Czym był desant w Zatoce Świń?
Desant w Zatoce Świń to lądowanie na południowym wybrzeżu Kuby Brygady 2506, oddziału kubańskich emigrantów zwerbowanych, wyszkolonych i opłacanych przez CIA, którzy mieli obalić Fidela Castro. Zaczął się 17 kwietnia 1961 roku o pierwszej w nocy. Samoloty Castro zatopiły statki z zaopatrzeniem brygady, jego wojska zamknęły przyczółek, a 19 kwietnia brygada się poddała. Klęska była dotkliwą porażką prezydenta Johna F. Kennedy'ego, który zgodził się na ten plan, a według historyków Departamentu Stanu wzmocniła Castro.7
Inwazja w Zatoce Świń miała wyglądać na sprawę samych Kubańczyków. Stany Zjednoczone opłaciły brygadę, wyszkoliły ją, zaplanowały lądowanie i dostarczały zaopatrzenie drogą lotniczą, ale decyzje w Waszyngtonie raz po raz ważono pod jednym kątem: czy da się zaprzeczyć udziałowi Ameryki? To pytanie ukształtowało plan nalotów, wybór plaży i rozkazy z ostatniej chwili, a trzy dni walk pokazały, ile kosztowało. Szersze dzieje amerykańskiego oręża opisuje nasza historia wojskowa Stanów Zjednoczonych.8
Castro, Waszyngton i tajny plan
Rewolucja kubańska zakończyła się w 1959 roku obaleniem prezydenta Fulgencio Batisty i powstaniem nowego rządu pod kierunkiem Fidela Castro. Rząd Castro szybko przejął amerykańską własność na wyspie i zbliżył się do Związku Radzieckiego, a Waszyngton, mając Kubę tuż u swoich wybrzeży, zaczął widzieć w niej nowy front zimnej wojny.9
17 marca 1960 roku prezydent Dwight D. Eisenhower zatwierdził dokument CIA zatytułowany „Program tajnych działań przeciwko reżimowi Castro”. Przewidywał on zjednoczenie kubańskiej opozycji na emigracji, stację radiową nadającą na Kubę, tajną siatkę na wyspie i szkolenie oddziału paramilitarnego poza krajem. Stacja, Radio Swan, zaczęła nadawać z wyspy Swan w maju 1960 roku.10
Zbrojne ramię emigrantów przyjęło nazwę Brygada 2506. Była to siła zbrojna Demokratycznego Frontu Rewolucyjnego (FRD), organizacji emigracyjnej, którą CIA zbudowała jako polityczną przykrywkę. Brygada szkoliła się w obozach w Gwatemali.11
Od grup partyzanckich do brygady desantowej
Pierwotny plan zakładał przerzucanie na Kubę małych grup partyzanckich. Latem i jesienią 1960 roku się zmienił. Zrzuty dla ruchu oporu zawodziły, a służby bezpieczeństwa Castro coraz mocniej panowały nad krajem, więc zespół CIA postawił na desant regularnego oddziału uderzeniowego. W listopadzie 1960 roku szkolenie w Gwatemali przestawiono z małych grup partyzanckich na regularne szkolenie sił desantowych i powietrznodesantowych.12
W styczniu 1961 roku do obozu w Gwatemali przybyło 38 instruktorów z sił specjalnych armii USA, którzy mieli uczyć taktyki piechoty. Oddział stale rósł. W kwietniu miał bataliony piechoty, batalion spadochronowy i pododdziały broni ciężkiej, a do tego własne małe lotnictwo z bombowcami B-26. Oficjalna historia CIA szacuje jego siłę na około 1200 ludzi.13
John F. Kennedy poznał plan po wygranych wyborach w listopadzie 1960 roku, a w styczniu 1961 roku odziedziczył go wraz z urzędem. 11 marca 1961 roku CIA przedstawiła plan Trinidad, czyli lądowanie przy miasteczku Trinidad na południowym wybrzeżu, w pobliżu terenu nadającego się do wojny partyzanckiej. Kennedy odrzucił go jako zbyt „spektakularny” i zażądał „cichego” lądowania, najlepiej nocą.14
W ciągu kilku dni planiści przedstawili inne warianty, a 15 marca Kolegium Połączonych Szefów Sztabów uznało za najbardziej wykonalny z nich desant w rejonie Zapata nad Zatoką Świń (Bahía de Cochinos), dodając jednak, że żaden nie rokuje tak dobrze jak Trinidad. Nowe miejsce miało lądowisko, z którego naloty brygady można było przedstawiać jako startujące z Kuby, ale leżało za wielkim bagnem, przez które prowadziło tylko kilka dróg.15
Sam zespół CIA prowadzący przedsięwzięcie miał wątpliwości. Protokół z jego posiedzenia z 15 listopada 1960 roku, przytoczony w oficjalnej historii agencji, uznawał zajęcie plaży z lądowiskiem siłami 1500 do 3000 ludzi za „nieosiągalne, chyba że jako wspólna akcja Agencji i Departamentu Obrony”. Jak podkreśla ta historia, desant ruszył z około 1200 ludźmi i prowadziła go sama CIA.16
15 i 16 kwietnia: naloty
15 kwietnia. O świcie osiem bombowców B-26 brygady zaatakowało trzy lotniska: Campo Libertad koło Hawany, San Antonio de los Baños i Santiago de Cuba. Potem na Florydzie wylądował B-26 w kubańskich barwach, a jego pilot podawał się za dezertera z lotnictwa Castro. Piloci meldowali o ciężkich zniszczeniach, lecz według komisji Taylora zdjęcia wykazały tylko pięć samolotów zniszczonych na pewno. Castro mówił później, że jego maszyny były rozproszone, a nalot zniszczył tylko kilka, w tym samoloty transportowe i cywilne. Tak czy inaczej Castro wciąż miał maszyny zdolne do lotu.17
Pozorowany desant 160 do 168 ludzi na wschód od Guantánamo, który miał odciągnąć siły Castro, nie doszedł do skutku. Dokumenty amerykańskie winią słabe dowodzenie i kłopoty ze znalezieniem plaży, a inny raport wymienia utracone łodzie i grupę przyjęcia, która się nie pojawiła.18
16 kwietnia. Około południa Kennedy formalnie zatwierdził lądowanie. Około 21.30 jego doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego McGeorge Bundy przekazał CIA, że poranne naloty zaplanowane na dzień desantu mają poczekać, aż będzie można je prowadzić z lądowiska na przyczółku. Sekretarz stanu Dean Rusk wysłuchał sprzeciwu CIA i podtrzymał decyzję, a rozkaz odwołania nalotów dotarł do Nikaragui, gdy piloci siedzieli już w kabinach.19
17 kwietnia: lądowanie
17 kwietnia. Lądowanie zaczęło się o pierwszej w nocy na Playa Girón (kryptonim Blue Beach) i Playa Larga (Red Beach) w głębi zatoki. Dowódca brygady José Pérez San Román zszedł na brzeg o 1.15. Miejscowa milicja od razu zauważyła desant i doszło do wymiany ognia, więc alarm rozszedł się po całej wyspie, a z lądowania na trzeciej plaży zrezygnowano.20
O 7.30 spadochroniarze 1. batalionu wylądowali w głębi lądu i zajęli węzeł drogowy San Blas, około 10 mil na północny wschód od Playa Girón, a dołączyły do nich 3. batalion i pododdział broni ciężkiej. Pod Playa Larga 2. batalion ruszył w głąb lądu, ale natknął się na milicję, zanim zdążył zamknąć drogę przez bagno. Piąty batalion w ogóle nie zszedł na ląd, po części z powodu kłopotów z silnikami przyczepnymi aluminiowych łodzi.21
Samoloty Castro pojawiły się nad zatoką o świcie. O 9.30 Sea Fury zatopił frachtowiec Rio Escondido z dziesięciodniowym zapasem amunicji, a Houston, trafiony tego ranka z powietrza, osiadł na mieliźnie z około 180 żołnierzami 5. batalionu na pokładzie. Pozostałe statki wyszły w morze, a dwa frachtowce płynęły na południe, dopóki marynarka USA nie zatrzymała ich 110 i 218 mil od Kuby.22
W powietrzu stare B-26 nie miały szans z odrzutowymi samolotami szkolnymi T-33 Castro. 17 kwietnia zestrzelono cztery bombowce brygady, a Castro stracił od ognia przeciwlotniczego dwa Sea Fury i dwa B-26. Komisja Taylora uznała później, że to T-33, których znaczenia nie doceniono, dały Castro panowanie w powietrzu.23
18 kwietnia: przyczółek się kurczy
18 kwietnia. Na północ od Playa Larga 2. batalion jeszcze przed świtem znalazł się pod silnym natarciem czołgów. O 7.30 pozycji nie dało się już utrzymać i między 9.00 a 10.30 batalion wycofał się wzdłuż wybrzeża do Playa Girón. Miał około 20 zabitych i rannych, ale kończyła mu się amunicja.24
Pod San Blas ostrzał artyleryjski zaczął się przed świtem i trwał niemal cały dzień, a linia brygady powoli się cofała. Po południu B-26 brygady zaatakowały długą kolumnę czołgów i pojazdów zmierzającą ku przyczółkowi, zrzucając napalm.25
Amunicja z morza nie dotarła. Frachtowiec Atlantico dołączył do konwoju około 50 mil od brzegu wieczorem 18 kwietnia i przeładował ładunek na barki desantowe, ale było już za późno, by dopłynąć do plaży pod osłoną nocy. Dowódca konwoju zażądał eskorty niszczyciela i osłony myśliwców, ostrzegając, że bez niej kubańskie załogi się zbuntują. CIA odwołała rejs.26
19 kwietnia: koniec na Playa Girón
19 kwietnia. Po północy Kennedy zezwolił na godzinną osłonę, od 6.30 do 7.30, przez nieoznakowane odrzutowce marynarki z lotniskowca Essex, by B-26 mogły wesprzeć przyczółek. Myśliwce i bombowce się minęły. B-26 przyleciały mniej więcej godzinę za wcześnie, T-33 zestrzeliły dwa z nich i zginęło czterech amerykańskich lotników.27
Przed południem wojska kubańskie, z czołgami, piechotą i wsparciem lotnictwa, zaciskały pierścień wokół Playa Girón, a oddziały brygady spod San Blas się cofały. O 14.32 San Román nadał ostatni meldunek: „Niszczę cały sprzęt i łączność. Nie mam już czym walczyć. Uchodzę do lasu”.28
Komisja Taylora umieszcza kapitulację desantu około godziny 14 i podaje, że do zmroku opór na przyczółku ustał. Kubański komunikat podawał, że Playa Girón padła o 17.30.29
Historyk CIA Jack Pfeiffer pisał o mniej niż 100 poległych z brygady i mniej niż 150 poległych po stronie Castro, a kubańskie zestawienie podaje 89 i 157. Do niewoli trafiło około 1180 do 1200 ludzi z brygady.30
Śledztwa, jeńcy i droga do 1962 roku
Kennedy publicznie wziął na siebie odpowiedzialność za klęskę. Następnie polecił generałowi Maxwellowi Taylorowi, swojemu bratu Robertowi Kennedy'emu, admirałowi Arleighowi Burke'owi i dyrektorowi CIA Allenowi Dullesowi zbadać, co zawiodło.31
Grupa Taylora złożyła raport 13 czerwca 1961 roku. Za bezpośrednią przyczynę klęski uznała brak amunicji, a jego źródło widziała w utracie statków z zaopatrzeniem i w lotnictwie Castro, które przetrwało, bo naloty ograniczano, by operacja pozostała tajna. Uznała też, że przy operacji tej skali nigdy nie dałoby się wiarygodnie zaprzeczyć udziałowi USA, i że mniej więcej od listopada 1960 roku należało ją przekazać Departamentowi Obrony albo z niej zrezygnować.32
Inspektor generalny CIA Lyman Kirkpatrick obwinił samą agencję za złe planowanie, słaby wywiad i to, że nie powiedziała prezydentowi, iż sukces stał się wątpliwy, a możliwość zaprzeczenia nazwał „żałosną iluzją”. Po latach historyk agencji Jack Pfeiffer zajął stanowisko przeciwne i dużą część winy przypisał Białemu Domowi Kennedy'ego oraz jego decyzjom w sprawie osłony z powietrza.33
Jeńców osądził kubański trybunał rewolucyjny. Pozostawali w niewoli, dopóki prawnik James B. Donovan nie wynegocjował ich uwolnienia. Na mocy porozumienia podpisanego 21 grudnia 1962 roku wymieniono ich na żywność i leki warte 53 miliony dolarów, a do Wigilii znaleźli się na Florydzie. CIA podaje, że uwolniono 1113 ludzi. Pod koniec grudnia Kennedy powitał ich na stadionie Orange Bowl w Miami.34
Według Biura Historyka Departamentu Stanu zwycięstwo wzmocniło rząd Castro, który otwarcie ogłosił budowę socjalizmu i zacieśnił więzi ze Związkiem Radzieckim. W listopadzie 1961 roku Waszyngton rozpoczął nowy tajny program przeciw niemu, operację Mongoose. Rok później radzieckie rakiety jądrowe na Kubie wywołały kryzys kubański w październiku 1962 roku.35
Inne konflikty zimnej wojny opisujemy w artykułach o kryzysie sueskim i powstaniu węgierskim 1956 roku oraz o wojnach w Korei i Wietnamie.
