Co wydarzyło się w bitwie pod Gazalą?
26 maja 1942 roku Erwin Rommel zaatakował umocnioną linię brytyjskiej 8. Armii pod Gazalą, na zachód od Tobruku, i posłał swoje dywizje pancerne wokół jej południowego krańca pod Bir Hakeim. Po kryzysie w rejonie zwanym Kotłem zniszczył brytyjską 150. Brygadę, odparł kontratak Ritchiego i zdobył Bir Hakeim na Wolnych Francuzach, którzy wyrwali się z okrążenia w nocy z 10 na 11 czerwca. Po ostatniej bitwie pancernej 12 i 13 czerwca Brytyjczycy się wycofali, a 21 czerwca skapitulował Tobruk z około 33 000 ludzi.5
Brytyjska historia oficjalna Playfaira nazywa upadek Tobruku ciężkim ciosem dla sprawy brytyjskiej, a dla Republiki Południowej Afryki, dodaje, był szczególnie tragiczny, bo do niewoli poszła około jedna trzecia wszystkich jej sił w polu. Dla Rommla był to szczytowy moment wojny w Afryce i przyniósł mu buławę feldmarszałka. Całą kampanię opisuje nasz przewodnik po kampanii w Afryce Północnej, a następną bitwę tekst o bitwie o Mersa Matruh.6
Linia Gazala
Po zimowej kontrofensywie Rommla obie armie stanęły naprzeciw siebie na zachód od Tobruku. National Army Museum pisze, że od początku lutego do końca maja 1942 roku Rommla zatrzymywała gęsto zaminowana linia brytyjska, biegnąca od Gazali nad morzem do Bir Hakeim na południu. Auchinleck, naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie, opisuje system obronny rozbudowywany w marcu, kwietniu i na początku maja w czworoboku Gazala, Tobruk, Bir el-Gubi i Bir Hakeim.7
Linia nie była ciągła. Był to łańcuch umocnionych pozycji brygad, tak zwanych boksów, z polami minowymi między nimi. Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych opisuje południową kotwicę w Bir Hakeim, obsadzoną od połowy lutego przez 1. Brygadę Wolnych Francuzów: dawny włoski posterunek na pustyni przy skrzyżowaniu szlaków, około 70 kilometrów od morza, bez żadnej naturalnej przeszkody wokół trójkąta o obwodzie mniej więcej szesnastu kilometrów.8
Obie strony szykowały natarcie. Auchinleck pisze, że on i dowódca 8. Armii, generał Neil Ritchie, zamierzali wznowić ofensywę w połowie czerwca, ale w połowie maja było już jasne, że nieprzyjaciel uważa się za dość silnego, by uderzyć pierwszy.9
Dwie armie na pustyni
Churchill mówił w lipcu w Izbie Gmin, że w połowie maja armie stanęły naprzeciw siebie w sile mniej więcej 100 000 ludzi każda: 100 000 Brytyjczyków przeciw 90 000 żołnierzy Osi, w tym 50 000 Niemców. Twierdził też, że Brytyjczycy mieli przewagę w czołgach jak siedem do pięciu, a w artylerii prawie jak osiem do pięciu. Rommel wspominał, że wiele niemieckich i wszystkie włoskie oddziały miały duże braki, a 90. Dywizja Lekka szła do bitwy z kompaniami liczącymi po pięćdziesięciu ludzi.10
Playfair liczy siły uderzeniowe Osi na 332 czołgi niemieckie i 228 włoskich. Spośród niemieckich tylko 19 było nowymi Panzer III w wersji specjalnej z długą armatą 50 mm. Po stronie brytyjskiej wymienia 167 Grantów, 149 Stuartów i 257 Crusaderów w dywizjach pancernych i odwodach oraz 166 Valentine’ów i 110 Matild w brygadach czołgów piechoty, a kolejne 75 Grantów i 70 Stuartów było w drodze.11
Nie wszystko jednak zależało od liczb. Auchinleck przyznaje, że brytyjskie czołgi wciąż ustępowały niemieckim jakością, mimo nowych amerykańskich Grantów, a nowe sześciofuntowe działa przeciwpancerne dopiero trafiały do wojska. W powietrzu Playfair liczy Osi w Libii 704 samoloty, w tym 497 sprawnych, przeciw około 320 maszynom Desert Air Force, z których sprawnych było około 190.12
Plan Rommla
Rommel zaplanował podstęp i obejście. Włoska piechota miała zaatakować od czoła północną połowę linii, a ciężarówki i czołgi krążyć za frontem, by udawać koncentrację broni pancernej. Nocą Afrika Korps, włoskie dywizje Ariete i Trieste oraz 90. Dywizja Lekka miały obejść Bir Hakeim, uderzyć na północ ku wybrzeżu na tyłach Brytyjczyków, a potem zdobyć Tobruk.13
Playfair zauważa, że Niemcy dawali sobie na całą operację cztery dni. Auchinleck pisze, że przewidział obie możliwości, obejście Bir Hakeim albo przełamanie w centrum, i zamierzał zniszczyć broń pancerną przeciwnika na wschód od pól minowych obiema dywizjami pancernymi trzymanymi w środku. Liddell Hart, wydawca papierów Rommla, uważa, że Ritchie ustawił słabszą 7. Dywizję Pancerną zbyt daleko na południu, gdzie pierwszego ranka została rozbita.14
Obejście Bir Hakeim
Włoski atak pozorujący zaczął się po południu 26 maja, a nocą grupa uderzeniowa obeszła Bir Hakeim od południa. Wczesnym rankiem 27 maja uderzyła na północ, w stronę Acromy i El-Adem.15
Pierwsza dostała cios 3. Indyjska Brygada Zmotoryzowana, na południowy wschód od Bir Hakeim. Indyjska historia oficjalna opisuje, jak przez jej stanowiska przetoczyła się najpierw Ariete, a potem około dwustu niemieckich czołgów, i jak o ósmej rano ustał wszelki zorganizowany opór. Podaje 41 oficerów i 453 żołnierzy zabitych i rannych oraz około 600 jeńców.16
4. Brygadę Pancerną 15. Dywizja Pancerna zaskoczyła w marszu, a krótko po dziesiątej niemieckie samochody pancerne rozbiły wysunięte dowództwo 7. Dywizji Pancernej i wzięły do niewoli jej dowódcę, generała Franka Messervy’ego, który wkrótce uciekł. Pod Bir Hakeim, pisze francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych, Francuzi w ciągu godziny odparli Ariete, biorąc 91 jeńców, a na polu zostało około trzydziestu czołgów.17
Wieczorem Rommel był zaniepokojony. Pisał, że w ciągu jednego dnia stracił znacznie więcej niż jedną trzecią niemieckich czołgów, że 90. Dywizja Lekka oderwała się od Afrika Korps, a brytyjskie grupy zmotoryzowane przenikały przez lukę i polowały na jego kolumny zaopatrzeniowe.18
W Kotle
Przez kilka dni broń pancerna Rommla walczyła w rejonie między polami minowymi a Knightsbridge, który Brytyjczycy nazwali Kotłem. Auchinleck pisze, że przeciwnik z opóźnieniem utorował sobie przejścia przez pola minowe w środku brytyjskiego ugrupowania i okopał się na przyczółku, silnym w działa przeciwpancerne. 29 maja generał Ludwig Crüwell, dowodzący piechotą Osi na północy, dostał się do brytyjskiej niewoli razem ze swoim samolotem Storch, o czym Rommel pisał żonie.19
Przejścia leżały tuż obok boksu brytyjskiej 150. Brygady Piechoty pod Sidi Muftah. Rommel zaatakował go piechotą, czołgami i bombowcami nurkującymi, a 1 czerwca cała pozycja padła. Rommel pisał, że wziął 3000 jeńców i zniszczył lub zdobył 101 czołgów i samochodów pancernych oraz 124 działa. Auchinleck odnotowuje zniszczenie brygady.20
Nieudany kontratak
Ritchie zaplanował bezpośrednie natarcie na wybrzuszenie, najpierw na 31 maja, potem na noc z 4 na 5 czerwca. Auchinleck pisze, że po początkowym powodzeniu zatrzymały je niemieckie czołgi i artyleria, że brytyjska broń pancerna natknęła się na silny ogień przeciwpancerny i nie odegrała swojej roli, a przeciwnik rozbił wysuniętą piechotę i zniszczył cztery pułki artylerii polowej.21
Auchinleck nazwał ten nieudany kontratak prawdopodobnie punktem zwrotnym całej bitwy, która do tej pory nie układała się dla Brytyjczyków całkiem źle. Churchill mówił w Izbie Gmin, że próbę z 4 czerwca odparto z ciężkimi stratami w artylerii.22
Bir Hakeim
Teraz Rommel zwrócił się przeciw Bir Hakeim. Francuskie Ministerstwo Sił Zbrojnych liczy ponad 3700 ludzi pod dowództwem generała Marie-Pierre’a Koeniga, w tym dwa bataliony Legii Cudzoziemskiej, batalion piechoty morskiej, batalion z Pacyfiku i batalion z Ubangi, a Playfair podaje pierwotną załogę 3600 ludzi. Francuzi odrzucili trzy wezwania do kapitulacji, 2, 3 i 5 czerwca.23
Rommel pisał, że walka trwała dziesięć dni i że rzadko w Afryce toczył tak zaciętą walkę. Francuzi bronili się w transzejach, małych schronach i gniazdach broni otoczonych gęstymi polami minowymi, a jego saperzy musieli torować przejścia pod ogniem. Wysiłek Luftwaffe szacuje na 1300 lotów bojowych nad fortem, Playfair na około 1400, a Desert Air Force wykonała blisko 1500 lotów na wsparcie obrońców. Churchill mówił w Izbie Gmin, że walka wokół Bir Hakeim trwała osiem czy dziewięć dni.24
10 czerwca niemiecki szturm wdarł się od północy do głównej pozycji. Auchinleck pisze, że Ritchie nakazał ewakuację placówki, a francuskie Ministerstwo, że Koenig zarządził ogólny wypad na noc z 10 na 11 czerwca. Brygada przebiła się przez linie Osi do brytyjskich ciężarówek czekających kilka kilometrów dalej. Rommel przyznał, że jego rozkazy zamknięcia pierścienia nie zostały należycie wykonane właśnie w miejscu wyłomu.25
Liczby uratowanych się różnią. Playfair podaje około 2700 wyprowadzonych, w tym 200 rannych, z 3600, a francuskie Ministerstwo około 2500, przy ponad tysiącu zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych. Rommel pisze, że w jego ręce wpadło około 500 Francuzów, przeważnie rannych. 10 czerwca de Gaulle telegrafował do Koeniga, że cała Francja na nich patrzy i że są jej dumą.26
Klęska brytyjskich czołgów
Po upadku Bir Hakeim Rommel zwrócił się na północ. 12 i 13 czerwca siły pancerne walczyły wokół El-Adem i Knightsbridge, a Auchinleck nazywa to kulminacją walk pancernych, rozstrzygającą w skutkach. Potem, pisze, Brytyjczycy mogli zebrać pod Acromą tylko około pięćdziesięciu czołgów średnich i dwudziestu czołgów piechoty, a przeciwnik miał zapewne dwa razy tyle i panował nad polem bitwy, gdzie mógł ściągać i naprawiać uszkodzone maszyny.27
14 czerwca Ritchie, za niechętną zgodą Auchinlecka, nakazał wycofanie dwóch dywizji, które wciąż trzymały linię Gazala. 1. Dywizja Południowoafrykańska poszła drogą nadbrzeżną przez Tobruk. 50. Dywizja, pisze Auchinleck, musiała przebijać się przez nieprzyjaciela i poniosła poważne straty, a Churchill opisał jej odwrót jako marsz długości 120 mil wokół południowego skrzydła wroga.28
Tobruk w okrążeniu
Auchinleck jasno zapowiadał, że nie pozwoli, by jego wojska znów zostały oblężone w Tobruku, jak w 1941 roku. Teraz przyjął, że twierdza może zostać czasowo odcięta. Ritchie umieścił w niej cztery grupy brygad piechoty z artylerią i trochę czołgów piechoty pod dowództwem generała majora Hendrika Kloppera z 2. Dywizji Południowoafrykańskiej.29
17 czerwca nieprzyjaciel zajął Sidi Rezegh, ostatnia brytyjska brygada pancerna straciła wszystkie czołgi poza dwudziestoma, a oddziały z Belhamed się wycofały. Katz pisze, że Tobruk został okrążony 18 czerwca. Na podstawie sądu badającego okoliczności upadku pokazuje też, że załoga miała więcej czołgów, dział przeciwpancernych i artylerii niż w 1941 roku, w tym 23 nowe sześciofuntówki.30
Upadek Tobruku
Wcześnie rano 20 czerwca, po silnym ostrzale artylerii i nalotach bombowców nurkujących, Rommel zaatakował wschodni odcinek obwodu. Auchinleck pisze, że czołgi piechoty z odwodu twierdzy zostały rozbite po kolei już na początku walki i że wieczorem niemieckie czołgi dotarły do portu. South African History Online opisuje, jak Rommel pod osłoną ciemności skierował Afrika Korps na wschodni odcinek, gdy załoga sądziła, że ominął miasto.31
Klopper poprosił o zgodę na przebicie się, a potem okazało się, że jego transport jest odcięty. Ritchie zostawił mu decyzję, a Playfair przytacza odpowiedź Kloppera: sytuacja beznadziejna, wynikłyby straszliwe straty. Około 9.40 rano 21 czerwca, pisze Rommel, Klopper spotkał go na Via Balbia na zachód od miasta i ogłosił kapitulację, a wzdłuż drogi stało około dziesięciu tysięcy jeńców.32
Nie wszyscy usłuchali. Playfair pisze, że ostatni skapitulowali gurkhowie wieczorem 21 czerwca i Cameron Highlanders rano 22 czerwca, a indyjska historia oficjalna opisuje, jak 2/7 batalion gurkhów wykurzano pluton po plutonie. South African History Online wymienia te same oddziały wśród walczących dalej. Major Sainthill z gwardii Coldstream przebił się ze 199 ludźmi swojego batalionu i 188 z innych oddziałów.33
Bilans strat
Liczba jeńców wziętych w Tobruku nie jest pewna. Playfair wymienia 19 000 Brytyjczyków, 8960 białych Południowoafrykańczyków, 1760 czarnych Południowoafrykańczyków i 2500 żołnierzy indyjskich, razem 32 220, a może 33 000. Horn i Katz podają około 33 000, w tym 12 000 Południowoafrykańczyków, a Katz ocenia załogę na 34 000. Churchill mówił w Izbie Gmin o załodze liczącej około 25 000 ludzi, a inny poseł o 30 000.34
Łup był ogromny. Playfair pisze o około 1400 tonach paliwa, mniej więcej 2000 sprawnych pojazdów i około 5000 ton żywności. Rozkaz dzienny Rommla mówił o ponad 45 000 jeńców w całej bitwie oraz o ponad 1000 zniszczonych lub zdobytych pojazdów pancernych i prawie 400 działach.35
Straty niemieckie od 26 maja, zgłoszone naczelnemu dowództwu wojsk lądowych 24 czerwca, wyniosły około 300 oficerów, 570 podoficerów i 2490 szeregowych, czyli mniej więcej 15% stanu, przy stratach oficerów sięgających w oddziałach pancernych 70%, pisze Playfair. Liczby włoskiej nie podaje.36
Nazajutrz po upadku Tobruku Hitler mianował Rommla feldmarszałkiem. Neue Deutsche Biographie i Niemieckie Muzeum Historyczne datują awans na 22 czerwca, a papiery Rommla dodają, że miał wtedy czterdzieści dziewięć lat.37
Wstrząs w Londynie i Pretorii
Churchill był wtedy w Waszyngtonie. Mówił w Izbie Gmin, że rano w niedzielę 21 czerwca w gabinecie prezydenta wręczono mu meldunek o upadku Tobruku i był tym głęboko wstrząśnięty. Katz przypomina, że w pamiętnikach Churchill napisał, iż klęska to jedno, a hańba to co innego.38
W Izbie Gmin zgłoszono wniosek o wotum nieufności wobec kierownictwa wojny. Jeden z posłów mówił, że kraj nie może znieść tego, że Sewastopol broni się miesiącami, a Tobruk upada w 26 godzin. 2 lipca Izba odrzuciła wniosek stosunkiem głosów 475 do 25.39
W Republice Południowej Afryki była to największa klęska w historii Sił Obronnych Związku, piszą Horn i Katz. Sąd badający okoliczności upadku w dużej mierze uwolnił Kloppera od winy, ale wielu jeńców obwiniało właśnie jego, a South African History Online wciąż przypisuje upadek częściowo jego złym decyzjom. Katz, ważąc świadectwa, pyta, czy kapitulacja była błędem, którego dało się uniknąć, czy nieuniknioną katastrofą.40
Po Gazali
Auchinleck pisze, że nagły i zupełnie nieoczekiwany upadek Tobruku odebrał Brytyjczykom wytchnienie, którego potrzebowali, i że musiał cofnąć się do Mersa Matruh. National Army Museum zauważa, że Rommel zepchnął Brytyjczyków z powrotem do Egiptu. Odwrót zatrzymał się dopiero pod Mersa Matruh, a potem pod El Alamein.41
Kolejne walki opisują teksty o bitwie o Mersa Matruh i bitwie pod El Alamein, pierwsze oblężenie twierdzy tekst o oblężeniu Tobruku w 1941 roku, a zwycięzcę spod Gazali nasza biografia Erwina Rommla.42
