Czym była insurekcja warszawska?
Insurekcja warszawska to powstanie z 17 i 18 kwietnia 1794 roku, w Wielkim Tygodniu, w którym polski garnizon Warszawy i uzbrojeni mieszczanie uderzyli na rosyjskie wojska ambasadora i dowódcy Ottona Heinricha Igelströma. Mieszczan prowadził szewc i radny miejski Jan Kiliński. Po dwóch dniach walk ulicznych Igelström uciekł z częścią wojska, a stolica przystąpiła do powstania Tadeusza Kościuszki.5
Dwa tygodnie po tym, jak kosynierzy zdobyli rosyjskie armaty pod Racławicami, powstała stolica. Insurekcję warszawską wygrali żołnierze okrojonego polskiego garnizonu razem z rzemieślnikami, czeladnikami, służbą i chłopcami sklepowymi. Szerzej piszemy o tym w tekstach o bitwie pod Racławicami i o Tadeuszu Kościuszce.6
Stolica pod rosyjską kuratelą
Po przegranej wojnie 1792 roku w obronie Konstytucji 3 maja Rosja i Prusy zabrały Rzeczypospolitej wielkie obszary w drugim rozbiorze w 1793 roku. W Warszawie rzeczywistą władzę sprawował rosyjski poseł, generał Otto Heinrich Igelström, przez Polaków zwany Osipem, zarazem ambasador i głównodowodzący wojsk rosyjskich w okrojonym kraju.7
Historyk Vadzim Anipiarkou, który badał listy Igelströma, ustalił, że zanim Katarzyna II wysłała go do Rzeczypospolitej, był on generałem-gubernatorem w Pskowie, że do Warszawy przybył 20 stycznia 1793 roku i że najważniejsze było dla niego zadanie wojskowe: podporządkować rosyjskiemu dowództwu jak największą część armii polsko-litewskiej.8
Sejm grodzieński, ostatni sejm Rzeczypospolitej, zatwierdził rozbiór w 1793 roku pod jawnym rosyjskim naciskiem. W mieście kwaterowało rosyjskie wojsko, a gospodarka się sypała. Upadały warszawskie banki, wśród pierwszych dom bankiera Piotra Teppera, i w stolicy brakowało pracy oraz pieniędzy.9
Iskrą była redukcja polskiej armii: 21 lutego 1794 roku Rada Nieustająca pod naciskiem Igelströma zatwierdziła cięcia. 12 marca generał Antoni Madaliński odmówił rozwiązania swojej brygady kawalerii i ruszył w stronę Krakowa. 24 marca Kościuszko złożył przysięgę na krakowskim Rynku, a 4 kwietnia pobił Rosjan pod Racławicami.10
Król Stanisław August, który w 1792 roku przystąpił do prorosyjskiej konfederacji targowickiej, i tym razem ustąpił Igelströmowi. Na początku kwietnia wydał uniwersał potępiający powstanie w Krakowie i ogłaszający Kościuszkę buntownikiem.11
Spisek i pogłoska
Od końca 1793 roku w Warszawie rósł spisek. Należeli do niego oficerowie i żołnierze garnizonu, ale też mieszczanie, z silną grupą rzemieślników prowadzonych przez starszyznę cechową. Jednym z nich był Jan Kiliński, urodzony w 1760 roku w Wielkopolsce mistrz szewski i radny miejski. Jego własna kamienica stała przy Szerokim Dunaju, niedaleko Rynku Starego Miasta.12
Kiliński przekonał starszyznę cechową, majstrów i czeladników, że mieszczanie mogą sami oswobodzić miasto, nie czekając na wojsko Kościuszki.13
Gdy do miasta dotarła wieść o Racławicach, Rosjanie wiedzieli, że szykuje się powstanie. Igelström chciał uderzyć pierwszy w Wielkim Tygodniu: wojsko miało otoczyć kościoły w czasie nabożeństw wielkosobotnich, zająć Arsenał i rozbroić resztę polskiego garnizonu. Plan wyszedł na jaw i spiskowcy postanowili go uprzedzić.14
Historyk Vadzim Anipiarkou, który badał korespondencję Igelströma, zwraca uwagę, że ostatni reskrypt Katarzyny II do niego, z 16 kwietnia, był zawoalowanym rozkazem wyprowadzenia wojska ze stolicy. Przyszedł za późno.15
Siły w mieście
Na papierze Rosjanie byli znacznie silniejsi. Szczegółowy wykaz rosyjskiego garnizonu ogłoszony w Warszawie w 1794 roku podawał 7948 ludzi, 1041 koni i 34 działa. Muzeum Historii Polski i Polskie Radio podają około 7500. Zofia Strzyżewska pisze o 5000, a Monica Gardner o 9000.16
Polski garnizon liczył około 3000 do 3500 żołnierzy, a wielu z nich należało do spisku. Ilu mieszczan walczyło, nie wiadomo. Kazimierz Bartoszewicz w 1909 roku uznał 3000 za najwyższą możliwą liczbę, podczas gdy świadkowie mówili o 1500 do 2000.17
17 kwietnia: miasto powstaje
17 kwietnia, Wielki Czwartek. W nocy polskie wojsko w koszarach szykowało się do wymarszu. Przed świtem padły pierwsze strzały przy Żelaznej Bramie, gdzie rozbito rosyjską placówkę, a wystrzał armatni z Arsenału dał sygnał całemu miastu.18
Otwarto Arsenał i rozdano broń ludowi. Uzbrojone tłumy ruszyły na ulicę Miodową, przy której stała kwatera główna Igelströma. Walki wokół jego siedziby trwały cały dzień.19
Źródła różnie nazywają ten budynek. Muzeum Historii Polski pisze o pałacu Morsztynów, a Bartoszewicz o dawnym pałacu Załuskich, który frontem wychodził na Miodową, a tyłem na Podwale.20
Kiliński prowadził mieszczan walczących na Starym Mieście i atak na siedzibę Igelströma.21
Na Trakcie Królewskim regiment Działyńskich, jeden z pułków polskiego garnizonu, wyruszył z koszar w stronę Zamku i rozbił rosyjski oddział przy kościele Świętego Krzyża. Dowodzący tam Rosjanami generał Miłaszewicz został ranny i dostał się do niewoli.22
Walczono też wokół Arsenału i na ulicach Starego Miasta.23
Plac Saski i noc walk
Rosjanie próbowali przysłać Igelströmowi pomoc z południa miasta. Silna kolumna sformowana przy rogatkach Jerozolimskich podeszła pod Pałac Saski, a drogę zagrodzili jej z początku tylko uzbrojeni mieszczanie z jedną armatą. Strzelali z bramy i dziedzińca, potem z sąsiedniego pałacu Brühla, a część rosyjskiej kolumny zajęła się rabunkiem. Kolumna nie dotarła do Igelströma i zawróciła.24
Wieczorem generał Stanisław Mokronowski, weteran bitwy pod Zieleńcami, był już komendantem miasta, a Ignacy Zakrzewski prezydentem Warszawy. Monica Gardner przytacza późniejszą odezwę, w której Kościuszko wskazał właśnie tych dwóch jako zasługujących na wdzięczność narodu.25
W nocy walki nie ustały. Johann Gottfried Seume, niemiecki poeta i sekretarz Igelströma, był świadkiem bitwy na ulicach i trafił do niewoli. Zostawił relację o huku armat, dzwonach i bębnach przez całą noc, wydaną później jako Einige Nachrichten über die Vorfälle in Polen.26
18 kwietnia: ucieczka Igelströma
18 kwietnia, Wielki Piątek. Osaczony Igelström zrezygnował z walki o miasto i wydostał się z częścią swoich ludzi ulicami w stronę Żoliborza. Bartoszewicz pisze, że wcześniej poprosił o rozmowy, w czasie przerwy w strzelaninie wymknął się i schronił u oddziału pruskiego stojącego na Powązkach.27
Według Bartoszewicza Rosjanie pozostawieni w ambasadzie bronili się do około piątej po południu, kiedy budynek zdobyto szturmem. Liczy on około 38 godzin walki od pierwszych strzałów do upadku ambasady i odnotowuje, że znaleziono w niej tajne archiwum rosyjskich posłów.28
Zdaniem Anipiarkou Igelström uniknął wprawdzie niewoli, ale stracił realny wpływ na bieg wydarzeń.29
Straty i skutki
Wykaz z 1794 roku liczył 2265 zabitych Rosjan, a prezes Polskiej Fundacji Kościuszkowskiej Leszek Krześniak mówi o ponad 2000. Liczba jeńców różni się w zależności od zestawienia: raport Kościuszki mówił o 1400, a wykaz z 1794 roku o 161 oficerach, 1445 żołnierzach i 320 osobach służby i innych cywilach. Straty polskie Bartoszewicz szacuje na 800 do 900 zabitych i rannych, a przytaczany przez niego Tadeusz Korzon na 900 do 1000.30
19 kwietnia. Warszawa formalnie przystąpiła do powstania Kościuszki, a władzę w mieście objęła Rada Zastępcza Tymczasowa. Zasiadł w niej także Kiliński. W Wielką Niedzielę w katedrze odśpiewano Te Deum w obecności króla. Wkrótce władze miasta wezwały mieszkańców do pomocy przy umacnianiu Warszawy.31
Kilka dni później powstało Wilno i wyparło swój rosyjski garnizon, biorąc do niewoli generała Arsieniewa. Materiały dydaktyczne Ośrodka Rozwoju Edukacji określają insurekcję warszawską jako największą porażkę Rosjan w czasie powstania.32
Leszek Krześniak podkreśla, jak rzadko ludność cywilna odgrywała tak wielką rolę w wojnie: rzemieślnicy pod wodzą szewca razem z wojskiem, które zostało w mieście, pobili rosyjski garnizon i zmusili go do opuszczenia stolicy.33
Sukces nie przetrwał. Latem Warszawa wytrzymała dwumiesięczne oblężenie przez Prusaków i Rosjan. 10 października Kościuszko został pobity i wzięty do niewoli pod Maciejowicami, a po szturmie Pragi 4 listopada stolica skapitulowała. Walki na przedpolu opisujemy w tekście o bitwie pod Kobyłką.34
Jan Kiliński w pamięci
Kiliński został pułkownikiem i sformował regiment z mieszczan, a latem walczył w obronie Warszawy. Po upadku powstania dwukrotnie więzili go Rosjanie. Zmarł w Warszawie w 1819 roku.35
Stał się symbolem udziału mieszczaństwa w insurekcji, a portal dzieje.pl zalicza go do pierwszych polskich bohaterów narodowych spoza szlachty.36
Do jego pamiętników trzeba podchodzić ostrożnie. Bartoszewicz, który z nich korzystał, ostrzegał, że Kiliński zawyżał liczby, pisząc na przykład o 24 000 rosyjskich żołnierzy w mieście, a jego drugiemu pamiętnikowi trudno ufać.37
W 1936 roku na placu Krasińskich, w pobliżu Arsenału, stanął pomnik Kilińskiego z wzniesioną szablą. W 1942 roku niemieccy okupanci zdjęli go, jak przypomina IPN, w odwecie za usunięcie niemieckiej tablicy z pomnika Kopernika, a pomnik przetrwał wojnę w Muzeum Narodowym. Po wojnie stanął na Podwalu, w pobliżu miejsca, gdzie stała kamienica Kilińskiego.38
