Czym były walki w bocage w 1944 roku?
Walki w bocage, przez Amerykanów nazywane bitwą żywopłotów, toczyła amerykańska 1. Armia w Normandii w czerwcu i lipcu 1944 roku. Bocage to kraina małych pól, z których każde otacza ziemny wał porośnięty gęstym żywopłotem, i wszystkie atuty dawała ona niemieckim obrońcom. Amerykanie nauczyli się atakować pole po polu zespołami piechoty, czołgów i saperów, a czołgi wyposażyli w przecinaki do żywopłotów, takie jak Rhino sierżanta Curtisa Culina. Saint-Lô zdobyli 18 lipca, a operacja Cobra, rozpoczęta 25 lipca, przełamała niemiecki front i wyprowadziła ich z bocage.5
Szóstego czerwca 1944 roku Amerykanie wyszli na brzeg Normandii. Gdy ruszyli w głąb lądu, zatrzymały ich żywopłoty bocage. Przez siedem tygodni amerykańska 1. Armia walczyła o każde kolejne poletko, a cenę jednej mili liczono w tysiącach ludzi. O samym lądowaniu piszemy w artykule D-Day i bitwa o Normandię, a o finale kampanii w tekście bitwa pod Falaise.6
Kraina żywopłotów
Normandzcy chłopi od stuleci otaczali żywopłotem każdy kawałek ziemi, pole, pastwisko i sad. Taki żywopłot był w połowie ziemią, a w połowie krzewami: u podstawy miał ziemny wał grubości od 1 do 4 stóp (mniej więcej od 30 centymetrów do 1,2 metra), z którego wyrastały krzewy, pnącza i niewielkie drzewa na wysokość od 3 do 15 stóp, czyli od około metra do 4,5 metra. Wyznaczał granice własności, zatrzymywał bydło i chronił ziemię przed wiatrem od morza.7
Pola były małe, około 200 na 400 jardów (mniej więcej 180 na 370 metrów), i nieregularne, więc żywopłoty biegły bez żadnego porządku. Do każdego pola prowadził przesmyk dla ludzi, bydła i wozów, a między wałami wiły się wklęsłe polne drogi.8
To właśnie jest bocage, i zajmował on niemal cały teren przed Amerykanami, od półwyspu Cotentin po Caumont. Wokół Carentan rozległe mokradła zostawiały tylko kilka dróg i pasy suchej, poprzecinanej żywopłotami ziemi. Na froncie brytyjskim i kanadyjskim, na południe i południowy wschód od Caen, teren był inny: bardziej otwarty, łagodnie falisty, z polami i łąkami, dogodny dla czołgów, a lotnictwo chciało tam budować lotniska.9
Dlaczego żywopłoty sprzyjały obrońcy
Każde pole było małą twierdzą. Kilka sąsiednich pól tworzyło pozycję obronną rozbudowaną w głąb, gęste zarośla ukrywały obrońców, a wały chroniły ich przed ogniem. Żywopłoty zasłaniały też widok, przez co trudno było celować z ciężkiej broni i korygować ogień artylerii. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że w tym zamkniętym terenie przewagę miała obrona, a kanadyjska nazywa bocage bardzo nieprzydatnym dla broni pancernej i korzystnym dla obrońcy.10
Niemcy umieli to wykorzystać. Według studium Michaela Doublera dla Combat Studies Institute armii amerykańskiej ich przednia linia była łańcuchem obsadzonych pól, każdego bronionego przez niewielki oddział, a z tyłu czekały odwody, czołgi i działa szturmowe gotowe do kontrataku. Karabiny maszynowe wkopane w narożniki pól brały atakujących w ogień krzyżowy, a moździerze, wstrzelane zawczasu w pola, zadały jego zdaniem nawet 75 procent amerykańskich strat w Normandii.11
Czołgi z początku nie pomagały. Trzymane na drogach, trafiały pod ogień dział przeciwpancernych, które te drogi pilnowały. Pchnięty na żywopłot czołg stawał dęba, odsłaniał cienkie dno i celował armatą w niebo. Niemcom sprzyjała też pogoda: w czerwcu i lipcu 1944 roku było więcej chmur, wiatru i deszczu niż kiedykolwiek od 1900 roku, a lotnictwo alianckie wiele dni nie mogło wystartować.12
Czerwiec: szok bocage
Plany inwazji tak bardzo skupiały się na samym lądowaniu, że o żywopłotach w głębi lądu prawie nie myślano. Nie opracowano na nie taktyki ani specjalnego sprzętu, a dywizje nie ćwiczyły walki w takim terenie.13
Pierwsze natarcia pokazały, ile to kosztuje. Według amerykańskich opracowań wojskowych 2. Dywizja Piechoty szturmowała w dniach 12-16 czerwca Wzgórze 192 na północny wschód od Saint-Lô. Z tego wzniesienia Niemcy widzieli amerykańskie tyły aż po plaże, a dywizja straciła ponad 1200 ludzi i go nie zdobyła. W połowie czerwca utknęły też natarcia 29. Dywizji na Saint-Lô, a pod koniec miesiąca front zatrzymał się mniej więcej osiem kilometrów przed miastem.14
Ten sam kłopot mieli Brytyjczycy na zachód od Caen. Brytyjska historia oficjalna opisuje, jak w czerwcu 7. Dywizja Pancerna, słynne „Szczury Pustyni”, weszła w bocage koło Tilly-sur-Seulles: ukryta w żywopłotach niemiecka piechota próbowała wrzucać granaty do wież, a dla Brytyjczyków stało się jasne, że czołgi muszą działać razem z piechotą.15
Amerykańska 1. Armia generała Omara Bradleya zdobyła najpierw port Cherbourg, który padł 26 czerwca. Trzeciego lipca Bradley ruszył z ogólną ofensywą na południe, przez bocage, w stronę Coutances i Saint-Lô.16
Piechota, czołgi i saperzy, pole po polu
Rozwiązanie przyszło z samych oddziałów. Dywizje opracowywały własne metody, ćwiczyły je na tyłach i przekazywały sobie to, co działało. Według amerykańskich opracowań tej kampanii 29. Dywizja Piechoty generała Charlesa Gerhardta utworzyła małe zespoły: na każde pole przypadała drużyna piechoty i jeden czołg, a saperzy wysadzali przejścia w wałach.17
W opisie Doublera czołg ostrzeliwał z armaty i karabinów maszynowych przeciwległy żywopłot, a piechota szła przez środek pola, z dala od żywopłotów po bokach. Kompania techniczna dywizji przyspawała do czołgów żelazne zęby, którymi taranowały wał, robiąc otwory na ładunki saperów, a wysadzone przejście pozwalało czołgowi pójść za piechotą na następne pole.18
Osobnym kłopotem była łączność, bo radiostacje czołgów i piechoty pracowały na innych kanałach. Na pancerzach montowano więc telefony połączone z wewnętrznym interkomem załogi, żeby piechur schowany za czołgiem mógł wskazać mu cel.19
Jedenastego lipca nowe metody przeszły próbę w natarciu, które obie amerykańskie relacje opisują szczegółowo. 2. Dywizja wróciła na Wzgórze 192 z zespołami wyszkolonymi do walki w żywopłotach. Niemieckie pancerfausty unieruchomiły lub zawróciły wszystkie sześć czołgów z pierwszego rzutu jednego z batalionów, ale pod osłoną 20 tysięcy pocisków samej artylerii dywizyjnej 38. pułk piechoty wszedł w południe na szczyt, a Niemcy się wycofali.20
Rhino sierżanta Culina
Tego lipca wymyślono wiele urządzeń do przebijania żywopłotów: zęby, „widelec do sałaty”, przecinaki do zarośli i lemiesze spychaczy. Najsłynniejsze wyszło spod ręki sierżanta Curtisa G. Culina ze 102. Szwadronu Rozpoznawczego Kawalerii. Przyspawał on do czołgu stalowy złom z niemieckiej zapory drogowej i zrobił przecinak z zębami jak kły, które przytrzymywały przód czołgu przy ziemi, gdy ten przedzierał się przez wał.21
Pokaz obejrzał Bradley, według amerykańskich opracowań wojskowych 14 lipca. Zrobił on na nim takie wrażenie, że kazał produkować przecinaki masowo, a jednostki techniczne spawały je ze stali niemieckich zapór plażowych. Żołnierze nazwali urządzenie „nosorożcem” (rhinoceros), a czołgi, które je nosiły, „Rhino”. Według tych samych opracowań na początku operacji Cobra miały je trzy na pięć czołgów 1. Armii.22
Bradley zakazał ich używania aż do Cobry, żeby Niemcy nie zobaczyli ich wcześniej. Doubler podaje, że między 14 a 25 lipca zbudowano ponad 500 przecinaków.23
Saint-Lô, 11-18 lipca
Saint-Lô było węzłem dróg całego amerykańskiego odcinka. Główne uderzenie na miasto wyprowadzała 29. Dywizja, od północnego wschodu i od wschodu, wzdłuż grzbietu Martinville, a obok niej nacierała 35. Dywizja. Bombardowane z powietrza i ostrzeliwane z ziemi miasto leżało w gruzach.24
Wczesnym rankiem 17 lipca major Thomas D. Howie poprowadził 3. batalion 116. pułku piechoty na odsiecz innemu batalionowi, odciętemu na grzbiecie. Dotarł do niego, a kilka minut po tym, jak zgodził się iść dalej na miasto, zginął od niemieckiego pocisku.25
Osiemnastego lipca grupa bojowa 29. Dywizji pod dowództwem generała brygady Normana Coty wjechała do Saint-Lô. Wiozła na jeepie ciało Howiego okryte amerykańską flagą, żeby wszedł do miasta z pierwszymi żołnierzami, i złożyła je na gruzach przed kościołem Sainte-Croix. Korespondenci wojenni nazwali go „majorem z Saint-Lô”.26
Miasto zostało zdobyte 18 lipca i oczyszczone następnego dnia, gdy lipcowa ofensywa 1. Armii dobiegła końca. Według amerykańskiej historii oficjalnej 29. Dywizja straciła w walkach o Saint-Lô ponad 3 tysiące ludzi, a 35. Dywizja ponad 2 tysiące. Według niej w ciągu siedemnastu dni natarcia armia posunęła się na zachód od Viry tylko o około siedem mil, czyli jakieś 11 kilometrów. Zarówno amerykańska, jak i brytyjska historia oficjalna szacują straty 1. Armii od 3 lipca do zdobycia Saint-Lô na około 40 tysięcy ludzi, a amerykańska dodaje, że dziewięciu na dziesięciu było piechurami.27
Operacja Cobra: wyjście z żywopłotów
Bradley postanowił teraz przełamać front na wąskim odcinku na zachód od Saint-Lô, za dywanem bomb. Brytyjczycy i Kanadyjczycy nie przestawali atakować pod Caen, między innymi w operacji Goodwood od 18 lipca, i ściągali na siebie większość niemieckich wojsk pancernych. Kanadyjska historia oficjalna liczy, że w przededniu Cobry naprzeciw Brytyjczyków stało siedem niemieckich dywizji pancernych, a naprzeciw Amerykanów tylko dwie, Panzer Lehr i 2. Dywizja Pancerna SS.28
Cobrę opóźniała zła pogoda. Dwudziestego czwartego lipca nalot się zaczął i został odwołany, a 25 lipca ruszył naprawdę. Tego ranka blisko 3 tysiące samolotów, w tym ponad 1500 ciężkich bombowców, bombardowało pas ziemi na południe od drogi z Saint-Lô do Périers.29
Część bomb spadła za blisko, na pozycje amerykańskie. Amerykańska historia oficjalna liczy 111 zabitych i 490 rannych, brytyjska ponad stu zabitych i sześciuset rannych. Zginął wśród nich generał broni Lesley J. McNair, dowódca amerykańskich wojsk lądowych (Army Ground Forces).30
Niemieckim pozycjom nalot wyrządził znacznie więcej szkód. Stanowiska dywizji Panzer Lehr zamieniły się w coś, co jej dowódca Fritz Bayerlein opisał później jako krajobraz księżycowy. VII Korpus generała J. Lawtona Collinsa przełamał front, 27 lipca Amerykanie zbliżali się do Coutances, a 30 lipca weszli do Avranches u nasady półwyspu Cotentin. Droga z bocage stała otworem.31
Przez tę lukę dywizje pancerne George'a Pattona wyszły na południe i do Bretanii. Walka w Normandii zamieniła się w wojnę manewrową, która w sierpniu zakończyła się okrążeniem armii niemieckich pod Falaise.32
Cena i lekcja
Doubler zalicza walki w żywopłotach do najcięższych, jakie armia amerykańska stoczyła w Europie, porównywalnych dopiero z późniejszymi bitwami w lesie Hürtgen i w Ardenach. Według jego obliczeń 1. Armia straciła od D-Day do 31 lipca około 100 tysięcy ludzi, w 85 procentach z piechoty, a kompanie strzeleckie topniały często do około stu żołnierzy. Ciężko płacili też Niemcy: do połowy lipca ich straty w Normandii przekroczyły 100 tysięcy ludzi, a według amerykańskiej historii oficjalnej uzupełnić miano tylko około 12 procent z nich.33
Doubler widzi w tej bitwie lekcję przystosowania. Pomysły, pisze, szły z dołu, od ludzi walczących na polach, a przecinak Culina był najlepszym przykładem tego, jak pomysł jednego żołnierza zmienił całą armię. Pod koniec lipca piechota, czołgi, saperzy i obserwatorzy artylerii współdziałali w sposób, którego nikt nie ćwiczył przed lądowaniem.34
