ENZapisz się
Polski oficer 1. Dywizji Pancernej i amerykański major z 90. Dywizji Piechoty USA pochylają się razem nad mapą w Chambois, sierpień 1944

Bitwa pod Falaise, 1944: Polacy na Maczudze

II wojna światowa · 12 do 21 sierpnia 1944 · Alianci kontra Niemcy · ~9 min czytania · Aktualizacja: listopad 2026

Najbliższa rocznica: 12 sierpnia 2027, 83. rocznica rozpoczęcia 12 sierpnia w historii ›

Zbiory Archives Normandie, 1944, przez Wikimedia Commons, domena publiczna.

W skrócie

Zwyciężają Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada, Polska, Wolni Francuzi), przegrywają Niemcy.

Data
12 do 21 sierpnia 1944. Obrona wzgórza 262 od 19 do 21 sierpnia
Miejsce
Między Falaise, Trun i Chambois, Normandia, Francja
Okres
Bitwa o Normandię, II wojna światowa
Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada, Polska, Wolni Francuzi)Gen. Bernard Montgomery, gen. Omar Bradley, gen. Harry Crerar, gen. bryg. Stanisław Maczek (1 Dywizja Pancerna)Zwycięstwo
NiemcyNiemiecka 7 Armia i 5 Armia Pancerna (Grupa Armii B): feldmarsz. Günther von Kluge, potem feldmarsz. Walter ModelPorażka

W liczbach

Siły
Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada, Polska, Wolni Francuzi):
Wojska amerykańskie, brytyjskie, kanadyjskie, polskie i francuskie. 1 Dywizja Pancerna walczyła w składzie 1 Armii Kanadyjskiej, na wzgórzu 262 około 1500 piechurów i 80 czołgów1
Niemcy:
Dwie armie Grupy Armii B, w kotle być może około 100 tysięcy żołnierzy2
Straty
Alianci (USA, Wielka Brytania, Kanada, Polska, Wolni Francuzi):
Ciężkie. Kanadyjczycy stracili od 8 do 21 sierpnia około 5500 ludzi (1470 zabitych). 1 Dywizja Pancerna straciła około 1440 żołnierzy (325 zabitych, około 1000 rannych i 114 zaginionych)3
Niemcy:
Szacunki wahają się od około 10 tysięcy zabitych i 40 do 50 tysięcy jeńców do około 60 tysięcy zabitych lub wziętych do niewoli. Dziesiątki tysięcy zdołały się wydostać4

Dane według częstych szacunków. Różnią się w zależności od źródła.

Wynik
Rozstrzygające zwycięstwo aliantów. Rozbicie wojsk niemieckich w Normandii
W skrócie

Bitwa w kotle Falaise, stoczona od 12 do 21 sierpnia 1944 roku, zakończyła bitwę o Normandię. Wojska amerykańskie zataczały łuk od południa, a oddziały kanadyjskie, brytyjskie i polskie nacierały spod Caen na południe, zamykając w okrążeniu znaczną część dwóch armii niemieckich. Aby przeciąć ostatnią drogę ucieczki, 1 Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka opanowała wzgórze 262 pod Mont Ormel, nazwane Maczugą, i 19 sierpnia połączyła się z Amerykanami w Chambois. Przez dwa dni odcięci Polacy bronili wzgórza przed rozpaczliwymi atakami Niemców od wewnątrz i z zewnątrz kotła, aż 21 sierpnia dotarli do nich Kanadyjczycy.5

W sierpniu 1944 roku armie niemieckie w Normandii wpadły w zaciskającą się pułapkę. Ostatnia droga ucieczki biegła obok zalesionego grzbietu pod wsią Mont Ormel, a na tym grzbiecie stali żołnierze generała Stanisława Maczka: około 1500 piechurów i 80 czołgów, odciętych od swoich, z kończącą się amunicją, atakowanych z obu stron naraz.6

Pułapka w Normandii

Przez siedem tygodni po D-Day alianci tkwili w miejscu. W żywopłotach zachodniej Normandii i na otwartej równinie wokół Caen zdobywali teren metr po metrze. Hitler zakazał wszelkiego odwrotu, więc niemieckie dywizje broniły się tam, gdzie stały, i topniały bez uzupełnień. Pod koniec lipca Amerykanie przełamali wreszcie front w operacji Cobra, zajęli Avranches i wypuścili na otwartą przestrzeń nową 3 Armię George'a Pattona.7

Odpowiedź Hitlera dopełniła klęski. W nocy z 6 na 7 sierpnia rzucił cztery dywizje pancerne na Mortain, by dojść do morza pod Avranches i odciąć Pattona. Natarcie utknęło w ciągu doby pod ogniem amerykańskiej artylerii i rakiet z samolotów Typhoon, ale Hitler kazał je kontynuować za wszelką cenę. Każdy kilometr, który jego czołgi pokonywały na zachód, wpychał je głębiej w worek.8

Ciemna mapa lokalizacyjna ze złotą gwiazdką w świecącym kółku, która wskazuje przybliżone miejsce bitwy: Bitwa pod Falaise, z wybrzeżami, rzekami i jeziorami regionu oraz małą wkładką z mapą świata, na której zaznaczono ten obszar
Bitwa pod Falaise: gwiazdka wskazuje przybliżone miejsce bitwy, a wkładka pokazuje ten obszar na mapie świata. Mapa wykonana do tego artykułu na podstawie danych Natural Earth, bez współczesnych granic. Mapa lokalizacji: © Echoes of Battle (dane: Natural Earth, domena publiczna)

Alianccy dowódcy dostrzegli szansę. Gdy Amerykanie Omara Bradleya i George'a Pattona skręcili na północ ku Argentan, 1 Armia Kanadyjska uderzyła spod Caen w stronę Falaise: w nocy 7 sierpnia w operacji Totalize, a 14 sierpnia w operacji Tractable. W obu natarciach alianckie bomby spadły omyłkowo na żołnierzy kanadyjskich i polskich. Samo Falaise zdobyła 16 sierpnia 2 Kanadyjska Dywizja Piechoty. Między kleszczami znalazła się duża część niemieckiej 7 Armii i 5 Armii Pancernej, być może 100 tysięcy ludzi, którym została tylko jedna droga: coraz węższy przesmyk między Trun a Chambois.9

Trzech generałów w mundurach stojących razem w plenerze
Ci, którzy zastawili pułapkę: Montgomery z amerykańskimi generałami Pattonem (z lewej) i Bradleyem (w środku) w kwaterze 21 Grupy Armii w Normandii, 7 lipca 1944 roku. Imperial War Museums. Domena publiczna

Luka pod Argentan

Pułapka powinna była zatrzasnąć się wcześniej. 13 sierpnia Bradley zatrzymał XV Korpus Pattona tuż na południe od Argentan, choć Kanadyjczycy byli jeszcze kilka mil przed Falaise. Pas ziemi między nimi, szeroki na niecałe 40 kilometrów, nazwano luką między Argentan a Falaise. Dlaczego Bradley nie pozwolił Pattonowi jej zamknąć, stało się, jak pisze oficjalny historyk armii amerykańskiej Martin Blumenson, przedmiotem zażartej polemiki, która do dziś nie wygasła. Gdy generałowie się wahali, dziesiątki tysięcy Niemców wymknęły się na wschód.10

16 sierpnia Hitler pozwolił wreszcie na odwrót. Feldmarszałek Günther von Kluge, obwiniany o porażkę pod Mortain, stracił dowództwo, a jego miejsce zajął feldmarszałek Walter Model. Montgomery kazał teraz korpusowi kanadyjskiemu zamknąć kocioł dalej na wschód, pod Trun i Chambois. Rozkaz dla Polaków był bezwzględny: 1 Dywizja Pancerna ma za wszelką cenę i jak najszybciej przebić się za Trun, do Chambois.11

Pancerna dywizja Maczka

1 Dywizja Pancerna miała dumny rodowód. Jej trzon wywodził się z 10 Brygady Kawalerii, którą Stanisław Maczek prowadził we wrześniu 1939 roku jako pierwszą w pełni zmotoryzowaną jednostkę Wojska Polskiego. Po klęsce Polski, a potem Francji jej żołnierze przedostali się do Wielkiej Brytanii, gdzie dywizję sformowano rozkazem gen. Sikorskiego z 25 lutego 1942 roku.12

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku dywizja przeprawiła się do Normandii i weszła do walki pod dowództwem kanadyjskim, w operacji Totalize od 8 sierpnia. 6 sierpnia, jak przypomina portal dzieje.pl, Maczek wezwał żołnierzy do walki „twardo, ale po rycersku”. W kulminacyjnym momencie bitwy dywizja była podzielona na trzy zgrupowania głęboko na tyłach nieprzyjaciela, z których jedno stało na wzgórzach nad Coudehard.13

Generał Stanisław Maczek i oficerowie 1. Dywizji Pancernej w beretach pochyleni nad mapą, Scarborough, lipiec 1944
Generał Stanisław Maczek (w środku) na odprawie przed ćwiczeniami 1. Dywizji Pancernej w Scarborough w lipcu 1944 roku, kilka tygodni przed przeprawą do Normandii. Fotografia Czesława Datki, Narodowe Archiwum Cyfrowe. Domena publiczna
Kolumna czołgów Sherman polskiej 1. Dywizji Pancernej z załogami na polnej drodze przed operacją Totalize, 8 sierpnia 1944
Czołgi Sherman polskiej 1. Dywizji Pancernej ustawione przed operacją Totalize 8 sierpnia 1944 roku, jedenaście dni przed dotarciem dywizji na Mont Ormel. Fotografia Imperial War Museum B 8823. Domena publiczna (brytyjskie zdjęcie rządowe, wygasłe prawa Korony). Sierż. Wilkes, No. 5 Army Film and Photographic Unit, Imperial War Museums B 8823, przez Wikimedia Commons.

Wzgórze 262, czyli Maczuga

Mont Ormel to grzbiet długi na ponad trzy kilometry, który przecina drogę z Chambois do Vimoutiers i panuje nad okolicą na wiele kilometrów. 19 sierpnia przed południem polskie oddziały czołowe zbliżały się do jego północnego krańca, oznaczonego na mapach jako wzgórze 262, i zajęły go po krótkiej walce. Polacy nazwali te wzgórza Maczugą, bo na mapie kształtem przypominały maczugę.14

Posuwając się grzbietem na południe, polskie czołgi natknęły się na niemiecką kolumnę pojazdów i wozów pancernych, jadących zderzak w zderzak drogą na Chambois, i rozbiły ją. Dym z płonącej kolumny wisiał nad doliną aż do zmierzchu. Tego wieczoru inne polskie zgrupowanie wdarło się do Chambois, wsi w płomieniach, zasłanej trupami ludzi i koni, i spotkało tam żołnierzy amerykańskiej 90 Dywizji Piechoty. Polacy przekazali Amerykanom około 1300 jeńców. Pierścień wokół armii niemieckich został, przynajmniej na chwilę, zamknięty.15

Utrzymana w błękitach mapa operacyjna kotła Falaise z 1944 roku z otaczającymi go dywizjami alianckimi
Kocioł Falaise o 6.00 rano 20 sierpnia 1944 roku, z polską 1. Dywizją Pancerną zamykającą wylot kotła między Trun a Chambois. Mapa Sekcji Historycznej Armii Kanadyjskiej, Library and Archives Canada. Domena publiczna
Ostatnia droga ucieczki z pułapki biegła obok jednego zalesionego grzbietu, a Polacy nie zamierzali go oddać.

Dwa dni w okrążeniu

Do zmroku około 1500 polskich piechurów i mniej więcej 80 czołgów zajęło obronę okrężną na północnym krańcu grzbietu. Dwa bataliony piechoty i pułk pancerny patrzyły na zachód, w stronę kotła. Reszta strzegła podejść od północy i wschodu, bo Niemcy mieli nadejść z obu stron. Zaopatrzenie nie dotarło.16

20 sierpnia Niemcy uderzyli. Od strony kotła szli spadochroniarze generała Meindla, którzy nocą przeszli Dives, a za nimi tłoczyło się wszystko, co jeszcze liczyło na ucieczkę. Od zewnątrz 2 Dywizja Pancerna SS, która zdążyła już wyrwać się z okrążenia, zawróciła, by uderzyć na wzgórze od tyłu i utrzymać korytarz otwarty. Kulminacja nadeszła około piątej po południu, gdy niemiecka piechota z czołgami wdarła się w północno-wschodnią część polskiej obrony. Wyparli ją piechurzy, czołgiści i moździerzyści, którzy po wystrzelaniu min walczyli jak zwykli strzelcy. Kolejne wdarcie, na styku dwóch polskich batalionów, opanowano dopiero około siódmej.17

Wzgórze się utrzymało, ale noc była straszna. Kończyła się amunicja i paliwo. Około 300 rannych leżało pod gołym niebem, pod ostrzałem, bez należytej opieki, a wewnątrz małego pierścienia trzeba było jeszcze pilnować około 800 jeńców niemieckich. Tego dnia nie dotarła do Polaków żadna pomoc, a gdy zapadła noc, ich obrona była małą wyspą w szerokim strumieniu uciekających Niemców.18

Rankiem 21 sierpnia Niemcy zaatakowali znowu, a około południa polskie karabiny maszynowe rozbiły ostatnie natarcie niemieckiej piechoty, która szła prosto pod górę od kościoła w Coudehard. Po południu kanadyjscy grenadierzy gwardii, Canadian Grenadier Guards, przebili się na wzgórze drogami zawalonymi wrakami niemieckich pojazdów. Ich dziennik bojowy odnotował, że Polacy od trzech dni nie dostali żadnego zaopatrzenia i że płakali z radości, kiedy Kanadyjczycy się pojawili. Tego dnia przesmyk zamknięto ostatecznie i całkowicie.19

Korytarz śmierci

Ziemia u stóp Maczugi zamieniła się w rzeźnię. Drogi w kotle, pisał Blumenson, wyglądały jak kreski kredy na stole bilardowym, widoczne jak na dłoni dla alianckich lotników i obserwatorów artylerii, a od nocy 18 sierpnia alianckie działa biły w nie ze wszystkich stron. Kolumny ludzi, koni i pojazdów próbowały pod tym ogniem przejść Dives pod Saint-Lambert i Chambois. Jeden z weteranów wspominał po latach, że cała równina była w ruchu.20

Gdy ucichło, alianci policzyli szczątki. W samym przesmyku brytyjscy badacze z sekcji badań operacyjnych naliczyli 187 czołgów i dział samobieżnych, 157 lekko opancerzonych pojazdów, 1778 ciężarówek, 669 samochodów i 252 działa, nie licząc 1270 pojazdów w przyznanym jako niepełne spisie z całego kotła. Relacja Polskiej Agencji Prasowej w serwisie dzieje.pl podaje inne liczby: ponad 400 czołgów, 7 tysięcy innych pojazdów i blisko tysiąc dział. Eisenhower, objeżdżając pobojowisko, mówił, że ten widok mógłby opisać tylko Dante: można było iść setki metrów, stąpając wyłącznie po martwych, rozkładających się ciałach.21

Znaczenie Falaise

Kocioł Falaise zniszczył niemiecką obronę w Normandii. Liczby różnią się zależnie od źródła. Juno Beach Centre szacuje, że w okrążeniu znalazło się około 100 tysięcy Niemców, z których uciekła mniej niż połowa, a około 10 tysięcy zginęło i 40 tysięcy trafiło do niewoli. Blumenson podaje około 50 tysięcy jeńców i około 10 tysięcy zabitych znalezionych na polu, a Imperial War Museums około 60 tysięcy zabitych lub wziętych do niewoli i około 50 tysięcy tych, którzy się wydostali. Kto uciekł, zostawił zwykle ciężki sprzęt. Sami Polacy wzięli ponad 5 tysięcy jeńców.22

Cena była wysoka. Kanadyjczycy stracili między 8 a 21 sierpnia około 5500 ludzi, z czego 1470 zabitych. Straty polskiej dywizji w walkach pod Falaise podaje się na 325 zabitych, około tysiąca rannych i 114 zaginionych. 25 sierpnia wyzwolono Paryż, a do końca miesiąca Niemcy wycofali się za Sekwanę. Według obrazu samego Montgomery’ego pierwszym zadaniem armii kanadyjskiej było szczelne zakorkowanie normandzkiej butelki.23

Pamięć i Mont Ormel dziś

Dziś na Mont Ormel stoją pomnik i muzeum poświęcone Polakom, a na cmentarzu w Grainville-Langannerie spoczywa ponad 600 żołnierzy Maczka. Ze szczytu widać okolicę, nad którą panował grzbiet, aż po dolinę Dives, którą próbowały uciekać niemieckie kolumny.24

Maczek nigdy nie wrócił do kraju. Po wojnie komunistyczne władze odebrały mu polskie obywatelstwo, a generał zamieszkał w Edynburgu, gdzie przez lata pracował jako barman. Obywatelstwo przywrócono mu w 1989 roku. Zmarł w Edynburgu 11 grudnia 1994 roku, w wieku 102 lat, i zgodnie ze swoją wolą spoczął w holenderskiej Bredzie, wśród żołnierzy, którymi dowodził. Dla Polaków obrona Maczugi pozostaje jednym z najpiękniejszych czynów polskiego oręża na Zachodzie, bitwą stoczoną za wolność naszą i waszą.25 › Stanisław Maczek

Najczęściej zadawane pytania

Kto wygrał bitwę w kotle Falaise?

Wygrali alianci. Bitwa w kotle Falaise, stoczona od 12 do 21 sierpnia 1944 roku, zakończyła bitwę o Normandię okrążeniem znacznej części dwóch armii niemieckich, a 1 Dywizja Pancerna generała Stanisława Maczka opanowała wzgórze 262 pod Mont Ormel, by przeciąć ostatnią drogę ucieczki. Dziesiątkom tysięcy Niemców udało się jednak uciec, zwykle bez ciężkiego sprzętu.

Kiedy rozegrała się bitwa pod Falaise?

Walki w kotle Falaise trwały od 12 do 21 sierpnia 1944 roku. Polacy bronili wzgórza 262 pod Mont Ormel od 19 do 21 sierpnia, kiedy dotarli do nich Kanadyjczycy i kocioł uznano za zamknięty.

Czym była Maczuga?

Maczugą Polacy nazwali wzgórze 262 na północnym krańcu grzbietu Mont Ormel. Nazwę nadali jej Polacy, bo wzgórza na mapie kształtem przypominały maczugę.

Kto dowodził 1 Dywizją Pancerną?

Generał Stanisław Maczek, który w 1939 roku dowodził pierwszą w pełni zmotoryzowaną jednostką Wojska Polskiego. Jego dywizja walczyła w składzie 1 Armii Kanadyjskiej.

Gdzie zamknęły się alianckie kleszcze?

Polscy i amerykańscy żołnierze spotkali się w Chambois wieczorem 19 sierpnia 1944 roku i po raz pierwszy zamknęli przesmyk. Pierścień ostatecznie uszczelniono 21 sierpnia, gdy kanadyjscy grenadierzy gwardii dotarli do Polaków na wzgórzu 262.

Dlaczego z kotła Falaise uciekło tylu Niemców?

13 sierpnia generał Bradley zatrzymał korpus Pattona pod Argentan, gdy Kanadyjczycy byli jeszcze przed Falaise, i między nimi została luka szeroka na niecałe 40 kilometrów. Przyczyny tej decyzji do dziś budzą spory, a przez otwartą lukę wymknęły się dziesiątki tysięcy Niemców.

Czy można dziś odwiedzić wzgórze 262?

Tak. Na Mont Ormel, koło Coudehard, stoją pomnik i muzeum poświęcone Polakom. Ze szczytu widać dolinę Dives, którą próbowały uciekać niemieckie kolumny.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  2. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. ↩
  3. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. ↩
  4. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. ↩
  5. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. ↩
  6. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  7. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  8. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  9. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. ↩
  10. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  11. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  12. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. Institute of National Remembrance, „Remembering General Stanislaw Maczek on the 30th anniversary of his death”. ↩
  13. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. C. P. Stacey, The Victory Campaign. ↩
  14. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. C. P. Stacey, The Victory Campaign. ↩
  15. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. ↩
  16. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  17. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  18. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  19. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. C. P. Stacey, The Victory Campaign. ↩
  20. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  21. C. P. Stacey, The Victory Campaign. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Instytut Pamięci Narodowej, „Falaise”. ↩
  22. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. ↩
  23. Juno Beach Centre, „The Normandy Campaign”. dzieje.pl, „80 lat temu 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka zakończyła zwycięskie walki pod Falaise”. Imperial War Museums, „Falaise Pocket”. C. P. Stacey, The Victory Campaign. ↩
  24. Instytut Pamięci Narodowej, „Falaise”. Martin Blumenson, Breakout and Pursuit. ↩
  25. Institute of National Remembrance, „Remembering General Stanislaw Maczek on the 30th anniversary of his death”. Liberation Route Europe, „Stanislaw Maczek”. ↩

Źródła

Bitwy, które zmieniły świat

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Ten sam wybór dla każdego czytelnika · dlaczego? ·

Utrzymaj Maczugę z Maczkiem

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii narracją na prawdziwej mapie. Zapisz się poniżej na newsletter z nowymi opowieściami o bitwach, a gdy aplikacja wystartuje, wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.