Czym był rajd na Saint-Nazaire?
Rajd na Saint-Nazaire, operacja o kryptonimie Chariot, był brytyjskim atakiem przeprowadzonym w nocy z 27 na 28 marca 1942 roku na wielką śluzę w Saint-Nazaire, jedyny dok na atlantyckim wybrzeżu okupowanej Francji zdolny przyjąć niemiecki pancernik „Tirpitz”. Stary niszczyciel HMS Campbeltown, wyładowany materiałami wybuchowymi, staranował o 1:34 zewnętrzne wrota, a komandosi wysadzali urządzenia doku. Kilka godzin później okręt wybuchł i zniszczył wrota. Dok był wyłączony z użytku do końca wojny, ale większość uczestników rajdu zginęła lub trafiła do niewoli.13
Rajd był zakładem o zaskoczenie: kilkuset ludzi w małych drewnianych łodziach i jeden stary niszczyciel popłynęło osiem kilometrów w górę bronionej rzeki, do jednej z głównych niemieckich baz morskich we Francji. Brytyjski głównodowodzący w Plymouth, admirał sir Charles Forbes, uznał go za trudniejszy od rajdu na Zeebrugge z 1918 roku.14
Jeden dok dla „Tirpitza”
Na początku 1942 roku jedną z największych trosk Admiralicji była obawa, że nowy niemiecki pancernik „Tirpitz” pójdzie śladem „Bismarcka” na Atlantyk, a potem skieruje się do bazy w zachodniej Francji. Na tym wybrzeżu mógł go przyjąć tylko jeden dok: wielka śluza w Saint-Nazaire nad Loarą, zbudowana dla liniowca „Normandie”. Oficjalny historyk brytyjskiej marynarki Stephen Roskill podaje jej wymiary: 1148 stóp długości i 164 stopy szerokości, czyli około 350 na 50 metrów. Z obu stron zamykały ją ogromne wrota zwane kesonami, dzięki którym można ją było osuszyć i używać jako suchego doku.15
Saint-Nazaire był czymś więcej niż dokiem. Należał do głównych niemieckich baz wojny z żeglugą na Atlantyku, stały tam też potężne betonowe schrony dla okrętów podwodnych, w czasie rajdu częściowo jeszcze w budowie. Port leżał na północnym brzegu Loary, osiem do dziesięciu kilometrów w górę ujścia od otwartego morza.16
Czas miał znaczenie. W lutym 1942 roku pancerniki „Scharnhorst” i „Gneisenau” wymknęły się z Brestu przez kanał La Manche, o czym piszemy w artykule o przejściu przez kanał La Manche, a sześć tygodni później ruszył rajd na Saint-Nazaire.17
Plan: niszczyciel jako bomba
Pomysł niespodziewanego ataku na dok wyszedł z wydziału planowania Sztabu Marynarki. Ogólny plan opracowano w dowództwie lorda Louisa Mountbattena, szefa operacji połączonych (Chief of Combined Operations), a zatwierdzili go szefowie sztabów.18
Bronią był HMS Campbeltown, stary niszczyciel, który do 1940 roku służył w marynarce Stanów Zjednoczonych jako USS Buchanan. Przekazano go wtedy Brytyjczykom jako jeden z pięćdziesięciu niszczycieli wymienionych na bazy. Okręt odciążono, by przy najwyższym przypływie syzygijnym przeszedł nad mieliznami ujścia, i przerobiono tak, by przypominał niemiecki okręt wojenny. W dziobie zamknięto około trzech ton materiałów wybuchowych, z zapalnikami nastawionymi na mniej więcej dwie i pół godziny po staranowaniu zewnętrznych wrót śluzy.19
Komandosi mieli zejść na ląd po dziobie „Campbeltowna” oraz z łodzi motorowych w dwóch innych miejscach, przy Starym Molo i przy Starym Wejściu, i zniszczyć pompownię, mechanizmy poruszające wrotami i inne cele. Pochodzili z No. 2 Commando, z dodatkiem pododdziałów z innych jednostek: 44 oficerów i 224 żołnierzy pod dowództwem podpułkownika Charlesa Newmana z pułku Essex.20
Komandor porucznik Robert Ryder dowodził siłami morskimi z motorowej kanonierki MGB 314. Miał szesnaście łodzi motorowych, z których część wiozła żołnierzy, a część torpedy, oraz kuter torpedowy MTB 74. „Campbeltownem” dowodził komandor podporucznik Stephen Beattie. Na morzu zespół eskortowały dwa niszczyciele typu Hunt, „Atherstone” i „Tynedale”.21
W górę Loary
Zespół wypłynął z Falmouth o 14:00 26 marca w ponad 400-milową drogę. Po świcie 27 marca niszczyciele podniosły niemieckie bandery, a rano „Tynedale” zaatakował niemiecki okręt podwodny, który zanurzył się awaryjnie.22
Ryder obawiał się, że okręt podwodny zdradził zespół, i na pewien czas skierował się na południowy zachód, by zmylić przeciwnika. Roskill pisze, że U-Boot przetrwał i zameldował o okrętach, ale Niemcy nie powiązali tego z Saint-Nazaire i wysłali na morze torpedowce stacjonujące w porcie. Tej nocy rzeczywiście nie było ich w porcie: według Roskilla i Rydera było ich pięć, według dziennika wojennego niemieckiego Sztabu Wojny Morskiej cztery, a dziennik podaje, że sprawdzały szlaki z powodu zagrożenia minowego.23
Po drodze napotkano też francuskie kutry rybackie. Dwa zatrzymano, zabrano z nich załogi i zatopiono. O 20:00 Ryder i Newman przeszli na MGB 314, a około 22:00 zespół odnalazł brytyjski okręt podwodny ustawiony u wejścia do ujścia jako znak nawigacyjny. Niszczyciele eskorty odłączyły się i 621 ludzi na „Campbeltownie” i osiemnastu małych jednostkach popłynęło dalej samotnie.24
Około północy lotnictwo brytyjskie zbombardowało port, by odciągnąć uwagę obrońców, ale niskie chmury przeszkodziły w bombardowaniu, a samoloty postawiły w gotowości wszystkie obsługi dział. Mimo to zespół podszedł na dwie mile od doków, zanim około 1:30 zapaliły się reflektory. Sygnaliści Rydera odpowiadali na niemieckie wezwania po niemiecku i podawali się za własne okręty, a ten blef dał kilka minut, zanim działa na brzegu otworzyły ogień na dobre.25
Taran
Pod ogniem z obu brzegów i oślepiony reflektorami Beattie poprowadził „Campbeltowna” prosto na dok. O 1:34 czasu brytyjskiego 28 marca, cztery minuty później niż zakładał plan, okręt staranował zewnętrzne wrota śluzy Normandie i utkwił w nich. Według zarządu portu i CWGC jego dziób wbił się we wrota na około 10 metrów. Załoga zatopiła go następnie na miejscu.26
Komandosi z pokładu od razu zeszli na ląd. Ich grupy minerskie wysadziły pompownię i budynek z mechanizmami wrót oraz podpaliły inne zabudowania.27
Łodziom motorowym poszło znacznie gorzej. Drewniane kadłuby i zbiorniki benzyny były wystawione na ogień z bliska i jedna łódź za drugą stawała w płomieniach. Przy Starym Wejściu i przy Starym Molo tylko nieliczne wysadziły żołnierzy zgodnie z planem. Ryder zszedł na ląd, by sprawdzić, czy „Campbeltown” mocno tkwi we wrotach, a potem kazał MTB 74 wystrzelić torpedy z opóźnionym zapłonem we wrota śluzy przy Starym Wejściu.28
Walka na lądzie i ucieczka morzem
MGB 314 stała pod silnym ogniem przy Starym Wejściu i zabierała ludzi z „Campbeltowna”. Ryder naliczył wokół siebie siedem czy osiem płonących łodzi. Z kanonierką pełną rannych i bez możliwości zabrania żołnierzy o 2:50 zdecydował się wycofać. Podczas wychodzenia z portu przy swoim działku zginął starszy marynarz William Savage, celowniczy pom-pomu kanonierki.29
Na lądzie ludzie Newmana dowiedzieli się, że łodzie zatonęły i nie ma jak wrócić. Newman postanowił więc przebijać się w głąb kraju. Uzasadnienie jego Krzyża Wiktorii opisuje, jak poprowadził szturm przez most ostrzeliwany przez niemieckie karabiny maszynowe. Ocaleni przedzierali się ulicami, aż po wyczerpaniu amunicji zostali obezwładnieni i wzięci do niewoli. Garstce udało się wymknąć i wrócić do Wielkiej Brytanii, według CWGC pięciu ludziom.30
W dół rzeki przedarło się niewiele łodzi. Około 6:30 wracające do portu niemieckie torpedowce natknęły się na niszczyciele eskorty i po krótkiej wymianie ognia zawróciły. Z osiemnastu małych jednostek do domu wróciły cztery. Pozostałe zatonęły albo zostały porzucone, część zniszczyli sami Brytyjczycy, bo nie dałyby rady przebyć drogi powrotnej.31
Jedną z tych walk znamy z uzasadnienia Krzyża Wiktorii. Sierżant Thomas Durrant, saper przydzielony do komandosów, obsługiwał karabin maszynowy Lewis na łodzi ML 306. Według uzasadnienia, wielokrotnie ranny, strzelał z bliska w mostek niemieckiego niszczyciela nawet wtedy, gdy jego dowódca wezwał załogę łodzi do poddania się. Zmarł z ran.32
Wybuch i następne dni
„Campbeltown” nie wybuchł w zaplanowanym czasie. Eksplozja nastąpiła przed południem 28 marca, według zarządu portu o 11:30 czasu francuskiego, a według dziennika wojennego niemieckiego Sztabu Wojny Morskiej o 11:45. Na pokładzie byli oglądający okręt niemieccy oficerowie i żołnierze, a w pobliżu stali gapie, według niemieckiego dziennika głównie francuscy robotnicy stoczniowi. Wielu zginęło. Wybuch zniszczył zewnętrzne wrota śluzy.33
Tego dnia niemiecki dziennik wojenny nazwał atak rajdem nękającym, który zakończył się klęską przeciwnika. Odnotował pierwsze meldunki o 67 zabitych, 62 ciężko i 74 lekko rannych Niemcach, łącznie z ofiarami wybuchu, a także o 21 zabitych i 140 wziętych do niewoli brytyjskich żołnierzach na lądzie.34
30 marca wybuchły opóźnione torpedy MTB 74 przy Starym Wejściu. W zamieszaniu niemieccy żołnierze otworzyli ogień w porcie i zginęło wielu francuskich robotników. Niemiecki dziennik wojenny odnotowuje, że wojsko ogłosiło w Saint-Nazaire stan oblężenia, aresztowano 80 cywilów, a kilka osób rozstrzelano po wyrokach sądów wojennych.35
Rajd dotarł też do Hitlera. Po południu 28 marca rozkazał natychmiast przenieść dowództwo okrętów podwodnych z wybrzeża w głąb kraju. Według Roskilla sztab przeniósł się z Lorient do Paryża 29 marca.36
Straty i Krzyże Wiktorii
Forbes meldował straty marynarki: 34 oficerów i 157 marynarzy zabitych lub zaginionych spośród 62 oficerów i 291 marynarzy, którzy wypłynęli. Z komandosów nie wróciło 34 oficerów i 178 żołnierzy spośród 44 oficerów i 224 żołnierzy. Wielu zaginionych było w rzeczywistości jeńcami. Roskill pisze, że ponad połowę strat marynarki stanowili ludzie wzięci do niewoli.37
Ostateczne liczby się różnią. Roskill podaje 85 zabitych i zaginionych w marynarce i 59 w wojskach lądowych, razem 144. Commonwealth War Graves Commission (CWGC), komisja opiekująca się grobami wojennymi Wspólnoty Narodów, liczy 612 uczestników rajdu zamiast 621 i podaje 169 zabitych, 215 wziętych do niewoli i 228 ludzi, którzy wrócili do Wielkiej Brytanii. Polegli w rajdzie spoczywają na cmentarzu wojennym Escoublac-la-Baule na zachód od Saint-Nazaire, a ci, których groby nie są znane, są upamiętnieni na Brookwood Memorial.38
Przyznano pięć Krzyży Wiktorii. Ryder, Beattie i pośmiertnie Savage otrzymali je w „London Gazette” z 21 maja 1942 roku. Krzyż Beattiego przyznano także w uznaniu dla bezimiennej załogi jego okrętu, a Savage’a dla ludzi z małych łodzi. Newman i pośmiertnie Durrant otrzymali swoje w czerwcu 1945 roku, już po zakończeniu wojny w Europie. Newman dostał się do niewoli podczas rajdu.39
Co dał rajd
Główny cel osiągnięto. Zdjęcia lotnicze pokazały zniszczone wrota, a ponieważ zniszczono też pompy i mechanizmy wrót, „Tirpitz” nie mógł korzystać z doku. Dok pozostał wyłączony z użytku do końca wojny i nadawał się do pracy dopiero w 1947 roku według zarządu portu, a w 1948 według CWGC.40
Obie strony oceniły wynik zupełnie inaczej. Po raporcie admirała dowodzącego we Francji niemiecki Sztab Wojny Morskiej zapisał, że sukces przeciwnika był niewielki, a sukces obrony wielki. Roskill uznał natomiast, że rajd podważył zaufanie Niemców do obrony wybrzeża i skłonił ich do wiązania jeszcze większej liczby ludzi i broni w garnizonach.41
W Wielkiej Brytanii oficjalną relację z rajdu wydano już w 1943 roku. Roskill zestawił go później z atakiem Drake’a na Kadyks w 1587 roku i rajdem na Zeebrugge z 1918 roku jako przykład przemyślanej śmiałości. Szerszy obraz walk na Zachodzie daje nasz przewodnik po froncie zachodnim II wojny światowej oraz historia wojskowa Wielkiej Brytanii.42
