Kim był Jan Henryk Dąbrowski?
Jan Henryk Dąbrowski (1755 do 1818) był polskim generałem, który w styczniu 1797 roku, gdy po rozbiorach Polska zniknęła z mapy, utworzył we Włoszech Legiony Polskie walczące u boku napoleońskiej Francji. Pieśń legionistów z refrenem „Marsz, marsz, Dąbrowski” w 1927 roku została hymnem Polski i dlatego jego nazwisko zna każdy Polak. Obok niego hymn wymienia z nazwiska jeszcze tylko jednego Polaka, hetmana Stefana Czarnieckiego.
Dąbrowski spędził w mundurze ponad cztery dekady, w służbie Saksonii, Rzeczypospolitej, republik włoskich, Napoleona i Królestwa Polskiego. Z Legionami walczył nad Trebbią w 1799 roku, u boku Napoleona pod Frydlandem w 1807 roku i pod Lipskiem w 1813 roku, a w czasie kampanii rosyjskiej 1812 roku został ranny przy przeprawie przez Berezynę w listopadzie tego roku.1
Z czego słynął Jan Henryk Dąbrowski?
Słynie przede wszystkim jako twórca Legionów Polskich we Włoszech, pierwszej polskiej formacji wojskowej po upadku Rzeczypospolitej, i jako generał wymieniony w hymnie narodowym. Poprowadził też powstanie wielkopolskie 1806 roku przeciw Prusom, a po śmierci Józefa Poniatowskiego w 1813 roku stanął na czele wojska polskiego.2

Młodość i insurekcja kościuszkowska
Dąbrowski urodził się w sierpniu 1755 roku w Pierzchowcu koło Bochni jako syn oficera Jana Michała Dąbrowskiego i Zofii z domu Lettow. Karierę zaczynał w Saksonii: do armii saskiej wstąpił jako podchorąży w 1769, 1770 lub 1771 roku (źródła podają różne daty), wziął udział w wojnie o sukcesję bawarską w latach 1778 do 1779, a od 1780 roku służył w gwardii elektorskiej w Dreźnie.3
W 1792 roku przeszedł do wojska polskiego w stopniu wicebrygadiera. Podczas drugiego rozbioru w 1793 roku stawił opór wkraczającym Prusakom pod Gnieznem. W insurekcji kościuszkowskiej 1794 roku wyróżnił się w obronie Warszawy, a potem poprowadził udaną wyprawę dywersyjną przeciw Prusakom w Wielkopolsce.4
Po upadku powstania szukał oparcia za granicą. W 1796 roku wyjechał do Francji, a Dyrektoriat, który nie chciał sam tworzyć polskich oddziałów, skierował go do nowych republik włoskich i do generała Bonapartego, dowodzącego tam armią francuską.5
Legiony Polskie we Włoszech
9 stycznia 1797 roku, przy poparciu Napoleona, Dąbrowski podpisał w Mediolanie umowę z Republiką Lombardzką o utworzeniu w jej służbie Legionów Polskich. Wstępowali do nich polscy emigranci oraz Polacy wcieleni do armii austriackiej, którzy we Włoszech zdezerterowali lub dostali się do niewoli. Legiony rozrosły się do około 7 tys. żołnierzy, którzy liczyli, że walka u boku Francji pozwoli im wrócić do wolnej Polski.6
Legioniści walczyli u boku Francuzów w całych północnych Włoszech, często ponosząc ciężkie straty. W 1799 roku bili się nad Trebbią i pod Novi, gdzie, jak odnotowuje Fondation Napoléon, Dąbrowski się wyróżnił, a po upadku twierdzy w Mantui wielu trafiło do niewoli.7

Dlaczego nazwisko Dąbrowskiego jest w hymnie?
Ponieważ hymn powstał jako pieśń marszowa jego Legionów. Józef Wybicki napisał ją w Reggio Emilia w lipcu 1797 roku, według dzieje.pl i rządowego portalu powroty.gov.pl między 16 a 19 lipca (artykuł Instytutu Pamięci Narodowej podaje 15 do 21 lipca), a jej refren wzywa Dąbrowskiego, by poprowadził żołnierzy z Włoch z powrotem do Polski.8
Pierwszy raz zaśpiewano ją publicznie 20 lipca 1797 roku, na melodię ludowego mazurka nieznanego autora. Żołnierze szybko ją pokochali: 29 sierpnia 1797 roku Dąbrowski pisał do Wybickiego z Bolonii: „Żołnierze do Twojej pieśni nabierają coraz więcej gustu”. Od początku nazywano ją Mazurkiem Dąbrowskiego. W 1798 roku znano ją już we wszystkich zaborach, a drukiem ukazała się po raz pierwszy w 1799 roku, w polskim piśmie wydawanym we Włoszech.9

W rękopisie Wybickiego pieśń zaczyna się od słów „Jeszcze Polska nie umarła, kiedy my żyjemy” i ma dwie zwrotki, których nie ma we współczesnym hymnie. Jedna z nich przywołuje kosy spod Racławic („Mamy racławickie kosy”). Oficjalny tekst, ogłoszony 130 lat po powstaniu pieśni, 26 lutego 1927 roku, w okólniku ministra spraw wewnętrznych Felicjana Sławoja Składkowskiego, zaczyna się od słów „Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy”, a jego refren brzmi „Marsz, marsz, Dąbrowski, z ziemi włoskiej do Polski”. Artykuł 28 Konstytucji z 1997 roku wskazuje Mazurek Dąbrowskiego jako hymn Rzeczypospolitej.10
Co stało się z legionistami na San Domingo?
Gdy w 1801 roku Francja zawarła pokój z Austrią w Lunéville, polskie oddziały przestały jej być potrzebne w Europie. W 1802 roku część Legionów wysłano na San Domingo (dzisiejsze Haiti), by przywracały tam francuskie panowanie kolonialne w walce z powstańcami. Większość wysłanych tam Polaków zmarła z chorób lub zginęła w walkach, a wróciło niewielu.11
Sam Dąbrowski pozostał we Włoszech i do 1806 roku służył w wojsku włoskim. Historyk Roman Wapiński, cytowany w materiałach Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej, pisał, że żal do Napoleona za zmarnowanie Legionów, szczególnie silny po wysłaniu legionistów na San Domingo, zatarło dopiero utworzenie Księstwa Warszawskiego.12
Księstwo Warszawskie, Rosja i Lipsk
Po zwycięstwie Napoleona nad Prusami w 1806 roku cesarz skierował Dąbrowskiego do Wielkopolski, by wywołał tam powstanie. Dąbrowski i Wybicki przybyli do Poznania 6 listopada 1806 roku, według uchwały Sejmu z 2018 roku i historyka Adama Danilczyka (dzieje.pl datuje ich odezwę na 3 listopada), i wezwali Wielkopolan do walki z Prusami.13

W 1807 roku walczył pod Tczewem, w oblężeniu Gdańska i w bitwie pod Frydlandem. Gdy naczelne dowództwo armii nowego Księstwa Warszawskiego objął Józef Poniatowski, Dąbrowski, jak ocenia Danilczyk, poczuł się niedoceniony i na pewien czas poświęcił się sprawom osobistym. W 1809 roku znów walczył, w wojnie z Austrią.14
W 1812 roku dowodził jedną z trzech polskich dywizji V korpusu. Musiał oddać Borysów znacznie silniejszym wojskom rosyjskim, jak opisują Fondation Napoléon i Edward Foord w historii kampanii z 1914 roku, a przy przeprawie przez Berezynę został ranny: według Foorda 28 listopada, według dzieje.pl 26 listopada. W 1813 roku walczył pod Lipskiem, a po śmierci Józefa Poniatowskiego objął dowództwo armii Księstwa Warszawskiego.15

Co robił Dąbrowski po upadku Napoleona?
Wrócił do Warszawy i współtworzył armię nowego Królestwa Polskiego pod berłem cara. W tym wojsku został generałem jazdy, otrzymał też godność senatora-wojewody, lecz wkrótce wycofał się z życia publicznego i osiadł w swoim majątku w Winnej Górze, który w 1807 roku podarował mu Napoleon.16
Jak zmarł Jan Henryk Dąbrowski?
Dąbrowski zmarł w Winnej Górze 6 czerwca 1818 roku, w wieku 62 lat. Fondation Napoléon jako przyczynę śmierci podaje zapalenie płuc i gangrenę, a Adam Danilczyk pisze, że wiosną 1818 roku generał zachorował na zapalenie płuc, a w starą ranę nogi wdała się gangrena. Pochowano go w miejscowym kościele.17
W 1863 roku jego szczątki przeniesiono do sarkofagu w bocznej kaplicy tego kościoła. Urnę z sercem generała przechowywano najpierw w pałacu w Winnej Górze, potem w Krakowie i w poznańskim ratuszu, a od 1997 roku spoczywa w Krypcie Zasłużonych Wielkopolan w podziemiach kościoła św. Wojciecha w Poznaniu.18
Jakim dowódcą był Dąbrowski?
Przede wszystkim organizatorem. Uchwała Sejmu z 2018 roku podkreśla zdolności organizacyjne, które wykazał przy tworzeniu Legionów, a historyk Adam Danilczyk za jego największe atuty uznaje szeroką wiedzę wojskową i talent organizacyjny. Żołnierze nazywali go ojcem żołnierzy, choć jego międzywojenny biograf Adam Skałkowski uważał go za zbyt ostrożnego w polu.19
Generał Klemens Kołaczkowski, cytowany w biogramie PAP na dzieje.pl, pisał, że Dąbrowski „był wzrostu słusznego i silnie zbudowany”, w towarzystwie łatwy, wesoły i często jowialny, w służbie zaś zamknięty w sobie, surowy i wymagający: „Umiał rozkazywać i być słuchanym, ale był zarazem czczonym i kochanym przez towarzyszów i podwładnych”. Danilczyk dodaje, że był surowy dla oficerów, ale rozmawiał z prostymi żołnierzami i wspierał ich w trudnych chwilach.20
Skałkowski, cytowany przez Danilczyka, zarzucał mu, że w 1812 roku „wciąż manewrował, obstawiał się na wszystkie strony, a unikał starcia” i że „pokutował w nim wyznawca zasad strategii osiemnastowiecznej”. Danilczyk uznaje tę ocenę za zbyt surową, bo siły generała były zdecydowanie niewystarczające do postawionych mu zadań, i podkreśla, że Legiony zbudował od podstaw. Uchwała Sejmu z 2018 roku nazywa go wybitnym dowódcą wojskowym.21
Pamięć o generale
6 czerwca 2018 roku, w 200. rocznicę jego śmierci, Sejm przyjął uchwałę, w której nazwał go wybitnym dowódcą wojskowym, a jego dokonaniom jako twórcy Legionów przypisał powrót sprawy polskiej na arenę międzynarodową. W tym samym roku samorząd województwa wielkopolskiego odkupił pałac w Winnej Górze od prywatnego właściciela i 10 października otworzył w nim muzeum generała i Legionów Polskich.22
Dzieje jego pieśni opowiada Muzeum Hymnu Narodowego w Będominie, wsi, w której urodził się Józef Wybicki.23
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu. Przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. ↩
- Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Region Wielkopolska, „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Region Wielkopolska, „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)”. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Legiony Polskie we Włoszech”. ↩
- Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Marta Sankiewicz, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”. dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Legiony Polskie we Włoszech”. dzieje.pl, „Mazurek Dąbrowskiego”. Wojciech Napora, „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Legiony Polskie we Włoszech”. ↩
- dzieje.pl, „Mazurek Dąbrowskiego”. Wojciech Napora, „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”. Marta Sankiewicz, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”. ↩
- dzieje.pl, „Mazurek Dąbrowskiego”. Wojciech Napora, „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”. Marta Sankiewicz, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Hymny polskie”. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. Muzeum Historii Polski, „O hymnie”. ↩
- dzieje.pl, „Mazurek Dąbrowskiego”. Wojciech Napora, „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”. Muzeum Historii Polski, „O hymnie”. Marta Sankiewicz, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Hymny polskie”. ↩
- Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Legiony Polskie we Włoszech”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „My z Napoleonem. Nadzieje a rzeczywistość”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „My z Napoleonem. Nadzieje a rzeczywistość”. ↩
- Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Region Wielkopolska, „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Edward Foord, „Napoleon’s Russian Campaign of 1812”. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, „Marszałek Marek Woźniak otworzył muzeum gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w pałacu w Winnej Górze”. PAP, „W poniedziałek II Ogólnopolski Zlot Szkół im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”. ↩
- dzieje.pl, „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”. Jacques Garnier, „Dombrowski, Jan Henryk”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. Region Wielkopolska, „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)”. ↩
- PAP, „195. rocznica śmierci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”. Region Wielkopolska, „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)”. ↩
- Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. PAP, „195. rocznica śmierci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”. ↩
- PAP, „195. rocznica śmierci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”. Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. ↩
- Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. ↩
- Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”. PAP, „Sejm oddał hołd gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu”. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, „Marszałek Marek Woźniak otworzył muzeum gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w pałacu w Winnej Górze”. PAP, „Wielkopolskie”. ↩
- Marta Sankiewicz, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”. Muzeum Historii Polski, „O hymnie”. Wojciech Napora, „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”. ↩
Źródła
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Jan Henryk Dąbrowski (1755-1818)”
- Adam Danilczyk, Teologia Polityczna Co Tydzień, „«Nasz kochany generał». Wojskowa kariera Jana Henryka Dąbrowskiego”, 1 sierpnia 2025
- Jacques Garnier, Fondation Napoléon (napoleon.org), „Dombrowski, Jan Henryk”, z Dictionnaire Napoléon (Fayard, 1999), po angielsku
- Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, „Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 czerwca 2018 r. w sprawie uczczenia pamięci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w 200. rocznicę śmierci (M.P. 2018 poz. 553)”, „Monitor Polski”, 18 czerwca 2018
- Region Wielkopolska (portal regionalny), „Dąbrowski, Jan Henryk (1755-1818)” (po angielsku)
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Legiony Polskie we Włoszech”
- Marta Sankiewicz, Instytut Pamięci Narodowej, Przystanek Historia, „Od Pieśni Legionów do hymnu Rzeczpospolitej. Historia Mazurka Dąbrowskiego”, 24 lutego 2023
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Mazurek Dąbrowskiego”
- Wojciech Napora, powroty.gov.pl (portal rządowy), „Jeszcze Polska nie zginęła, Kiedy my żyjemy”, 10 listopada 2022 (tekst oficjalny i tekst według rękopisu Wybickiego)
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Hymny polskie”
- Muzeum Historii Polski, „O hymnie” (zeszyt edukacyjny o hymnie, PDF, 2022)
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „My z Napoleonem. Nadzieje a rzeczywistość: Legiony Polskie”
- Edward Foord, „Napoleon’s Russian Campaign of 1812” (Little, Brown, 1914), rozdział o Berezynie, Project Gutenberg (po angielsku)
- Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego (umww.pl), „Marszałek Marek Woźniak otworzył muzeum gen. Jana Henryka Dąbrowskiego w pałacu w Winnej Górze”, październik 2018
- PAP, dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „W poniedziałek II Ogólnopolski Zlot Szkół im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”, 19 czerwca 2023
- PAP, dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „195. rocznica śmierci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego”, 6 czerwca 2013 (cytuje Klemensa Kołaczkowskiego)
- PAP, dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Sejm oddał hołd gen. Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu”, 6 czerwca 2018
- PAP, dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Wielkopolskie: w Winnej Górze otwarto muzeum poświęcone gen. Dąbrowskiemu”, 10 października 2018
Jan Henryk Dąbrowski: cytaty ze źródłami
Polacy, nadzieja powstaje! Francja zwycięża, ona się bije za sprawę narodów, starajmy się osłabić jej nieprzyjaciół.
Te legiony służyłyby za środek i szkołę dla przyszłej armii polskiej.
Każdy cytat podajemy ze źródłem, które go zapisało, sprawdzonym w naszym audycie cytatów. Zasady redakcyjne ›






