2 lutego 1461 roku, a według części kronikarzy dzień później, osiemnastoletni Edward, hrabia March, rozbił armię Lancasterów pod Mortimer's Cross w hrabstwie Hereford, niedaleko granicy walijskiej. Przed bitwą jego żołnierze ujrzeli na niebie coś, co wyglądało jak trzy słońca, a Edward miał uznać ten widok za znak Bożej przychylności. Wśród jeńców znalazł się Owen Tudor, walijski giermek, który poślubił wdowę po Henryku V; ścięto go w Hereford. Kilka tygodni później Edwarda obwołano królem jako Edwarda IV.
Syn mści ojca
W 1460 roku Ryszard, książę Yorku, został uznany za następcę lancasterskiego króla Henryka VI, ale 30 grudnia zginął w bitwie pod Wakefield. Jego roszczenia przeszły na najstarszego syna, Edwarda, który zbierał wtedy ludzi w Marchii Walijskiej. Armia Lancasterów z Walii, prowadzona przez Jaspera Tudora, hrabiego Pembroke, jego ojca Owena Tudora i Jamesa Butlera, hrabiego Wiltshire, maszerowała z południowej Walii do Anglii. Owen Tudor był walijskim giermkiem, który poślubił Katarzynę Walezjuszkę, wdowę po Henryku V, i to od niego zaczęła się kariera rodu Tudorów. Edward ruszył, by przechwycić tę armię.1
Battlefields Trust zaznacza, że w armii Lancasterów obok Walijczyków służyli irlandzcy, francuscy i bretońscy najemnicy. Liczebności obu wojsk nie znamy. Współczesne relacje mówią o 15 000 ludzi po stronie Yorków i 8000 po stronie Lancasterów, co Trust uważa za mocno zawyżone; przytacza szacunek Hodgesa, oparty na liczbie znanych z imienia stronników, według którego Lancasterów mogło być około 3500, a Yorków zaledwie 2500.2
Trzy słońca na niebie
Rankiem w dniu bitwy żołnierze Yorków ujrzeli parhelium, zjawisko optyczne w kryształkach lodu, które tworzy jasne plamy po obu stronach słońca, tak że na niebie zdają się wisieć trzy słońca. Battlefields Trust pisze, że uznano je podobno za dobry omen, znak Trójcy Świętej czuwającej nad sprawą Yorków. Według tudorskiego kronikarza Edwarda Halla właśnie dlatego Edward przyjął później za jedną ze swoich odznak słońce w pełnym blasku. Szekspir umieścił tę scenę w trzeciej części Henryka VI.3
Bitwa i egzekucja
O samej walce wiemy bardzo niewiele. Battlefields Trust nazywa Mortimer's Cross jedną z najsłabiej udokumentowanych bitew Wojny Dwóch Róż: niepewne jest nawet dokładne miejsce, gdzieś między Mortimer's Cross a Kingsland w dolinie rzeki Lugg. Źródła zgadzają się tylko co do tego, że armia Lancasterów poszła w rozsypkę. Jasper Tudor i hrabia Wiltshire zbiegli. Owena Tudora schwytano i ścięto w Hereford razem z innymi jeńcami; Kronika Gregory'ego, cytowana przez Battlefields Trust, dodaje, że stracono go na rynku, a jego głowę zatknięto na krzyżu targowym.4
Kronikarze piszą o ciężkich stratach: Kronika Gregory'ego o 3000 pojmanych i zabitych, Kronika angielska o 4000 poległych Walijczyków. Battlefields Trust uznaje takie liczby za typową dla średniowiecznych kronik przesadę.5
Który dzień i co dalej
Data jest sporna. Kronika Gregory'ego podaje 2 lutego, święto Matki Boskiej Gromnicznej, natomiast Kronika angielska i Annales Rerum Anglicarum podają 3 lutego. Britannica przyjmuje 2 lutego, a Battlefields Trust datuje bitwę na 3 lutego. Anglia posługiwała się wtedy kalendarzem juliańskim, więc według dzisiejszego kalendarza gregoriańskiego bitwa przypadła 11 lub 12 lutego.6
Mortimer's Cross nie zakończyło wojny. 17 lutego Lancasterowie pobili hrabiego Warwick w drugiej bitwie pod St Albans. Edward dotarł jednak do Londynu pierwszy, jak pisze Britannica, 26 lutego, 4 marca obwołano go królem, a potem odniósł miażdżące zwycięstwo pod Towton. Koronowano go 28 czerwca 1461 roku. Wnuk Owena Tudora, Henryk VII, pokolenie później położył kres panowaniu Yorków; o końcu tej wojny piszemy w artykule o bitwie pod Bosworth.7
Także tego dnia
- 1141: Bitwa pod Lincoln. Wojska króla Stefana z Blois zostały zaatakowane pod Lincoln przez siły wierne cesarzowej Matyldzie, która walczyła z nim o tron Anglii.
