31 stycznia 1919 roku estońscy partyzanci i fińscy ochotnicy zaatakowali dwór Paju, kilka kilometrów od kolejowego miasta Valga na południu Estonii, i wyparli z niego czerwonych strzelców łotewskich. 1 lutego zdobyto Valgę. W Estonii Paju wspomina się jako jedną z najkrwawszych i najbardziej bohaterskich bitew wojny o niepodległość, przede wszystkim z powodu śmierci młodego dowódcy partyzantów Juliusa Kuperjanova.
Młode państwo walczy o tory
Estonia ogłosiła niepodległość w lutym 1918 roku, ale gdy pod koniec roku wycofały się wojska niemieckie, do kraju wkroczyła Armia Czerwona i zajęła znaczną jego część. W styczniu 1919 roku estońskie wojsko i oddziały ochotnicze przeszły do kontrofensywy. 14 stycznia odbito Tartu, a batalion partyzancki porucznika Juliusa Kuperjanova był wśród pierwszych oddziałów, które wdarły się do miasta.1
Kolejnym celem była Valga, przygraniczne miasto i ważny węzeł kolejowy. Drogę do miasta zamykał dwór Paju, kilka kilometrów na północny wschód, broniony przez czerwonych strzelców łotewskich.2
Szturm na dwór
30 stycznia partyzanci Kuperjanova zajęli dwór, lecz w nocy czerwoni go odbili. 31 stycznia partyzanci ponowili natarcie razem z fińskimi ochotnikami z pułku Pohjan Pojat („Synowie Północy”), którym dowodził pułkownik Hans Kalm.3
Kuperjanov prowadził natarcie i został ciężko ranny; zmarł w Tartu 2 lutego. Walka trwała cały dzień i dopiero za cenę ciężkich strat partyzanci i fińscy ochotnicy zdobyli dwór. Oddziały czerwonych wycofały się z Valgi, a 1 lutego Estończycy i Finowie bez oporu weszli do miasta.4
Ilu walczyło, ilu poległo?
Liczby są niepewne. Estoński nadawca publiczny ERR pisze, że przeciwnik miał mniej więcej czterokrotną przewagę.5
Niepewne są też dane o stratach. Olev Teder z Towarzystwa Kuperjanova, cytowany przez ERR, mówi o 51 poległych i 120 rannych Estończykach i Finach. Estoński operator pocztowy Omniva w opisie znaczka wydanego na 90. rocznicę bitwy podaje 42 zabitych i 113 rannych.6
Dziedzictwo Kuperjanova
ERR podkreśla, że wyzwolenie Valgi, ważnego węzła kolejowego, w istotny sposób wpłynęło na wynik wojny, a Ministerstwo Obrony pisze, że bitwa otworzyła drogę do Valgi i dalej, w stronę Rygi i Pskowa. Oddział Kuperjanova otrzymał jego imię, a dziś nosi je Batalion Piechoty im. Kuperjanova estońskich sił zbrojnych. Pomnik pod Paju zaczęto budować przed drugą wojną światową, kamień węgielny położył w 1938 roku generał Johan Laidoner, ale okupacja sowiecka przerwała prace. Prezydent Lennart Meri odsłonił go 30 stycznia 1994 roku. W tych samych latach Polska toczyła własną wojnę z Rosją Sowiecką, której kulminacją była Bitwa Warszawska 1920 roku.7
