13 stycznia 1849 roku pod wsią Chillianwala, niedaleko rzeki Dźhelam w Pendżabie, armia Kompanii Wschodnioindyjskiej pod dowództwem generała sir Hugha Gougha uderzyła na armię sikhijską radży Sher Singha Attariwali. Walka w gęstych zaroślach trwała od popołudnia do zmroku. Gdy zapadła noc, obie armie wciąż stały na polu i obie ogłosiły zwycięstwo, ale Kompania straciła około 2300 ludzi, a bitwa mocno nadwątliła brytyjską pewność siebie w Indiach. Pole bitwy leży dziś w pakistańskim Pendżabie.
Dwie armie nad Dźhelamem
Druga wojna brytyjsko-sikhijska wybuchła w 1848 roku od buntu w Multanie, do którego szybko przyłączyły się sikhijskie pułki, wychodząc spod brytyjskiego nadzoru. 22 listopada 1848 roku armia Sher Singha odparła natarcie Kompanii pod Ramnagarem, co Sikhowie uznali za swoje zwycięstwo. W styczniu 1849 roku Gough ruszył na pozycję Sher Singha między Chillianwalą a Dźhelamem.1
Liczebność obu armii jest niepewna, zwłaszcza po stronie sikhijskiej. Gough miał około 12 000 do 14 000 żołnierzy i 66 dział. Agha Humayun Amin przytacza za historykiem Mallesonem około 23 000 Sikhów, a za Fortescue’em 30 000. World History Encyclopedia podaje około 30 000 i odnotowuje, że sam Gough szacował ich na 40 000. World History Encyclopedia przypisuje Sikhom 62 działa. Szczegółowo omawiamy te szacunki w artykule o bitwie pod Chillianwalą.2
Natarcie przez zarośla
Gough posłał piechotę do ataku około godziny 15, po ponad godzinie ostrzału artyleryjskiego. Kolczaste zarośla, według World History Encyclopedia sięgające ośmiu stóp, czyli około 2,4 metra, zasłaniały sikhijskie działa i rozbijały nacierające pułki na grupy, które traciły ze sobą kontakt.3
Na lewo od środka brytyjski 24. Pułk Piechoty wysforował się przed swoją brygadę, zdobył na bagnety sikhijską baterię, po czym został wybity kartaczami i ogniem muszkietów z zarośli. Zginął dowódca brygady John Pennycuick, a według World History Encyclopedia obok niego poległ jego siedemnastoletni syn. Straty pułku źródła podają różnie: National Army Museum 515 zabitych i rannych, w tym 238 zabitych, a World History Encyclopedia 231 zabitych i 266 rannych. National Army Museum przytacza późniejszą opinię generała sir Charlesa Napiera, że postawa pułku „nigdy nie została prześcignięta przez brytyjskich żołnierzy na polu bitwy”.4
Na prawym skrzydle brygadę kawalerii brygadiera Pope’a zdezorientował niejasny rozkaz, odczytany jako polecenie odwrotu, i 14. Pułk Lekkich Dragonów wraz z towarzyszącą mu kawalerią indyjską zawrócił. Sikhijscy jeźdźcy wpadli na stojącą za nimi artylerię konną i Kompania straciła cztery działa. Na lewym skrzydle, według muzeum The Queen’s Royal Hussars, szwadron 3. Pułku Lekkich Dragonów pod kapitanem Unettem przebił się przez duży oddział kawalerii sikhijskiej i wrócił tą samą drogą; ze 106 ludzi pod koniec dnia w siodle pozostało tylko 48.5
Noc bez zwycięzcy
O zmierzchu Gough wycofał armię w stronę Chillianwali. Według National Army Museum Sikhowie odzyskali wtedy 28 z 40 utraconych dział i zabrali trzy brytyjskie sztandary.6
Straty Kompanii są najlepiej udokumentowaną liczbą tej bitwy, a i tak podaje się je na kilka sposobów. National Army Museum i World History Encyclopedia mówią o około 2300 ludziach. Szczegółowe zestawienie, które przytacza Amin, wymienia 602 zabitych, 1651 rannych i 104 zaginionych, razem 2357. Straty sikhijskie są o wiele mniej pewne. Majid Sheikh pisze w dzienniku Dawn, że Brytyjczycy szacowali je na blisko 4000, i nazywa te dane mglistymi. Amin podkreśla, że nie istnieje żadna niezależna i wiarygodna sikhijska relacja z bitwy.7
Kto wygrał i co było dalej
Obie strony przypisały sobie zwycięstwo. Sikhowie zdobyli działa i sztandary oraz rozbili część kawalerii Gougha, a Gough ogłosił bitwę swoim zwycięstwem. Sikhijski historyk Ganda Singh pisze w Encyclopaedia of Sikhism, że Sher Singh pobił tam Brytyjczyków, natomiast World History Encyclopedia nazywa bitwę krwawym i nierozstrzygniętym starciem. Wielu historyków uznaje ją dziś za nierozstrzygniętą.8
Gougha ostro krytykowano za taktykę, a dyrektorzy Kompanii wyznaczyli sir Charlesa Napiera na miejsce Gougha jako głównodowodzącego w Indiach. Napier przybył jednak zbyt późno, by cokolwiek zmienić. 21 lutego 1849 roku Gough, mając około 23 000 żołnierzy, rozbił połączone armie sikhijskie pod Gudźratem. Sher Singh skapitulował w Rawalpindi 14 marca, a Kompania przyłączyła Pendżab do swoich posiadłości; National Army Museum datuje aneksję na 29 marca 1849 roku.9
Także tego dnia
- 1951: Bitwa pod Vĩnh Yên. Siły Unii Francuskiej pod wodzą Jeana de Lattre de Tassigny starły się pod Vĩnh Yên, na północ od Hanoi, z oddziałami Việt Minhu Võ Nguyên Giápa w czasie I wojny indochińskiej.
