Czym był rajd na Dieppe?
Rajd na Dieppe, operacja o kryptonimie Jubilee, był alianckim rajdem na okupowany przez Niemców francuski port Dieppe, przeprowadzonym 19 sierpnia 1942 roku. Około 6100 żołnierzy, w tym 4963 Kanadyjczyków, wylądowało w pięciu punktach wybrzeża. Wszystkie swoje cele osiągnął tylko brytyjski No. 4 Commando. Główne natarcie utknęło na plażach przed miastem i wczesnym popołudniem rajd był skończony. Straty kanadyjskie wyniosły 3367 ludzi, w tym 1946 jeńców.13
Był to rajd, a nie inwazja: wojska miały zająć miasto, zniszczyć, co się da, i odpłynąć jeszcze na tym samym przypływie. Wśród 237 okrętów i barek desantowych nie było jednostki większej od niszczyciela typu Hunt. Takich niszczycieli było osiem, siedem brytyjskich i jeden polski, ORP „Ślązak”.14
Rajd zamiast drugiego frontu
W 1942 roku Związek Radziecki, broniący się przed niemiecką inwazją, naciskał na sojuszników, by otworzyli drugi front w Europie Zachodniej. Wielka Brytania nie była jeszcze w stanie przeprowadzić inwazji na pełną skalę, więc dowództwo operacji połączonych (Combined Operations Headquarters) lorda Louisa Mountbattena planowało w zamian duże rajdy na francuskie wybrzeże. Duży rajd miał sprawdzić niemiecką obronę na Zachodzie i wypróbować nowe barki desantowe i sprzęt przed właściwą inwazją.15
Dieppe wybrano w kwietniu 1942 roku. Miało port, stację radarową i pobliskie baterie nadbrzeżne, a przy tym leżało w zasięgu myśliwców startujących z Anglii. Nad podejściami od morza górowały jednak wysokie klify, a jedynymi przerwami w nich były samo miasto i dwie wąskie plaże, pod Pourville na zachodzie i pod Puys na wschodzie. Planiści wojsk lądowych opowiadali się za natarciem czołowym na miasto, oficerowie marynarki uważali je za zbyt ryzykowne.16
Do rajdu wyznaczono 2. Kanadyjską Dywizję Piechoty, która od dawna ćwiczyła w Wielkiej Brytanii, ale nie była jeszcze w boju. Pierwsza wersja operacji, o kryptonimie Rutter, była gotowa na początku lipca. 7 lipca niemieckie samoloty zbombardowały dwa okręty desantowe z wojskiem na pokładzie, stojące przy wyspie Wight, a ponieważ pogoda wciąż nie sprzyjała, operację odwołano. W połowie lipca dowództwo operacji połączonych wróciło do niej pod nowym kryptonimem Jubilee.17
Plan i siły
Plan przewidywał desanty w pięciu miejscach na odcinku około dziesięciu mil. O 4:50 czasu brytyjskiego, tuż przed świtem, miały ruszyć cztery natarcia na skrzydłach: No. 4 Commando na baterię nadbrzeżną pod Varengeville, South Saskatchewan Regiment pod Pourville, Royal Regiment of Canada pod Puys i No. 3 Commando na baterię pod Berneval. Pół godziny później Royal Hamilton Light Infantry i Essex Scottish miały uderzyć na główną plażę przed miastem, a razem z nimi miały lądować czołgi Churchill z Calgary Regiment.18
Z planu wykreślono ciężkie bombardowanie miasta przewidziane dla operacji Rutter, między innymi dlatego, że gruzy mogły zablokować ulice czołgom. Spadochroniarzy zastąpili komandosi. Wsparcie ogniowe miały dać 4-calowe działa niszczycieli, kilka specjalnie uzbrojonych barek i myśliwce atakujące z działek. Roskill, brytyjski oficjalny historyk działań morskich, ocenił, że w starciu z tak silną obroną było ono całkowicie niewystarczające.19
Wojskami lądowymi dowodził generał major J. H. Roberts, a siłami morskimi komandor John Hughes-Hallett. Obaj byli na pokładzie niszczyciela HMS Calpe. Wicemarszałek lotnictwa T. L. Leigh-Mallory kierował lotnictwem z Anglii. Stacey liczy około 6100 żołnierzy: 4963 Kanadyjczyków, około 1075 Brytyjczyków, około 50 amerykańskich rangersów i 15 Francuzów. Siły wypłynęły z portów na południowym wybrzeżu Anglii wieczorem 18 sierpnia.20
Skrzydła: Berneval i Varengeville
Pech dał o sobie znać o 3:47, mniej więcej godzinę przed pierwszymi desantami. Barki wiozące No. 3 Commando pod Berneval natknęły się na mały niemiecki konwój i w ostrej potyczce na morzu zostały rozproszone. Dwa niszczyciele osłaniające to skrzydło, HMS Brocklesby i polski ORP „Ślązak”, nie włączyły się do walki. Roskill pisze, że ich starszy oficer uznał, iż ogień pochodzi z brzegu, a Stacey wskazuje, że był nim polski dowódca „Ślązaka”.21
Do brzegu dotarło tylko siedem z 23 barek z No. 3 Commando. Większość tych, którzy wylądowali, szybko została rozbita. Z jednej barki wysiadło jednak niezauważonych trzech oficerów i 17 żołnierzy. Wspięli się żlebem i przez mniej więcej półtorej godziny ostrzeliwali baterię pod Berneval z broni ręcznej, nie pozwalając jej strzelać do okrętów. Potem odpłynęli.22
Na zachodnim skrzydle No. 4 Commando, około 250 ludzi pod dowództwem lorda Lovata, wylądował zgodnie z planem, zdobył na bagnety baterię pod Varengeville i zniszczył jej sześć dział kalibru 15 centymetrów. Około 7:30 wycofał się jako jedyny oddział rajdu, który osiągnął wszystkie cele. Dwukrotnie ranny kapitan Patrick Porteous poprowadził do ostatniego natarcia oddział, który stracił oficerów, i otrzymał Krzyż Wiktorii.23
Puys i Pourville
Pod Puys, w wąskiej przerwie w klifach tuż na wschód od Dieppe, Royal Regiment of Canada potrzebował ciemności i zaskoczenia. Nie miał ani jednego, ani drugiego. Pierwsze barki dobiły do brzegu spóźnione, o 5:07, przy coraz jaśniejszym dniu, a obrońcy na klifach byli w pełnej gotowości. Żołnierzy przygwoździł ogień pod opasanym drutem kolczastym murem nadbrzeżnym i tylko nielicznym udało się zejść z plaży. Ocaleni poddali się po kilku godzinach.24
Stacey liczy 227 poległych i zmarłych spośród 554 żołnierzy pułku, którzy wyruszyli, i tylko dwóch oficerów i 65 żołnierzy, którzy wrócili do Anglii. Juno Beach Centre podaje 556 żołnierzy, którzy wypłynęli, ponad 200 zabitych i 264 wziętych do niewoli. Veterans Affairs Canada nazywa to najcięższymi stratami, jakie kanadyjski batalion poniósł jednego dnia w całej wojnie. Wschodni cypel pozostał w rękach Niemców, a jego działa mogły razić główne plaże.25
Pod Pourville South Saskatchewan Regiment wylądował o 4:52 i zaskoczył Niemców. Większość pułku zeszła jednak na ląd na zachód od rzeki Scie i musiała przejść przez jedyny most, by dotrzeć do swoich celów na wzgórzach. Podpułkownik Cecil Merritt przeprowadzał przez most pod ogniem grupę za grupą. Według uzasadnienia jego Krzyża Wiktorii wymachiwał hełmem i wołał: „Chodźcie! Nie ma się tu czym przejmować” (przekład nasz). Queen's Own Cameron Highlanders of Canada, którzy wylądowali po nich, posunęli się w głąb lądu w stronę Petit Appeville, zanim także musieli zawrócić. Straż tylna Merritta osłaniała odwrót z plaży i trafiła do niewoli.26
Główne plaże
Przed miastem Essex Scottish i Royal Hamilton Light Infantry wylądowali tuż po ataku myśliwców Hurricane z działek, ale pierwsze czołgi przypłynęły 10 do 15 minut za późno. W tej przerwie obrońcy ochłonęli i zasypali plażę ogniem z cypli i budynków nadbrzeżnych. Żołnierze z Hamilton oczyścili kasyno na zachodnim końcu promenady, a małe grupy przedostały się do miasta, ale Essex Scottish na odkrytej wschodniej części plaży nie zdołali pokonać muru nadbrzeżnego.27
Jak zauważa Stacey, był to pierwszy bój czołgów Churchill. Z 29 czołgów, które zjechały z barek, dwa utonęły, a 15 pokonało mur, ale betonowe zapory na ulicach nie wpuściły do miasta żadnego z nich. Unieruchomione na kamienistej plaży lub uszkodzone, nadal wspierały ogniem piechotę, a niemal wszyscy czołgiści zginęli lub trafili do niewoli.28
Na pokładzie „Calpe” Roberts nie miał wiarygodnych wiadomości. Przekręcony meldunek sugerował, że Essex Scottish wdarli się do miasta, więc o 7:00 rzucił do walki odwód, Les Fusiliers Mont-Royal, na 26 barkach. Żołnierze dostali się pod ogień, zanim barki dobiły do brzegu, a potem utknęli na plaży. Następny był Royal Marine „A” Commando. Jego dowódca, podpułkownik J. P. Phillipps, widząc ogień przed sobą, wstał w barce i dał pozostałym znak do zawrócenia. Został śmiertelnie ranny.29
Odwrót oraz bitwa na morzu i w powietrzu
O 9:00 było jasne, że Niemcy wciąż trzymają oba cyple, i odwrót wyznaczono na 11:00. Barki płynęły po żołnierzy pod osłoną dymu i przez gęsty ogień. Spod Pourville zabrano wielu żołnierzy South Saskatchewan Regiment i Cameron Highlanders, ale z głównych plaż uszło niewielu. Około 12:20 do plaż przed miastem nie dało się już dopłynąć, a wkrótce po pierwszej, jak podaje Stacey, nadszedł ostatni sygnał ze sztabu brygadiera W. W. Southama na plaży: „Nasi ludzie tutaj się poddali” (przekład nasz).30
Kapitan honorowy John Weir Foote, kapelan Royal Hamilton Light Infantry, przez około osiem godzin przenosił pod ogniem rannych do punktu opatrunkowego. Według uzasadnienia jego Krzyża Wiktorii odrzucił ostatnią sposobność opuszczenia brzegu, „decydując się podzielić los ludzi, którym przez ponad trzy lata posługiwał” (przekład nasz). Był pierwszym kanadyjskim kapelanem odznaczonym Krzyżem Wiktorii.31
Nad głowami walczących Royal Air Force stoczyła wielką bitwę powietrzną w obronie okrętów. Uchroniła flotę przed poważnymi stratami, ale alianci stracili 106 samolotów, co było największą stratą Royal Air Force jednego dnia w całej wojnie. Badania powojenne wykazały, że Niemcy stracili 48 maszyn. Niszczyciel HMS Berkeley, trafiony bombą około 13:00, trzeba było dobić brytyjskimi torpedami.32
ORP „Ślązak” dowodził komandor podporucznik Romuald Nałęcz-Tymiński. Jako dowódcę okrętu wymieniają go zarówno opublikowany w 1947 roku raport Hughesa-Halletta z rajdu, jak i Instytut Pamięci Narodowej. Szerszy udział Polski w wojnie opisuje nasza historia wojskowa Polski.33
Cena i wnioski
Stacey i Veterans Affairs Canada podają straty kanadyjskie na 3367 ludzi. Liczba ta obejmuje łącznie zabitych, rannych i jeńców. Oba źródła liczą 1946 jeńców. Stacey podaje 907 poległych Kanadyjczyków, wliczając zmarłych później w niewoli, a Veterans Affairs Canada 916. Stacey zauważa, że w ciągu dziewięciu godzin pod Dieppe armia kanadyjska straciła więcej jeńców niż przez jedenaście miesięcy późniejszej kampanii w północno-zachodniej Europie.34
Straty osobowe Royal Navy wyniosły 550 ludzi, a marynarka straciła niszczyciel i 33 barki desantowe. Straty niemieckie we wszystkich trzech rodzajach sił zbrojnych wyniosły około 600 ludzi według szacunku Roskilla, a niemieckie naczelne dowództwo przyznało się do 591.35
8 września Churchill powiedział w Izbie Gmin, że zasługa wojskowa „za tę nader dzielną akcję należy się wojskom kanadyjskim, które stanowiły pięć szóstych sił szturmowych”, oraz że „rajd należy uznać za rozpoznanie walką” (przekład nasz). Veterans Affairs Canada i Juno Beach Centre opisują go dziś jako kosztowną porażkę, której wnioski pomogły aliantom odnieść sukces w D-Day w 1944 roku.36
Najważniejszym wnioskiem, jak głosił oficjalny raport, była potrzeba przytłaczającego wsparcia ogniowego w pierwszej fazie desantu. Stacey i Roskill odnotowują też decyzję o utworzeniu stałych morskich sił desantowych. Porzucono pomysł rozpoczynania inwazji od zdobycia bronionego portu. Stacey pisze, że jedną z odpowiedzi na pytanie, jak zaopatrywać armię przez otwarte plaże, był prefabrykowany port Mulberry. Jak te wnioski wykorzystano w 1944 roku, opisujemy w artykule o bitwie o Normandię i w naszym przewodniku po froncie zachodnim II wojny światowej.37
