Co wydarzyło się w bitwie pod Hohenlinden w 1800 roku?
Bitwa pod Hohenlinden rozegrała się 3 grudnia 1800 roku w zaśnieżonym lesie na wschód od Monachium. Francuska Armia Renu generała Jeana Victora Moreau rozbiła tam armię austriacko-bawarską arcyksięcia Jana. Austriacy, przekonani, że Francuzi się cofają, szli przez las oddzielnymi kolumnami. Ich główną kolumnę zatrzymano przed Hohenlinden, a dywizja Antoine'a Richepanse'a uderzyła na jej tyły i armia się rozsypała. Tysiące Austriaków dostały się do niewoli, 25 grudnia Austria podpisała rozejm w Steyr, a pokój w Lunéville w lutym 1801 roku zakończył wojnę z II koalicją.5
Z 1800 roku wszyscy pamiętają zwycięstwo Bonapartego pod Marengo. To jednak zwycięstwo Moreau pod Hohenlinden, pół roku później i daleko na północy, w Bawarii, otworzyło Francuzom drogę w pobliże Wiednia i zmusiło Austrię do podpisania pokoju. Wielu historyków zaliczało tę bitwę do najświetniejszych zwycięstw oręża francuskiego, a nazwisko Moreau długo przeciwstawiano nazwisku Bonapartego. Polskiego czytelnika powinna ona obchodzić podwójnie, bo walczyła w niej Legia Naddunajska. Szersze tło opisuje nasz przewodnik po wojnach rewolucji francuskiej.6
Marengo nie zakończyło wojny
Wiosną 1800 roku Moreau na czele Armii Renu pobił w południowych Niemczech austriackiego generała Paula Kraya w serii bitew, m.in. pod Engen, Messkirch, Biberach i Höchstädt. Zepchnął go do warownego obozu pod Ulm, a potem aż nad Inn.7
W lipcu walki w Niemczech wstrzymał rozejm w Parsdorfie, zawarty miesiąc po podobnym rozejmie, który we Włoszech nastąpił po Marengo. Przez cztery miesiące Austria i Francja rozmawiały o pokoju bez skutku. Austria wciąż miała w polu silne armie, a Bonaparte, chcąc wymusić rozstrzygnięcie, kazał swoim generałom wznowić wojnę.8
Kampanię 1800 roku Austria prowadziła bez swojego najlepszego wodza. Arcyksiążę Karol namawiał rząd do porozumienia z Francją i za to jeszcze przed kampanią odsunięto go od dowództwa. Dymisję zamaskowano nominacją na gubernatora Czech, a jego miejsce zajął Kray.9
Po rozejmie Wiedeń znów zmienił wodza. Kraya odwołano, a armię w Bawarii objął brat cesarza, arcyksiążę Jan, który miał zaledwie 18 lat. Było to dowództwo tylko z nazwy. Cesarz związał arcyksięcia z generałem Franzem von Lauerem, który faktycznie kierował działaniami, a Allgemeine Deutsche Biographie odnotowuje, że Jan miał surowy nakaz, by nigdy nie odmawiać podpisu pod rozkazami Lauera.10
Młody arcyksiążę przechodzi do natarcia
Armia austriacka stała za Innem, rwącą alpejską rzeką o stromych brzegach i umocnionych przeprawach. Austriacy nie chcieli jednak czekać. Postanowili przejść rzekę i obejść lewe skrzydło Francuzów w marszu na Monachium. Działania wznowiono pod koniec listopada, w ulewnym deszczu, na drogach, które szybko zamieniły się w błoto, i manewr oskrzydlający od razu zaczął się spóźniać.11
1 grudnia Austriacy uderzyli pod Ampfing na lewe skrzydło francuskie generała Paula Greniera i odrzucili je. Sukces uderzył arcyksięciu i jego sztabowi do głowy. Furse pisze, że uznali, iż pobili całą armię francuską, choć w walce wzięło udział tylko kilka dywizji. Moreau wycofał się przez las na otwarty teren pod Hohenlinden, a Austriacy 2 grudnia odpoczywali.12
Las ciągnął się na wiele kilometrów między Izarą a Innem. Był to gęsty bór sosnowy, przez który z trudem przechodziły konnica i artyleria. Przecinały go od wschodu tylko dwie dobre drogi do Monachium: jedna z Mühldorfu przez Hohenlinden, druga z Wasserburga przez Ebersberg. Poza nimi były tylko dukty drwali.13
Cztery kolumny w zaśnieżonym lesie
3 grudnia, rano. Arcyksiążę poprowadził armię przez las czterema kolumnami. Nie spodziewał się poważnego oporu przed otwartym terenem pod Monachium. Najsilniejsza kolumna, z samym arcyksięciem, większością artylerii i taborów, szła utwardzonym gościńcem z Mühldorfu na Hohenlinden. Pozostałe, Kienmayera i Bailleta Latoura na prawym skrzydle oraz Riescha na lewym, musiały iść leśnymi duktami. Wszystkie cztery miały się spotkać na otwartym terenie między Hohenlinden a Harthofen.14
Deszcz z poprzednich dni przeszedł w śnieg, który gęsto padał, gdy zaczęła się bitwa. Kolumny na duktach zostały daleko w tyle i na czas do skraju lasu pod Hohenlinden dotarła tylko główna kolumna z gościńca.15
Moreau ustawił u wylotu lasu przed Hohenlinden dywizję Grandjeana, którą dowodził teraz generał Emmanuel de Grouchy, i dywizję Michela Neya, a na północ od nich pozostałe dywizje Greniera. Prawdziwy cios przygotował na południu. O świcie dywizje Antoine'a Richepanse'a i Charles'a Decaena zeszły z drogi na Ebersberg, by przez las uderzyć na północ, na tyły kolumny austriackiej.16
Kolumna austriacka zaatakowała Grouchy'ego, gdy tylko wyszła spomiędzy drzew. Grenadierzy węgierscy próbowali obejść jego prawe skrzydło przez las i po ciężkiej walce wśród sosen zostali odparci. Drugi atak także się nie powiódł. Austriackie centrum nie mogło rozwinąć się z lasu.17
Richepanse na tyłach Austriaków
Marsz Richepanse'a od początku nie szedł zgodnie z planem. Gdy jego dywizja brnęła zaśnieżonymi duktami, kolumna austriacka Riescha dotarła do wsi St. Christoph i przecięła ją na dwoje. Richepanse nie zatrzymał się, by zebrać wojsko. Poszedł dalej z dwiema półbrygadami i 1. pułkiem strzelców konnych, drugą brygadę zostawił w nadziei na pomoc Decaena i dotarł do przysiółka Mattenpoet, na wschodnim końcu leśnego wąwozu, którym biegł gościniec.18
Tam zaskoczył spieszonych austriackich kirasjerów i wielu z nich wziął do niewoli. Zostawił generała Walthera z częścią sił, by powstrzymał austriacką konnicę, a z resztą skręcił w wąwóz, gdzie na drodze stłoczyły się działa i wozy kolumny austriackiej. Bataliony wysłane, by go zatrzymać, zostały rozbite na bagnety, a wzdłuż kolumny rozeszła się panika.19
Spod Hohenlinden Moreau dostrzegł, że Austriacy się chwieją, i domyślił się, że Richepanse jest na ich tyłach. Rozkazał Neyowi i Grouchy'emu uderzyć. Wepchnęli Austriaków z powrotem w wąwóz od zachodu, a Richepanse nacierał od wschodu, aż oba francuskie zgrupowania spotkały się pośrodku drogi. Tysiące Austriaków poddały się albo uciekły w las, porzucając działa i wozy. Walther, który utrzymał Mattenpoet, został ciężko ranny.20
Skrzydła i Legia Naddunajska
Na północ od gościńca austriackie prawe skrzydło Kienmayera i Bailleta Latoura wyszło z lasu dopiero wtedy, gdy w centrum bitwa już się rozstrzygała. Dywizje Greniera, choć słabsze liczebnie, utrzymały się, a potem przeszły do natarcia ze wsparciem jazdy d'Hautpoula i odrzuciły Austriaków w doliny, z których przyszli.21
Na południu dywizja Decaena walczyła z kolumną Riescha, która wciąż próbowała dojść do Hohenlinden. Decaen miał przy sobie polską legię generała Karola Kniaziewicza, sformowaną nad Renem w służbie francuskiej, czyli Legię Naddunajską. Jego wojska uwolniły odciętą brygadę Richepanse'a i odepchnęły Riescha w stronę Innu, biorąc wielu jeńców.22
Polakom przypadła w tej walce ciężka rola. Według Furse'a Decaen zawrócił ich pod St. Christoph, gdzie początkowo sami dźwigali cały ciężar austriackiej kolumny, dopóki brygada Durutte'a nie uderzyła jej w bok. Włoska encyklopedia Treccani (Enciclopedia Italiana) pisze, że legia walczyła pod Hohenlinden bohatersko, a materiały edukacyjne Ministerstwa Edukacji przypisują jej ważny, a nawet decydujący udział w zwycięstwie. Sam Kniaziewicz walczył wcześniej w Legionach Polskich we Włoszech pod rozkazami Jana Henryka Dąbrowskiego.23
Bilans strat
Liczby dla Hohenlinden bardzo się różnią w zależności od źródła. Thiers i Furse podają, że na polu bitwy niespełna 60 tysięcy Francuzów stanęło przeciw około 70 tysiącom Austriaków i Bawarczyków, Treccani 56 tysięcy przeciw 50 tysiącom, a Haus der Bayerischen Geschichte, bawarskie państwowe muzeum historii, 70 tysięcy Francuzów przeciw ponad 60 tysiącom. Liczby Kieswettera, 100 tysięcy przeciw 111 tysiącom, odpowiadają stanom obu całych armii, które Furse ocenia na 100 tysięcy Francuzów i 120 tysięcy Austriaków.24
Straty austriacko-bawarskie szacuje się od niemal 12 tysięcy żołnierzy cesarskich i 50 dział oraz 1850 z 5 tysięcy Bawarczyków (Haus der Bayerischen Geschichte) przez około 18 tysięcy (Kieswetter) po blisko 20 tysięcy, w tym 12 tysięcy jeńców, i 87 dział (Thiers). Treccani podaje 16 tysięcy, w tym 11 tysięcy jeńców. Straty francuskie bawarskie muzeum ocenia na 1300 do 2500 ludzi, Treccani na 2500, a Kieswetter i Allgemeine Deutsche Biographie na około 5 tysięcy.25
Niezależnie od dokładnych liczb źródła są zgodne, że klęska była miażdżąca, a Francuzi stracili znacznie mniej ludzi. Treccani, Thiers i Furse zgodnie podają, że większość austriackich strat stanowili jeńcy.26
Od Steyr do Lunéville
Między Moreau a Wiedniem nie było już żadnej liczącej się armii austriackiej. Francuzi przeszli Inn, zajęli Salzburg i parli dalej przez Salzach, Traun i Enns, a Richepanse w straży przedniej wygrywał kolejne potyczki z austriacką strażą tylną.27
Arcyksiążę Jan przekazał dowództwo bratu, arcyksięciu Karolowi, którego wezwano zbyt późno, by mógł ocalić armię. Karol poprosił Moreau o zawieszenie broni. 25 grudnia 1800 roku podpisano rozejm w Steyr. Straż przednia Moreau przeszła już Enns i stała niedaleko Wiednia, ale generał wolał pokój od marszu na stolicę.28
9 lutego 1801 roku Austria podpisała pokój w Lunéville. Potwierdzał on postanowienia z Campo Formio, oddawał Francji lewy brzeg Renu i wyznaczał granicę austriacką we Włoszech na Adydze. Wojna z II koalicją na kontynencie dobiegła końca.29
Czyje to było zwycięstwo?
Napoleon pomniejszał później tę bitwę. Prywatnie uważał ją raczej za szczęśliwy traf niż za przemyślane zwycięstwo, a na Wyspie Świętej Heleny twierdził, że Richepanse ruszył bez rozkazu. Thiers i Furse odrzucają to ostatnie twierdzenie: pisemne rozkazy Moreau dotyczące marszu oskrzydlającego ogłoszono drukiem w materiałach francuskiego archiwum wojskowego, choć obaj zauważają, że były to rozkazy tylko ogólne.30
Rywalizacja obu generałów szybko zamieniła się we wrogość. W 1804 roku Moreau aresztowano razem z rojalistycznymi spiskowcami Cadoudalem i Pichegru, skazano na dwa lata więzienia i pozwolono mu wyjechać do Stanów Zjednoczonych. W 1813 roku wrócił, by walczyć u boku sprzymierzonych przeciw Napoleonowi, i został śmiertelnie ranny w bitwie pod Dreznem.31
Richepanse także niedługo cieszył się zwycięstwem. W 1802 roku wysłano go na Gwadelupę jako dowódcę wyprawy i jeszcze tego samego roku tam zmarł. Arcyksiążę Jan, który musiał publicznie odpowiadać za klęskę, za którą jego biograf w Neue Deutsche Biographie obwinia Lauera, w 1809 roku znów dowodził armią i dożył 1859 roku.32
