Czym był incydent na moście Marco Polo?
Incydent na moście Marco Polo to starcie z późnego wieczoru 7 lipca 1937 roku. Japońscy żołnierze na nocnych ćwiczeniach w pobliżu mostu Marco Polo (Lugouqiao) pod Pekinem, nazywanym wtedy Peiping, starli się z chińskimi żołnierzami 29. Armii, którzy stali przy moście i w otoczonym murami miasteczku Wanping. Każda strona obwiniała drugą. Rozejmy z 9 i 11 lipca upadły, Japonia wysłała posiłki, a do końca lipca Japończycy zajęli Pekin i Tianjin. Starcie przerodziło się w pełną wojnę Chin z Japonią.6
Nikomu nigdy nie udało się dowieść, kto oddał pierwszy strzał przy moście Marco Polo. Znacznie lepiej udokumentowane jest to, co stało się potem: w ciągu trzech tygodni nocna potyczka o zaginionego żołnierza zamieniła się w wojnę, która trwała do 1945 roku i stała się częścią wojny na Pacyfiku. Ten artykuł śledzi incydent dzień po dniu, od nocy 7 lipca do upadku Pekinu i Tianjinu pod koniec miesiąca, i zestawia to, co twierdziła każda ze stron.7
Północne Chiny latem 1937 roku
Japonia trzymała wojska w północnych Chinach na podstawie protokołu bokserskiego z 1901 roku, który pozwalał mocarstwom strzec poselstw w Pekinie i dwunastu punktów na linii kolejowej prowadzącej do morza. Dodatkowe porozumienie z 1902 roku zezwalało tym oddziałom na ćwiczenia polowe bez uprzedzania władz chińskich, chyba że strzelano ostrą amunicją (feux de guerre). Na początku lipca 1937 roku japońskie siły liczyły tam około 7 tysięcy żołnierzy według Ligi Narodów, a od 7 do 15 tysięcy według szacunków, na które powołał się później trybunał tokijski. Pozostałe mocarstwa miały znacznie mniejsze oddziały.8
Japońscy żołnierze stacjonowali w Fengtai, miejscowości tuż na zachód od Pekinu, który nosił wtedy nazwę Peiping. Nieco dalej, na południowy zachód od miasta, leżał most w Lukouchiao (Lugouqiao), nazywany przez ludzi Zachodu mostem Marco Polo. Liga Narodów podawała, że dzieli go od Pekinu 13 kilometrów, ambasada USA 10 mil (16 km), a Barbara Tuchman 12 mil (19 km). Obok stało niewielkie, otoczone murami miasteczko Wanping.9
O znaczeniu mostu decydowały koleje. Urzędnik chińskiego MSZ opisywał Lukouchiao jako węzeł trzech linii kolejowych, a trybunał tokijski zauważył, że kto trzymał most, ten mógł kontrolować Pekin od zachodu. Tuchman, biografka amerykańskiego oficera Josepha Stilwella, ówczesnego attaché wojskowego w Pekinie, nazwała tamtejszą linię kolejową jedyną drogą do miasta, której nie kontrolowali jeszcze Japończycy. Japończycy wielokrotnie domagali się wycofania chińskich wojsk z Lukouchiao.10
Chińskie wojska w regionie należały do 29. Armii generała Song Zheyuana (Sung Che-yuan), który przewodniczył zarazem Radzie Politycznej Hebei-Czahar. Żołnierze przy moście i w Wanping pochodzili z jej 37. Dywizji, którą według ambasad USA i Japonii dowodził generał Feng Zhian (Feng Chih-an). Sam Song przebywał wtedy na urlopie w domu (w Szantungu, od prawie dwóch miesięcy, jak odnotowała ambasada USA).11
Przez około dwa tygodnie przed incydentem japońskie wojska prowadziły ćwiczenia w pobliżu mostu, według ustaleń trybunału tokijskiego co noc. Komitet Ligi Narodów pisał, że częstotliwość tych ćwiczeń niepokoiła Chińczyków, a do starcia doszło „w atmosferze napięcia” (przekład nasz).12
Noc 7 lipca
Wieczorem 7 lipca japońskie wojska prowadziły nocne ćwiczenia w pobliżu Lukouchiao i tej nocy w pobliżu mostu padły strzały. Według ambasady USA była to kompania japońskiej straży ambasady z brygady Kawabe, która wyszła z Pekinu i dotarła tam przez Fengtai. Relacje różnią się co do godziny. Ambasada USA meldowała o starciu krótko przed północą, a ambasada Japonii podała godzinę 23.40, ale trybunał tokijski ustalił, że Japończycy już około 22.00 telefonowali do władz chińskich w sprawie chińskiego ostrzału.13
Według wersji japońskiej ogień otworzyli chińscy żołnierze 29. Armii. Ambasada Japonii w Waszyngtonie twierdziła, że Chińczycy zaatakowali „bez żadnego powodu” (przekład nasz). Dodawała, że oddział przerwał ćwiczenia i wezwał posiłki z Fengtai, a żołnierze mieli przy sobie tak mało ostrej amunicji, że nie mogli sprowokować walki.14
Według wersji chińskiej Japończycy zgłosili zaginięcie żołnierza i zażądali wpuszczenia do Wanping, by przeszukać miasteczko. Gdy odmówiono, zaatakowali. Chińscy urzędnicy dodawali, że zaginiony żołnierz wkrótce wrócił do swoich, a trybunał tokijski ustalił, że 9 lipca sami Japończycy poinformowali Chińczyków o jego odnalezieniu.15
W nocy obie strony zgodziły się zbadać sprawę na miejscu. Wczesnym rankiem 8 lipca chińscy i japońscy oficerowie weszli do Wanping na rozmowy i właśnie wtedy walka wybuchła znowu.16
8 lipca: walki o Wanping
8 lipca. Relacje z poranka znów się różnią. Chińscy wartownicy przy bramach Wanping powiedzieli amerykańskiemu dyplomacie, że Japończycy zaczęli ostrzeliwać miasteczko około 3.30 w nocy, zabijając lub raniąc kilkudziesięciu żołnierzy i zabijając co najmniej dziesięciu cywilów. Japoński zastępca attaché wojskowego oświadczył prasie, że Chińczycy ponownie otworzyli ogień około 5 rano, a Japończycy musieli się bronić. Trybunał tokijski ustalił, że około 5 rano japoński batalion zaatakował w pobliżu mostu, a około 6 na Wanping spadł ogień karabinów maszynowych.17
W ciągu dnia Japończycy oblegali Wanping, ostrzeliwali je z moździerzy i artylerii i ponawiali swoje żądania, a chińska załoga je odrzucała. Biuro japońskiego attaché wojskowego ogłosiło, że zginął japoński porucznik, a kilku żołnierzy zostało zabitych lub rannych.18
Pierwsze reakcje w obu stolicach już się rozchodziły. W Tokio MSZ powiedziało ambasadorowi USA, że „nasi wojskowi zdają się uważać, iż ostrzał ze strony chińskich żołnierzy, od którego zaczął się incydent, nie był zaplanowany” (przekład nasz). W Nankinie urzędnik chińskiego MSZ nazwał incydent „wyraźnie zaplanowanym przez Japończyków” (przekład nasz).19
9-11 lipca: rozejmy, które nie przetrwały
9 lipca. Miejscowi dowódcy uzgodnili rozejm i wzajemne wycofanie wojsk. Według ambasady USA zagraniczni świadkowie widzieli, że Chińczycy dotrzymali umowy i wycofali się na zachód od rzeki Yongding (Yungting).20
10 lipca. Około tysiąca japońskich żołnierzy znów ruszyło w rejon Wanping, meldowała ambasada USA. Rząd Japonii twierdził natomiast, że w nocy 10 lipca to 29. Armia złamała porozumienie i nagle ostrzelała japońskie wojska.21
11 lipca. Zawarto lokalne porozumienie. Według urzędnika ambasady Japonii w Pekinie podpisano je o 20.00 i przewidywało ono przeprosiny ze strony oficerów 29. Armii, ukaranie winnych i gwarancje, że incydent się nie powtórzy. Jako sygnatariusza po stronie chińskiej ambasada USA wymieniła generała Zhang Zizhonga (Chang Tzu-chung), burmistrza Tianjinu.22
Tego samego dnia japoński gabinet postanowił wzmocnić garnizon w północnych Chinach oddziałami Armii Kwantuńskiej z Mandżurii i armii stacjonującej w Korei oraz zmobilizować dalsze jednostki w Japonii. W oświadczeniu nazwał incydent ponad wszelką wątpliwość zaplanowaną zbrojną akcją antyjapońską strony chińskiej (przekład nasz), deklarując zarazem politykę nierozszerzania incydentu i lokalnego rozwiązania.23
Według trybunału tokijskiego japoński sztab generalny postanowił 10 lipca wysłać dwie brygady Armii Kwantuńskiej, jedną dywizję z Korei i trzy dywizje z Japonii, a w nocy 11 lipca, na wieść o ugodzie z Chińczykami, wstrzymał mobilizację w kraju. Japońskie archiwum podsumowuje to krótko: konflikt na pewien czas rozwiązano lokalnie, ale ostatecznie wybuchła pełna wojna.24
Nankin i Tokio nie ustępują
Rząd Japonii obstawał przy lokalnym porozumieniu, zawartym z pominięciem chińskiego rządu centralnego w Nankinie, i, jak odnotowała Liga Narodów, ostrzegał Nankin przed wysyłaniem wojsk na północ, do prowincji Hebei. Tymczasem posiłki wciąż napływały. Według chińskich meldunków, na które powołała się Liga Narodów, do 12 lipca Japończycy mieli wokół Tianjinu i Pekinu ponad 20 tysięcy żołnierzy i 100 samolotów. Ambasada Chin w Waszyngtonie mówiła 15 lipca o 200 tysiącach żołnierzy.25
Czang Kaj-szek odpowiedział przemówieniem w górskim kurorcie Kuling (Lushan), które Centralna Agencja Informacyjna opublikowała z datą 19 lipca (trybunał tokijski datuje samo przemówienie na 17 lipca). Zapowiedział, że gdy Chiny dojdą do granicy wytrzymałości, będą walczyć do końca: „Nie szukamy wojny. Odpieramy zamach na nasze istnienie” (przekład nasz). Postawił cztery minimalne warunki: żadne porozumienie nie może naruszać suwerenności i integralności terytorialnej Chin, nie wolno bezprawnie zmieniać Rady Politycznej Hebei-Czahar, nie wolno pod presją z zewnątrz usuwać urzędników mianowanych przez rząd centralny i nie wolno ograniczać pozycji 29. Armii.26
Koniec lipca: upadek Pekinu i Tianjinu
Nowe starcia w Langfangu, między Pekinem a Tianjinem, i przy bramie Kwanganmen w Pekinie, które trybunał tokijski datuje na 25 i 26 lipca, przerodziły się w otwartą walkę. Ambasada Japonii obwiniała o nie „kolejne akty zdrady ze strony chińskich wojsk” (przekład nasz).27
28 lipca. Wczesnym rankiem japońskie lotnictwo zaatakowało Nanyuan tuż pod Pekinem, a wokół miasta wybuchły walki. Ambasada USA meldowała później, że w Nanyuanie poległ dowódca dywizji generał Zhao Dengyu (Chao Teng-yu). Tego dnia, jak ustalił trybunał tokijski, Czang Kaj-szek polecił Songowi wycofać się do Baoding (Paoting), a w nocy, według ambasady USA, Song opuścił Pekin wraz ze swoimi wojskami.28
29 lipca. W Tianjinie japońskie samoloty bombardowały między innymi Uniwersytet Nankai, a walki trwały dwa dni, zanim Chińczycy wycofali się na południe.29
Do końca lipca chińskie wojska opuściły rejon Pekinu i Tianjinu, a Japończycy opanowali oba miasta. Trybunał tokijski datuje zajęcie Pekinu na 8 sierpnia, gdy japońskie wojska pod dowództwem Shozo Kawabe przemaszerowały ulicami miasta. W drugim tygodniu sierpnia walki wybuchły w Szanghaju, który stał się drugim teatrem wojny.30
Wojna, która się wtedy zaczęła, trwała do 1945 roku. Bitwy takie jak druga bitwa o Changsha w 1941 roku były dopiero przed nią, a po ataku na Pearl Harbor konflikt stał się częścią II wojny światowej w Azji i na Pacyfiku.31
Kto strzelił pierwszy?
Ani Liga Narodów, ani ambasada USA w Pekinie nie próbowały rozstrzygać, kto oddał pierwszy strzał. Liga zestawiła wersję chińską i japońską, a ambasada napisała w sierpniu 1937 roku: „Zapewne nigdy nie da się ustalić, czy strzał, od którego zaczęły się walki w pobliżu mostu Marco Polo, oddał Japończyk czy Chińczyk” (przekład nasz).32
Mimo to ambasada obarczyła odpowiedzialnością Japończyków, bo w napiętej sytuacji prowadzili nocne ćwiczenia tuż obok chińskiego garnizonu i poza strefą, którą protokół z 1901 roku wyznaczył obcym wojskom. Nie sądziła, by japońscy wojskowi zaplanowali samo starcie, ale uznała, że szybko postanowili wykorzystać je jako pretekst do rozszerzenia swoich wpływów w północnych Chinach.33
Trybunał tokijski, obradujący po klęsce Japonii, uznał starcie za początek drugiej fazy wojny, którą Japonia rozpoczęła w Mandżurii w 1931 roku. Odnotował, że w czerwcu 1937 roku Hideki Tōjō, wówczas szef sztabu Armii Kwantuńskiej, proponował, by najpierw „zadać cios” chińskiemu rządowi (przekład nasz).34
Historycy wciąż się spierają. W przeglądzie japońskich badań z 2014 roku historyk Duan Ruicong pisał, że chińscy badacze niemal jednogłośnie uważają, iż pierwsi strzelili Japończycy, a większość japońskich badaczy uznaje incydent za przypadkowy. Część japońskich badaczy obwinia o pierwszy strzał chińskich komunistów, co krytykowali japońscy historycy Ikuhiko Hata, Keiichi Eguchi i Sankichi Yasui. Duan uważał, że ta zagadka może nigdy nie zostać rozwiązana.35
Kiedy zaczęła się wojna?
Japońscy urzędnicy mówili o incydencie północnochińskim, a później o incydencie chińskim. Tę drugą nazwę trybunał tokijski uznał za fałszywe określenie toczonej w rzeczywistości wojny. Jak zauważa Duan Ruicong, japońscy historycy wciąż spierają się, czy liczyć „wojnę ośmioletnią” od lipca 1937 roku, czy „wojnę piętnastoletnią” od incydentu mukdeńskiego z września 1931 roku.36
Chiny przez długi czas datowały swoją wojnę obronną od 7 lipca 1937 roku, jako wojnę ośmioletnią. W styczniu 2017 roku władze przesunęły jej oficjalny początek na 18 września 1931 roku, a Ministerstwo Edukacji poleciło odpowiednio poprawić podręczniki, co czyni z niej wojnę czternastoletnią.37
Pekińskie Muzeum Wojny Oporu Narodu Chińskiego przeciw Japońskiej Agresji upamiętnia incydent przy moście jako początek wojny, ale oś czasu przy wejściu do sal wystawowych obejmuje lata 1931-1945, zauważył Keith Huxen z National WWII Museum. Według historyków Departamentu Stanu USA starcie z 7 lipca 1937 roku wciągnęło Chiny i Japonię w pełną wojnę, a konflikt, który z niego wyrósł, pchnął Stany Zjednoczone ku wojnie z Japonią. Więcej o japońskich wojnach tego okresu piszemy w historii wojskowej Japonii.38
