Czym była ofensywa Tet?
Ofensywa Tet to seria niespodziewanych uderzeń wojsk Wietnamu Północnego i Wietkongu na miasta i bazy w całym Wietnamie Południowym, rozpoczęta w nocy z 30 na 31 stycznia 1968 roku, w czasie świątecznego rozejmu z okazji Tet, wietnamskiego Nowego Roku. Na polu bitwy zakończyła się klęską atakujących, którzy w większości miejsc nie utrzymali zdobyczy dłużej niż dzień lub dwa, a oczekiwane powstanie ludności nie wybuchło. Wstrząs, jaki wywołała w Stanach Zjednoczonych, zrobił jednak z niej punkt zwrotny wojny wietnamskiej.6
Pod koniec 1967 roku amerykańscy dowódcy zapewniali, że koniec wojny jest już widoczny. Kilka tygodni później, w noc świątecznego rozejmu, przeciwnik uderzył jednocześnie na Sajgon, Hue i dziesiątki innych miast, a wielu Amerykanów przestało wierzyć zapewnieniom własnego rządu. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wojnie wietnamskiej.7
Tło: obietnica bliskiego zwycięstwa
Jesienią 1967 roku poparcie Amerykanów dla wojny w Wietnamie słabło, więc prezydent Lyndon B. Johnson ściągnął do kraju generała Williama Westmorelanda, dowódcę wojsk amerykańskich w Wietnamie, by przekonał rodaków, że wojna idzie dobrze. W listopadzie generał mówił dziennikarzom o wielkich postępach, a 21 listopada w National Press Club w Waszyngtonie zapewniał, że przeciwnik wyraźnie przegrywa i że widać już koniec. Oficjalny historyk armii USA Erik Villard opisuje Westmorelanda wchodzącego w 1968 rok z ostrożnym, ale stanowczym optymizmem.8
W Hanoi widziano tę samą wojnę inaczej. Pierwszy sekretarz partii Le Duan przekonywał, że nadszedł czas na „ofensywę generalną i powstanie generalne”, i jego linia zwyciężyła w kierownictwie. Według polskiego historyka Przemysława Benkena plan był gotowy pod koniec lata 1967 roku i miał trzy cele: wywołać powstanie ludowe na Południu, rozbić armię Wietnamu Południowego i zadać ciężkie straty Amerykanom oraz przekonać amerykańską opinię publiczną, że tej wojny nie da się wygrać.9
Termin wybrano celowo. Tet, księżycowy Nowy Rok, to najważniejsze święto w Wietnamie, tradycyjnie czas rozejmu, a tłumy ludzi jadących do rodzin pozwalały ukryć ruchy oddziałów i przemyt broni do miast.10
W styczniu 1968 roku dywizje północnowietnamskie otoczyły bazę piechoty morskiej USA Khe Sanh przy granicy z Laosem. Wietnamskie opracowania cytowane przez historyków armii USA mówią wprost, że oblężenie miało odciągnąć siły przeciwnika z innych rejonów, a Villard nazywa je celowym wciąganiem wojsk sojuszniczych w głąb lądu. Benken dodaje, że w Hanoi liczono też na zwycięstwo na miarę Dien Bien Phu, a Westmoreland, przekonany, że to Khe Sanh jest głównym celem, skupił na nim uwagę.11
Plan Hanoi i siły obu stron
Na papierze przewaga sojuszników była przytłaczająca. Villard wylicza, że na początku 1968 roku Westmoreland miał pod rozkazami blisko pół miliona Amerykanów i blisko 60 tysięcy żołnierzy z Korei Południowej, Australii, Nowej Zelandii, Filipin i Tajlandii, a Wietnam Południowy wystawiał około 685 tysięcy ludzi pod bronią. Siły przeciwnika ten sam autor ocenia na około 280 tysięcy bojowników, pełno- i niepełnoetatowych.12
Do pierwszego uderzenia plan przewidywał około 45 tysięcy żołnierzy Wietkongu i 40 tysięcy żołnierzy sił północnowietnamskich. Amerykańskie dowództwo w Sajgonie (MACV) oszacowało później, że w walkach 30 i 31 stycznia wzięło udział 84 tysiące ludzi, a Benken pisze o 80 tysiącach.13
Cel polityczny ważył tyle samo co wojskowy. Według Villarda Hanoi liczyło, że ofensywa wywoła powstanie ludności, które rozsadzi władzę rządu w Sajgonie i otworzy drogę do rządu koalicyjnego zdominowanego przez Wietkong. Benken podkreśla, że dowódcy z Północy spodziewali się, że armia Wietnamu Południowego nie odeprze tak potężnego ataku.14
Noc z 30 na 31 stycznia
Ostrzeżeń nie brakowało. Westmoreland naciskał na prezydenta Nguyen Van Thieu, by skrócić albo odwołać świąteczny rozejm, i ostatecznie ograniczono go do 36 godzin. Mimo to skala uderzenia zaskoczyła sojuszników, którzy nie wyobrażali sobie, że przeciwnik przeniesie wojnę do miast w czasie rodzinnego święta.15
Część oddziałów uderzyła o dobę za wcześnie. Hanoi wyznaczyło początek na noc z 30 na 31 stycznia, ale wielu dowódców na Południu posługiwało się kalendarzem słonecznym, według którego rozkaz oznaczał noc z 29 na 30 stycznia. Tej nocy zaatakowano kilka miast w środkowej części kraju, w tym Nha Trang (Benken liczy osiem zaatakowanych miast, Villard w pracy z 2008 roku dziewięć, a w tomie z 2017 roku ponad dwanaście). Rano 30 stycznia, po rozmowie z Westmorelandem i generałem Cao Van Vienem, prezydent Thieu zgodził się odwołać rozejm w całym kraju, ale wielu żołnierzy przebywało już na świątecznych przepustkach.16
Główne uderzenie przyszło następnej nocy, z 30 na 31 stycznia. Villard liczy, że zaatakowano 27 z 44 stolic prowincji, 5 z 6 miast wydzielonych i 58 z 245 miast powiatowych, a do tego wiele mniejszych celów. Uderzenia na Sajgon i Hue miały ogromny wpływ psychologiczny, bo pokazały, że przeciwnik jest znacznie silniejszy, niż przekonywała administracja Johnsona.17
Sajgon
Na Sajgon, wtedy trzymilionowe miasto, ruszyło według Benkena 35 batalionów. Najważniejsze cele były w samym centrum: kwatera główna Połączonego Sztabu Generalnego, Pałac Niepodległości, siedziba prezydenta, sztab marynarki wojennej, rozgłośnia radiowa, lotnisko Tan Son Nhut i ambasada Stanów Zjednoczonych.18
Ambasadę zaatakowała grupa saperów z sajgońskiego batalionu C-10. Wybili wyrwę w murze i wdarli się na teren placówki, ale do samego budynku nie weszli, a rano żandarmi i marines odbili dziedziniec. Niemal wszyscy napastnicy zginęli, jednak obraz walk na terenie ambasady, symbolu amerykańskiej obecności w Wietnamie, obiegł amerykańskie gazety i telewizje.19
Wypierane z centrum oddziały Wietkongu skupiły się w południowo-zachodniej części miasta, w chińskiej dzielnicy Cholon, wokół toru wyścigowego Phu Tho. Według Benkena najcięższe walki w wąskich uliczkach toczyły się tam od 5 do 12 lutego, a pojedyncze starcia trwały do 7 marca.20
1 lutego szef policji Wietnamu Południowego generał Nguyen Ngoc Loan zastrzelił na ulicy Sajgonu pojmanego bojownika Wietkongu. Moment strzału uchwycił fotograf Associated Press Eddie Adams, a jego zdjęcie, nagrodzone Pulitzerem, stało się jednym z najbardziej znanych obrazów brutalności tej wojny.21
Hue
Najcięższe walki toczyły się o Hue, dawną cesarską stolicę i trzecie co do wielkości miasto Wietnamu Południowego, liczące około 140 tysięcy mieszkańców. Villard pisze, że siły odpowiadające dwóm dywizjom, w większości regularne wojska północnowietnamskie z ciężką bronią, podeszły pod samo miasto, nie zdradzając się przed sojusznikami.22
Do ósmej rano 31 stycznia atakujący opanowali niemal całą Cytadelę i zawiesili flagę Wietkongu nad bramą prowadzącą do pałacu cesarskiego. Komuniści ustanowili w Hue własną administrację rewolucyjną, która przetrwała blisko miesiąc. Villard zauważa, że było to jedyne miasto, w którym w czasie ofensywy sprawowali jakąkolwiek władzę.23
Odbicie miasta zajęło piechocie morskiej USA, wojskom amerykańskim i południowowietnamskim blisko miesiąc walk o każdy dom. Żołnierze Wietnamu Południowego odzyskali bramę pałacu cesarskiego 24 lutego, a ostatni opór w Cytadeli złamano 25 lutego, po 25 dniach bitwy. Villard ocenia, że około 75 procent domów w Hue zostało uszkodzonych lub zniszczonych, a około 115 tysięcy ludzi straciło dach nad głową. Benken pisze o 80 procentach zniszczonych domów.24
Najwyższą cenę zapłacili mieszkańcy. Villard podaje ponad 4000 potwierdzonych ofiar cywilnych, z których około 1200 zginęło od zbłąkanych bomb i kul, a pozostali z rąk komunistycznych kadr, które miały listy urzędników i zwolenników rządu do zlikwidowania. Po bitwie odkryto masowe groby z ciałami około 3000 osób. Benken podaje, że w mieście zginęło około 5800 mieszkańców, liczbę zamordowanych przez komunistów szacuje na około 2400 i przypomina, że wiele ofiar miało związane ręce.25
Klęska na polu bitwy
Prawie wszędzie atakujący zostali wyparci w ciągu kilku dni. Villard zauważa, że w większości miejsc nie utrzymali zdobyczy dłużej niż dzień lub dwa, a amerykański Departament Stanu podsumowuje, że sojusznicy odzyskali cały utracony teren i niemal rozbili siły Frontu Wyzwolenia Narodowego.26
Straty atakujących były ogromne, choć ich dokładna liczba pozostaje sporna. MACV oceniało, że w samym lutym 1968 roku zginęło około 50 tysięcy ludzi po stronie przeciwnika, w tym około 40 tysięcy żołnierzy, a według szacunku wywiadu MACV, który przytacza Villard, mogło polec nawet 45 tysięcy z 84 tysięcy uczestników ofensywy. Benken przytacza oficjalne amerykańskie szacunki do 40 tysięcy zabitych i rannych i uważa, że rzeczywiste straty były o kilka tysięcy niższe. MACV naliczyło 7277 poległych żołnierzy sojuszniczych, w tym 5025 Wietnamczyków z Południa i 2105 Amerykanów, a władze Wietnamu Południowego podały 14 300 zabitych cywilów i 627 tysięcy ludzi bez dachu nad głową.27
Powstanie, na które liczyło Hanoi, nie wybuchło. W Hue niewielu cywilów pomogło atakującym żywnością, informacjami czy pracą, a żołnierze rządowi nie przechodzili na stronę przeciwnika. Armia Wietnamu Południowego spisała się według Benkena znacznie lepiej, niż ktokolwiek oczekiwał, a Wietkong wyszedł z ofensywy wykrwawiony.28
Dlaczego Tet odmienił wojnę
A jednak to Tet zmienił bieg wojny. Obrazy walk w Sajgonie i Hue zderzyły się z wcześniejszymi zapewnieniami o bliskim zwycięstwie i administracja straciła wiarygodność. Pod koniec lutego ceniony dziennikarz telewizji CBS Walter Cronkite powiedział widzom, że najlepsze, na co Ameryka może liczyć, to impas. Oficjalna historia armii USA zauważa przy tym, że opinia publiczna zmieniała się wolniej niż komentarze w mediach: na początku lutego Amerykanie raczej skupili się wokół rządu, a wyraźny zwrot przyszedł w marcu.29
Po wizycie w Wietnamie przewodniczący Kolegium Szefów Sztabów generał Earle Wheeler przedstawił prośbę Westmorelanda o około 206 tysięcy dodatkowych żołnierzy. Gdy w marcu wiadomość o niej wyciekła do „New York Timesa”, wielu Amerykanów uznało, że wojna utknęła, a rząd nie mówił im prawdy. Johnson nie zgodził się na tak wielkie posiłki, a zwołani pod koniec marca doświadczeni doradcy, tak zwani mędrcy, w większości uznali, że wojna utknęła w martwym punkcie, i doradzili rokowania.30
31 marca 1968 roku Johnson wystąpił w telewizji. Ogłosił, że amerykańskie samoloty i okręty przestają atakować Wietnam Północny z wyjątkiem pasa na północ od strefy zdemilitaryzowanej, i wezwał Hanoi do rozmów. Na koniec oświadczył: „nie będę się starał o nominację prezydencką mojej partii na drugą kadencję ani też jej nie zaakceptuję”.31
Stany Zjednoczone zaczęły szukać wyjścia z wojny. Wiosną 1968 roku w Paryżu rozpoczęły się amerykańsko-północnowietnamskie rokowania pokojowe, a zadanie wycofania się z Wietnamu przypadło następcy Johnsona, Richardowi Nixonowi. Villard pisze, że choć ataki były militarnie kosztowną porażką, wprowadziły Stany Zjednoczone na drogę wycofania, która skończyła się upadkiem Sajgonu siedem lat później.32
Spór o Tet i pamięć
Obie strony ogłosiły zwycięstwo. Amerykańscy generałowie uważali, że przeciwnik, porzucając partyzancką taktykę dla szturmu na miasta, sam się wykrwawił, i chcieli tę przewagę wykorzystać. Krytycy widzieli w Tet dowód, że oficjalny optymizm był pusty. Benken streszcza ten spór jako dwa stanowiska: według jednego ofensywa obnażyła słabość Ameryki i była sukcesem komunistów, według drugiego armia USA odniosła zwycięstwo, którego administracja, pod presją mediów i sporów we własnym obozie, nie umiała wykorzystać.33
Książka Benkena, wydana przez Instytut Pamięci Narodowej, ma też polski wątek: autor wykorzystał raporty attachatu wojskowego ambasady PRL w Hanoi i meldunki polskich członków międzynarodowej komisji nadzorującej wykonanie porozumień genewskich, którzy obserwowali ofensywę z bliska.34
Przegrana na polu bitwy, a wygrana w skutkach, ofensywa Tet pozostaje punktem zwrotnym wojny wietnamskiej.35
