Nad ranem 17 kwietnia 1794 roku polskie wojsko i uzbrojeni mieszczanie wystąpili przeciwko rosyjskiemu garnizonowi Warszawy. Insurekcja kościuszkowska trwała wtedy od trzech tygodni, a od zwycięstwa pod Racławicami nie minęły nawet dwa. Po dwóch dniach walk na ulicach powstańcy wyparli Rosjan z miasta, a ich dowódca, ambasador Osip Igelström, uciekł. Jednym z przywódców był Jan Kiliński, mistrz szewski i radny miejski. Dokładna liczba poległych nie jest znana.
Stolica pod okupacją
Po wojnie z Rosją w 1792 roku i drugim rozbiorze w 1793 roku na ziemiach Rzeczypospolitej stacjonowały wojska rosyjskie i pruskie. 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko złożył w Krakowie przysięgę i ogłosił akt powstania skierowanego głównie przeciw Rosji i Prusom, a 4 kwietnia jego wojsko, w tym chłopi uzbrojeni w kosy, zwyciężyło pod Racławicami. Wieści o tym rozpaliły nastroje w Warszawie, gdzie działał już spisek wojskowych i rzemieślników.1
Rosyjskimi wojskami w Polsce dowodził Osip Igelström, zarazem ambasador w Warszawie. Instytut Pamięci Narodowej wskazuje jego decyzję o zmniejszeniu polskiej armii o połowę jako bezpośrednią przyczynę wybuchu powstania. Według relacji Polskiej Agencji Prasowej opublikowanej przez dzieje.pl zamierzał on także w czasie nabożeństw wielkosobotnich otoczyć najważniejsze kościoły, aresztować podejrzanych o udział w spisku, opanować Arsenał i rozbroić polski garnizon. Leszek Marek Krześniak z Polskiej Fundacji Kościuszkowskiej opisuje te same obawy: rozeszła się wieść, że Rosjanie chcą zabrać broń zgromadzoną w Arsenale i zamknąć ludzi w kościołach. Spiskowcy postanowili uderzyć pierwsi.2
Dwa dni walk na ulicach
Według Krześniaka pierwsze starcie nastąpiło wcześnie rano 17 kwietnia przy Żelaznej Bramie, gdzie polscy jeźdźcy zdobyli rosyjski posterunek i jego dwie armaty. Wystrzał armatni z Arsenału, którego Rosjanie nie zdołali zająć, i bicie dzwonów poderwały następnie do walki całe miasto.3
Kiliński prowadził rzemieślników na Starym Mieście, gdzie zasadzali się na rosyjskich żołnierzy wybiegających z kwater, a według Instytutu Pamięci Narodowej dowodził szturmem mieszkańców na rezydencję Igelströma. Najcięższe walki toczyły się wokół ulicy Miodowej, przy której stała rosyjska ambasada, oraz na Krakowskim Przedmieściu. Walki trwały przez całą noc i jeszcze 18 kwietnia. Według Krześniaka Igelström poprosił wtedy o zawieszenie broni i wymknął się na Powązki, gdzie obozowali Prusacy, a pozostawione przy Miodowej oddziały rosyjskie zostały rozbite. Pod koniec 18 kwietnia stolica była wolna.4
Straty
Dokładnej liczby poległych nie znamy. Krześniak w rozmowie z PAP szacował straty na około 2000 zabitych i około 2000 wziętych do niewoli Rosjan oraz około 1000 zabitych i 1000 rannych Polaków. Inni historycy podają odmienne liczby i wszystkie należy traktować jako szacunki.5
Szewc, który został bohaterem
Jan Kiliński urodził się w 1760 roku w Wielkopolsce, w 1780 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie został mistrzem szewskim, a w 1792 roku radnym miejskim. Po walkach, jako jedyny przedstawiciel warszawskich rzemieślników, wszedł do Rady Zastępczej Tymczasowej, która przejęła władzę w mieście. Portal dzieje.pl nazywa go jednym z pierwszych polskich bohaterów narodowych spoza szlachty, a Instytut Pamięci Narodowej symbolem udziału mieszczaństwa w insurekcji. Jego pomnik stoi na placu Krasińskich, w pobliżu Arsenału, gdzie toczyły się walki.6
Co było dalej
Warszawa stała się twierdzą powstania. Britannica uznaje obronę miasta przed wojskami pruskimi i rosyjskimi, które oblegały je latem przez około dwa miesiące, za największy sukces wojskowy Kościuszki. Powstanie upadło jednak: w październiku Kościuszko został ranny i wzięty do niewoli pod Maciejowicami, a trzeci rozbiór zakończył istnienie państwa. Więcej o nim w biografii Tadeusza Kościuszki, a o bitwie, która rozpaliła Warszawę, w artykule o Racławicach.7
Daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego, którym posługiwała się Polska. Rosja trzymała się wtedy kalendarza juliańskiego, w XVIII wieku opóźnionego o jedenaście dni, dlatego ówczesne dokumenty rosyjskie podają wcześniejsze daty.
Także tego dnia
- 1975: Upadek Phnom Penh. Czerwoni Khmerzy zdobyli Phnom Penh, stolicę Republiki Khmerów, co praktycznie zakończyło wojnę domową w Kambodży.
