Co wydarzyło się w bitwie pod Alam Halfa?
W nocy 30 sierpnia 1942 roku Rommel zaatakował południowy odcinek brytyjskiej linii pod El Alamein, by ją przełamać i skręcić na północ, ku morzu, na tyły 8. Armii. Głębokie pola minowe, artyleria i nieustanne bombardowania spowolniły go, a 31 sierpnia i 1 września jego czołgi natarły na okopaną brytyjską broń pancerną przy grzbiecie Alam el-Halfa i zostały odparte. Bez paliwa Rommel zaczął się 2 września wycofywać, a 7 września bitwa się skończyła. Było to pierwsze zwycięstwo Montgomery’ego jako dowódcy 8. Armii.5
Montgomery pisał w 1948 roku, że bitwa nigdy nie doczekała się uwagi, na jaką zasługiwała, bo gdyby ją przegrano, można było stracić Egipt. Alexander nazwał ją ostatnią stawką sił niemieckich w Afryce. Wcześniejsze walki opisują teksty o bitwie pod Gazalą i bitwie o Mersa Matruh, a bitwę, która nastąpiła potem, tekst o bitwie pod El Alamein.6
Pat pod El Alamein
Po upadku Tobruku 8. Armia wycofała się do Egiptu, a w lipcu 1942 roku Auchinleck zatrzymał Rommla pod El Alamein. National Army Museum zauważa, że mimo to został odwołany. 30 lipca, pisze Auchinleck w swoim raporcie, z żalem uznał, że na razie dalsza ofensywa jest niemożliwa i armia musi pozostać w obronie aż do nowego wysiłku w połowie września.7
Przez lipiec Auchinleck pogłębiał pozycję pod El Alamein. Za klucze strefy obronnej uważał trzy grzbiety biegnące ze wschodu na zachód: nadbrzeżny, Ruweisat pośrodku i na lewym skrzydle grzbiet Alam el-Halfa, z punktami oporu dla dwóch batalionów i pułku artylerii polowej na każdym.8
Nowi dowódcy
W sierpniu Churchill poleciał do Kairu. 8 września mówił w Izbie Gmin, że armia pustynna straciła ponad 80 000 ludzi i została odepchnięta o około 400 mil i że zaproponował generała Alexandra na naczelnego dowódcę, a generała Gotta na dowódcę 8. Armii. Gott zginął z ręki nieprzyjaciela, zanim zmianę zatwierdzono, i dowództwo objął Montgomery. National Army Museum podkreśla, że Montgomery tryskał pewnością siebie i szybko przywrócił armii nadwątlone morale.9
Montgomery pisał, że odwołał wszystkie plany dalszego odwrotu i dał jasno do zrozumienia, że jeśli Rommel zaatakuje, armia będzie walczyć tam, gdzie stoi. Grzbiet Alam el-Halfa zastał praktycznie nieobsadzony i zażądał do jego obrony 44. Dywizji, świeżo przybyłej z Anglii. Nakazał też, by dywizje walczyły w całości, a broń pancerną i artylerię używano w masie.10
Liddell Hart w przypisach do papierów Rommla zwraca uwagę, że plan utrzymania grzbietu przeciw manewrowi oskrzydlającemu powstał jeszcze za Auchinlecka, a Montgomery przyjął go co do zasady i wzmocnił. Maughan, australijski historyk oficjalny, pisze, że zarówno ocena Auchinlecka, jak i Montgomery’ego, iż natarcie na południu najlepiej odeprzeć na grzbiecie Alam el-Halfa, okazała się trafna.11
Grzbiety i pola minowe
Południową połowę linii trzymał 13. Korpus generała porucznika Briana Horrocksa. Playfair opisuje Dywizję Nowozelandzką tworzącą sztywne ramię pod Alam Nayil, 44. Dywizję na grzbiecie za nią, 7. Dywizję Pancerną osłaniającą otwarte południe i 22. Brygadę Pancerną okopaną na zachodnim krańcu grzbietu, z czołgami i sześciofuntowymi działami włączonymi w plan ognia artylerii.12
Montgomery chciał walczyć na terenie, który sam wybrał, i nie dać poszarpać swojej broni pancernej, bo już szykował własną ofensywę. Alexander podaje układ sił na południu: 13. Korpus z czterema dywizjami przeciw sześciu, obie strony z mniej więcej trzystoma działami polowymi i średnimi oraz czterystoma przeciwpancernymi, około pięćset czołgów Osi przeciw trzystu średnim i osiemdziesięciu lekkim brytyjskim, a kolejne sto w odwodzie, w 23. Brygadzie Pancernej.13
Inne źródła podają inne sumy. Liddell Hart liczy około 480 czołgów brytyjskich na całym froncie oraz 229 niemieckich i 281 włoskich. Playfair przypisuje Afrika Korps 203 czołgi, nie licząc lekkich Panzer II, z czego mniej więcej połowa to nowe wersje z długą armatą, a Włochom 243 czołgi średnie, w większości mocno zużyte. Maughan szacuje siły niemieckie na około 41 000 ludzi, a włoskie na około 33 000.14
Plan Rommla
Rommel zaplanował to, co Alexander nazywa tym samym planem co pod Gazalą: przełamanie słabo obsadzonego południa, a potem skręt na północ, ku morzu, za plecami 30. Korpusu. Afrika Korps, włoski 20. Korpus i 90. Dywizja Lekka miały iść nocą w świetle księżyca, a Rommel pisał, że szczególnie liczył na powolną reakcję brytyjskiego dowództwa.15
Playfair ocenia harmonogram jako, delikatnie mówiąc, szalenie optymistyczny: Afrika Korps miał siedem godzin na pokonanie trzydziestu mil nocą przez nierozpoznany, zaminowany teren. Montgomery pisał, że 29 sierpnia Rommel zapowiedział swoim żołnierzom, iż za dwa, trzy dni będą w Aleksandrii.16
Brytyjczycy też zastawili pułapkę. Alexander i indyjska historia oficjalna opisują fałszywą mapę przejezdności terenu, postarzoną plamami herbaty i zostawioną w samochodzie zwiadowczym wysadzonym na minie, która pokazywała zły teren na trasie, jakiej Brytyjczycy nie chcieli dla przeciwnika. Alexander pisze, że wzięty później do niewoli generał von Thoma potwierdził skuteczność podstępu, a Playfair nie znajduje bezpośredniego dowodu, że zmienił on plan.17
Paliwo i chory dowódca
O terminie zdecydowało paliwo. Playfair pisze, że Rommel zażądał dostarczenia do Libii między 25 a 30 sierpnia około 6000 ton paliwa i 2500 ton amunicji, a do 29 sierpnia do Tobruku dotarło dla armii tylko około 1500 ton, przy czym Tobruk leżał 350 mil drogą od frontu. Rommel wspominał, że Kesselring obiecał w razie potrzeby przerzucać samolotami do 500 ton benzyny dziennie.18
Rommel był też chory. 22 sierpnia, pisze Playfair, zgłosił naczelnemu dowództwu wojsk lądowych chorobę i poprosił o zastępcę, a potem oświadczył, że może dowodzić pod nadzorem lekarzy. Playfair dochodzi do wniosku, że Rommel spod Alam el-Halfa nie był już Rommlem spod Gazali i Tobruku. Rankiem w dniu natarcia, według relacji jego lekarza zamieszczonej w papierach, Rommel nazwał tę decyzję najtrudniejszą w swoim życiu.19
Noc 30 sierpnia
Natarcie zaczęło się w nocy 30 sierpnia od działań pozorujących na północy. Montgomery i indyjska historia oficjalna piszą, że Australijczycy łatwo odparli wypad przy wybrzeżu, a na grzbiecie Ruweisat niemiecki batalion spadochronowy zajął pozycję 5. Dywizji Indyjskiej, która odbiła ją o świcie.20
Na południu grupa uderzeniowa trafiła na pola minowe znacznie głębsze, niż sądzono. Rommel pisał o niezwykle silnym i nieznanym wcześniej pasie min, który szacował na 150 000 min, oczyszczanym pod ciężkim ogniem artylerii i wielkim kosztem. Alexander pisze, że wytyczenie dwóch przejść dla dywizji pancernych zajęło sześć godzin i że Afrika Korps zebrał się na wschód od pola minowego dopiero o 9.30 rano.21
Dowódcy padali wcześnie. Generał Georg von Bismarck z 21. Dywizji Pancernej zginął, a generał Walther Nehring, dowódca Afrika Korps, został ranny w nalocie, pisze Rommel. Myślał o przerwaniu natarcia, ale po rozmowie z pułkownikiem Bayerleinem postanowił iść dalej, skręcając na północ wcześniej, niż planowano.22
Natarcie na grzbiet
W burzy piaskowej, która trzymała lotnictwo z daleka, dywizje pancerne ruszyły wczesnym popołudniem 31 sierpnia. Montgomery liczył, że wykonają ciasny zwrot ku Alam el-Halfa, a nie szeroki łuk ku El Hammam, i tak się stało. Około piątej natknęły się na 22. Brygadę Pancerną na przygotowanej pozycji koło Punktu 102, a Alexander pisze, że o zmierzchu uważano za unieruchomione ponad jedną czwartą ich czołgów.23
Brygada miała 92 Granty oraz Stuarty i Crusadery. Playfair opisuje, jak Royal Scots Greys i dwa pułki artylerii konnej włączyły się do zaciętego pojedynku 3./4. County of London Yeomanry. Rommel pisał, że miękki piasek pożerał mu benzynę i że o czwartej po południu natarcie na Wzgórze 132 odwołano.24
1 września 15. Dywizja Pancerna znów próbowała obejść skrzydła brygady i została zatrzymana. Do południa, pisze Montgomery, miał prawie 400 czołgów w kluczowym rejonie między grzbietem a Nowozelandczykami, a indyjska historia oficjalna powtarza tę liczbę. Sam Rommel pisał, że rankiem 1 września musiał zrezygnować z większych działań, a 15. Dywizja Pancerna, prawie bez paliwa, przerwała nawet swoje lokalne natarcie.25
Bombardowani dniem i nocą
Po zmroku do walki wkraczało lotnictwo. Rommel opisuje samoloty krążące i zrzucające nieprzerwanie flary, podczas gdy inne bombardowały, płonące pojazdy, a 2 września sześć nalotów między dziesiątą a dwunastą, gdy raz rzucił się do transzei, a odłamek przebił leżącą obok łopatę.26
Playfair odnotowuje, że 3 września Royal Air Force wykonała rekordowe 957 lotów w ciągu doby, a w całej bitwie niespełna 500 samolotów wykonało 2500 lotów na wsparcie 8. Armii, do czego doszło prawie 180 lotów lotnictwa amerykańskiego. Montgomery pisał, że bitwa pokazała ogromną siłę lotnictwa ściśle współdziałającego z wojskami lądowymi.27
Churchill mówił w Izbie Gmin, że armię pustynną przegrupowano w głąb i wzmocniono każdą brygadą, czołgiem i działem, które dało się szybko przerzucić, i że bardzo uprzejmie ze strony Rommla było przyjść akurat tam, gdzie wszystko przygotowano na jego serdeczne przyjęcie.28
Rommel zawraca
2 września Rommel nakazał planowy odwrót rozłożony na kilka dni. Playfair pisze, że jako powody podał naczelnemu dowództwu brak paliwa, zły początek, miny i nieustanne naloty, a Rommel pisał, że z 5000 ton paliwa, które miały dotrzeć do 3 września, 2600 ton zatopiono, a 1500 wciąż było we Włoszech.29
Montgomery nie przeszedł do silnego przeciwnatarcia. Playfair pisze, że uznał armię za nieprzygotowaną i oparł się pokusie, a Rommel uważał go za bardzo ostrożnego człowieka, niegotowego na żadne ryzyko. Indyjska historia oficjalna dodaje, że Montgomery był zdecydowany działać we własnym czasie, gdy przygotowania do wielkiej ofensywy będą gotowe.30
Walka o lukę
Jedynym planowym natarciem była próba zamknięcia przejść w polach minowych za plecami przeciwnika. W nocy 3 września Dywizja Nowozelandzka ze 132. Brygadą natarła na południe. Alexander pisze, że 5. Brygada Nowozelandzka osiągnęła cel, a 28. Batalion Maorysów stoczył szczególnie dzielną walkę, natomiast 132. Brygada poniosła porażkę i ciężkie straty.31
Playfair liczy 275 strat nowozelandzkich i 697 w 132. Brygadzie, dla której była to pierwsza bitwa, a do niewoli dostał się brygadier George Clifton z 6. Brygady Nowozelandzkiej. Rommel opisuje rozmowę z Cliftonem i to, jak brygadier uciekł później przez okno toalety. Następnej nocy piechotę wycofano z odsłoniętych pozycji, a próba zamknięcia przejść w polach minowych, jak przyznaje Playfair, się nie powiodła.32
Na północy Australijczycy 1 września przeprowadzili wypad w stronę Tell el-Eisa, operację Bulimba. Australian War Memorial pisze, że 2/15 Batalion stracił 190 zabitych, rannych i zaginionych, australijska historia oficjalna podaje 39 zabitych, 109 rannych i 25 zaginionych, a Playfair 135 strat australijskich. Wzięto około 140 niemieckich jeńców.33
Bilans strat
Bitwa skończyła się 7 września. Alexander i Montgomery datują jej koniec na siódmą rano, gdy Montgomery ją przerwał i zostawił Rommlowi zachodni skraj brytyjskich pól minowych oraz wzgórze Himeimat, natomiast Australian War Memorial datuje koniec na 5 września.34
Playfair podaje straty niemieckie na 1859 zabitych, rannych i zaginionych, włoskie na 1051, zniszczone 38 czołgów niemieckich i 11 włoskich, a straty brytyjskie na 1750 ludzi i 67 czołgów. Maughan podaje te same sumy. Alexander szacował straty na około 2500 zabitych i rannych Niemców i 2000 Włochów oraz 300 jeńców, porzucone 42 czołgi niemieckie i 11 włoskich, a straty brytyjskie na 1640 ludzi i 68 czołgów.35
Co rozstrzygnęła bitwa
Alexander nazwał ją miejscem, z którego Niemcy najbliżej podeszli do Delty, a National Army Museum i Australian War Memorial London opisują natarcie Rommla jako jego ostatnią próbę przełamania. Neue Deutsche Biographie odnotowuje, że w lipcu i wrześniu 1942 roku Brytyjczycy zatrzymali jego źle zaopatrzone wojska pod El Alamein.36
Playfair mierzy brytyjski sukces nie tyle wynikami materialnymi, ile wpływem na morale: dla Osi bitwa zdawała się kończyć nadzieje na dotarcie do Delty, a wiara 8. Armii w siebie, w dowódcę i w Royal Air Force wzrosła jak nigdy. Indyjska historia oficjalna nazywa ją wzorcowym starciem obronnym, w którym wszystko działało jak części dobrze naoliwionej maszyny.37
Ofensywę Montgomery’ego, siedem tygodni później, opisuje tekst o bitwie pod El Alamein. Obu dowódców porównujemy w tekście Montgomery kontra Rommel, a całą wojnę na pustyni nasz przewodnik po kampanii w Afryce Północnej.38
