na 11 500 ludzi. Opracowanie Kriwoszejewa liczy 86 469 radzieckich strat w bitwie obronnej od 4 do 25 marca, w tym 45 219 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Nowy front biegł wzdłuż Dońca, a na północ od Biełgorodu tworzył południową ścianę łuku kurskiego.30

Sierpień 1943: ostatnia bitwa

Gdy w lipcu załamała się niemiecka ofensywa pod Kurskiem, dowództwo radzieckie rozpoczęło operację „Rumiancew” (Połkowodiec Rumiancew) przeciw wojskom niemieckim pod Biełgorodem i Charkowem. Front Woroneski gen. armii Nikołaja Watutina i Front Stepowy gen. płk. Iwana Koniewa uderzyły 3 sierpnia, a 5 sierpnia wyzwoliły Biełgorod.31

Natarcie poprzedził silny ostrzał artyleryjski na wąskim odcinku. Gdy niemiecka linia pękła, dowództwo radzieckie wprowadziło w wyłom obie armie pancerne, 1. Armię Pancerną Michaiła Katukowa i 5. Gwardyjską Armię Pancerną Pawła Rotmistrowa.32

Manstein spróbował powtórzyć swój manewr i kontratakował czołgami pod Bohoduchowem i Achtyrką, na północny zachód od Charkowa. Doszło do ciężkich bitew pancernych, ale tym razem armie radzieckie wytrzymały.33

Gen. Werner Kempf, którego oddział armijny bronił miasta, został odwołany ze stanowiska, a jego zgrupowanie przemianowano na 8. Armię.34

23 sierpnia 1943. Według Wielkiej Encyklopedii Radzieckiej 22 sierpnia Koniew wydał rozkaz nocnego szturmu na miasto. W nocy Niemcy się wycofali, a 23 sierpnia Charków był w rękach wojsk Frontu Stepowego. Miasto zmieniło właściciela po raz czwarty i ostatni.35

Kriwoszejew liczy 255 566 radzieckich strat w całej operacji, w tym 71 611 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Operacja była częścią radzieckiej kontrofensywy po bitwie pod Kurskiem i otworzyła drogę do wyzwolenia Lewobrzeżnej Ukrainy.36

Jedna nazwa, kilka bitew

Historycy nie zgadzają się, ile było bitew o Charków. Według niemieckiej numeracji walki z lutego i marca 1943 roku to trzecia bitwa o Charków, a te z sierpnia 1943 roku czwarta.37

Według „Encyklopedii historii Ukrainy” w historiografii ukraińskiej i rosyjskiej przeważa także liczenie czterech bitew, z majem 1942 roku jako drugą. Ukraiński historyk Rostysław Pylawec wyróżnia ich siedem, dwie radzieckie bitwy obronne i pięć radzieckich ofensyw, a w jego rachunku maj 1942 roku to bitwa czwarta.38

Bez względu na rachunek „Encyklopedia historii Ukrainy” zalicza maj 1942 roku do najmniej udanych operacji Armii Czerwonej w całej wojnie, a radziecka encyklopedia nazwała go poważnym niepowodzeniem.39

Najczęstsze pytania

Ile było bitew o Charków?

Według zwykłego rachunku cztery: zdobycie miasta przez Niemców w październiku 1941 roku, ofensywa radziecka z maja 1942 roku, odbicie miasta przez Armię Czerwoną i kontruderzenie Mansteina w lutym i marcu 1943 roku oraz ostateczne zwycięstwo radzieckie w sierpniu 1943 roku. Część historyków ukraińskich liczy ich siedem.40

Kiedy wyzwolono Charków?

Armia Czerwona po raz pierwszy odbiła Charków 16 lutego 1943 roku, ale w marcu znów go straciła. Na stałe zajęła miasto 23 sierpnia 1943 roku, po bitwie pod Kurskiem.41

Dlaczego radziecka ofensywa z maja 1942 roku się nie powiodła?

Dowództwo radzieckie wstrzymało czołgi do 17 maja, czyli do dnia, w którym niemiecka kontrofensywa uderzyła w słabe południowe skrzydło występu barwienkowskiego, i nacierało na Charków aż do drugiej połowy dnia 19 maja. Niemieckie kleszcze były już wtedy na tyłach armii radzieckich i zamknęły się 23 maja.42

Ilu żołnierzy straciła Armia Czerwona pod Charkowem w 1942 roku?

Oficjalne rosyjskie opracowanie pod redakcją G. F. Kriwoszejewa liczy 277 190 strat, w tym 170 958 zabitych, zaginionych i wziętych do niewoli. Niemieckie meldunki mówiły o około 240 tysiącach jeńców.43

Czym była trzecia bitwa o Charków?

Tak Niemcy nazywali walki z lutego i marca 1943 roku. Armia Czerwona zajęła Charków 16 lutego, a kontrofensywa Mansteina odbiła go w walkach ulicznych 11-14 marca.44

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. ↩
  2. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Departament Armii USA, The German Campaign in Russia. Iwan Derejko, „Rajchenau Walter fon”. ↩
  3. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. ↩
  4. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. ↩
  5. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  6. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. ↩
  7. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. ↩
  8. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Departament Armii USA, The German Campaign in Russia. ↩
  9. Departament Armii USA, The German Campaign in Russia. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Ołeksandr Łysenko, „Ewakuacijni zachody urjadiw URSR i SRSR na terytoriji URSR w roky Wełykoji Witczyznianoji wijny SRSR 1941-1945”. ↩
  10. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Departament Armii USA, The German Campaign in Russia. Iwan Derejko, „Rajchenau Walter fon”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. ↩
  11. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. ↩
  12. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. ↩
  13. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. ↩
  14. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. ↩
  15. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. ↩
  16. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. ↩
  17. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. ↩
  18. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. ↩
  19. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. Olha Bućko, „Kostenko Fedir Jakowycz”. ↩
  20. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. ↩
  21. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. ↩
  22. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. ↩
  23. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  24. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. ↩
  25. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. ↩
  26. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  27. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  28. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  29. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. ↩
  30. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. ↩
  31. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. ↩
  32. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. ↩
  33. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. ↩
  34. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. ↩
  35. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. ↩
  36. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. ↩
  37. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. ↩
  38. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. ↩
  39. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. ↩
  40. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. ↩
  41. Wołodymyr Masłijczuk, „Charkiw”. Wasyl Markus, „Kharkiv”. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1943”. ↩
  42. A. G. Chorkow, „Charkowskaja opieracyja 1942”. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka bytwa 1942”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. ↩
  43. G. F. Kriwoszejew, Rossija i SSSR w wojnach XX wieka. Iryna Awtuszenko i Ołeksandr Awtuszenko, „Nowyj pohlad na perebih Charkiwśkoji operaciji nawesni 1942 roku”. Earl F. Ziemke i Magna E. Bauer, Moscow to Stalingrad. ↩
  44. Bruce W. Menning, „Kharkov, Battles of”. Earl F. Ziemke, Stalingrad to Berlin. Ołeksandr Łysenko i Rostysław Pylawec, „Charkiwśka nastupalna operacija 1943 r.”. ↩

Źródła

Chwała oręża Twojej ojczyzny

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Upadek Konstantynopola 1453Upadek Konstantynopola 1453Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Stalingradem 1942-1943Bitwa pod Stalingradem 1942-1943

Na podstawie kraju, którego nie zapisujemy · dlaczego? ·

Utrzymaj linię Dońca pod Charkowem

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii, scena po scenie, na prawdziwej mapie. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a gdy aplikacja wystartuje, wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.