Bitwa pod Mactan, 1521: brzeg, na którym poległ Magellan

Rankiem 27 kwietnia 1521 roku na brzegu Mactanu, niewielkiej wyspy naprzeciw Cebu w środkowych Filipinach, wojownicy wodza Lapulapu rozbili oddział desantowy z hiszpańskiej floty Ferdynanda Magellana i zabili samego Magellana. Niemal wszystko, co wiemy o tej walce, pochodzi od jednego naocznego świadka, włoskiego kronikarza Antonia Pigafetty, i to od niego pochodzą podane niżej liczby.²

Tło: hiszpańska flota na Visayas

Magellan, portugalski żeglarz w służbie Karola V, króla Hiszpanii, wypłynął z Sewilli w 1519 roku z pięcioma okrętami, by dotrzeć do Wysp Korzennych drogą na zachód. W 1521 roku, gdy Hernán Cortés zdobywał stolicę Azteków (zob. oblężenie Tenochtitlan), flota przepłynęła Pacyfik i w marcu dotarła do wschodnich Visayas. 7 kwietnia trzy ocalałe okręty wpłynęły do portu Cebu.³

Sojusz i chrzest radży Humabona

Władca Cebu, którego Pigafetta nazywa Raia Humabon, najpierw zażądał zwyczajowej daniny, potem zawarł pokój i zgodził się na handel. W niedzielę 14 kwietnia przyjął chrzest jako Don Carlos, na cześć cesarza, razem z królową i, według rachuby Pigafetty, około 800 osobami jednego dnia. Magellan obiecał uczynić go największym królem okolicy i groził wodzom, którzy nie chcieli go słuchać. Maksymilian Transylwan, który opisał wyprawę w 1522 roku, dodaje, że sąsiedni wodzowie mieli uznać zwierzchnictwo chrześcijańskiego władcy Cebu, w razie potrzeby pod przymusem.⁴

Spór z Lapulapu

Mactan miał dwóch wodzów, Zulę i Cilapulapu. 26 kwietnia, jak pisze Pigafetta, Zula przekazał, że nie może oddać tego, co obiecał, bo drugi wódz nie chce słuchać króla Hiszpanii, i poprosił o ludzi do walki z nim. Magellan postanowił popłynąć osobiście na trzech łodziach, choć oficerowie błagali go, by tego nie robił. Transylwan dodaje, że władca Mactanu, silniejszy od sąsiadów, nie chciał kłaniać się komuś, nad kim sam długo panował.⁵

Siły: czyje liczby?

Według Pigafetty o północy wyruszyło 60 opancerzonych Europejczyków, a z nimi Humabon i 20 lub 30 łodzi z Cebu; Transylwan mówi o 40 doborowych ludziach. Obrońców Pigafetta liczy na ponad 1500 w trzech oddziałach, Transylwan na około 3000, a anonimowy dziennik podróży, tzw. Roteiro, na trzy lub cztery tysiące. Nie istnieje żadne źródło z Mactanu, którym można by je sprawdzić.⁶

Bitwa na rafie

Trzy godziny przed świtem, jak pisze Pigafetta, Magellan wysłał posłańca z ultimatum: podporządkować się królowi Hiszpanii, uznać Humabona za władcę i płacić daninę, albo poznać hiszpańskie lance. Mactan odpowiedział, jak relacjonuje Pigafetta, że ma lance z bambusa i pale hartowane w ogniu. O świcie, według jego relacji, 49 ludzi skoczyło do wody sięgającej ud i brnęło do plaży na odległość ponad dwóch strzałów z kuszy, bo skały nie pozwalały łodziom podejść bliżej; jedenastu zostało przy łodziach. Działa na łodziach, dodaje Pigafetta, były za daleko, by pomóc.⁷

Obrońcy nadeszli trzema grupami, dwiema na skrzydła i jedną od czoła. Przez pół godziny muszkieterowie i kusznicy strzelali z daleka, pisze Pigafetta, ale przebijali jedynie cienkie drewniane tarcze. Magellan kazał podpalić dwadzieścia lub trzydzieści domów, by zastraszyć wyspiarzy; zginęło przy tym dwóch Europejczyków, a natarcie tylko przybrało na sile.⁸

Śmierć Magellana

Strzała, według Pigafetty zatruta, trafiła Magellana w prawą nogę. Kazał powoli się wycofywać, lecz większość ludzi rzuciła się do łodzi i przy nim zostało, jak pisze, sześciu lub ośmiu. Wyspiarze celowali w nieosłonięte nogi i przez ponad godzinę napierali na grupkę na płyciźnie. Bambusowa włócznia trafiła Magellana w twarz; ranny w ramię, nie zdołał dobyć miecza. Jeden z wojowników ciął go wielkim kordelasem w lewą nogę, Magellan upadł twarzą w dół, a wyspiarze dobili go włóczniami i ostrzami. Pigafetta nazywa go „naszym zwierciadłem, naszym światłem, naszą pociechą i prawdziwym przewodnikiem”. Wojownicy Humabona tylko patrzyli: Magellan kazał im zostać w łodziach i przyglądać się, jak walczą Hiszpanie.⁹

Dlaczego Magellan przegrał bitwę pod Mactan?

Magellan przegrał, bo walczył na terenie i na warunkach obrońców. Wysadził niespełna pięćdziesięciu ludzi za rafą, daleko od dział na łodziach, przeciw znacznie liczniejszym przeciwnikom, którzy dobrze wykorzystali tarcze, ruchliwość i broń miotaną. Broń palna niewiele zdziałała, pomocy z Cebu odmówił, a gdy został ranny, jego mały oddział się załamał.

Straty

Pigafetta pisze, że wraz z Magellanem zginęło ośmiu Europejczyków, a czterech ochrzczonych wyspiarzy zabiły działa z własnych łodzi; po stronie wroga poległo według niego tylko piętnastu. Inne relacje podają mniej: Transylwan Magellana i siedmiu towarzyszy, Roteiro Magellana i sześciu ludzi, a portugalski raport Brita Magellana, jego sługę i pięciu Kastylijczyków.¹⁰

Skąd to wiemy? Skąpe źródła

Pigafetta napisał jedyną relację naocznego świadka bitwy. Transylwan, wówczas student w Valladolid, w październiku 1522 roku spisał najwcześniejszą opublikowaną relację na podstawie tego, co opowiedzieli mu Elcano i powracający marynarze. Roteiro i Brito dodają krótkie wzmianki; Roteiro datuje nawet bitwę na 28 kwietnia. Historyk Danilo Madrid Gerona zauważa, że opowieść opiera się głównie na Pigafetcie. Ludzie Lapulapu nie zostawili zapisków, a Narodowa Komisja Historyczna Filipin (NHCP) stwierdziła, że żadna wiarygodna relacja naocznego świadka ani żaden dokument nie podaje miejsca jego urodzenia ani imion rodziców.¹¹

Strona hiszpańska

Pigafetta przedstawia Magellana jako dobrego pasterza, który nie porzucił swojej trzody i osłaniał odwrót swoich ludzi. Transylwan podkreśla, że wybrał walkę garstką ludzi, przypominając, jak dwustu Hiszpanów rozgromiło ogromne zastępy na Jukatanie. Małe hiszpańskie oddziały niekiedy wygrywały mimo ogromnej przewagi wroga, jak pod Cajamarcą w 1532 roku; na Mactanie ten hazard zawiódł.¹²

Strona Mactanu

Z perspektywy Mactanu uzbrojeni obcy przybyli nocą z żądaniami i podpalili domy na wyspie. Obrońcy, jak wynika z relacji Pigafetty, dobrze wybrali teren: czekali na dzień, trzymali się z dala od dział, uderzali w nieopancerzone nogi i odmówili wydania zabitych, mówiąc, że nie oddadzą Magellana „za wszystkie bogactwa świata”.¹³

Następstwa: uczta w Cebu i droga do domu

Ocaleni wybrali na dowódców Duartego Barbosę i Juana Serrana. Tłumacz Magellana, Enrique, zastraszany przez Barbosę (według Transylwana przez Serrana), nastawił wtedy Humabona przeciw Europejczykom. 1 maja Humabon zaprosił ich na ucztę i kazał napaść na gości: według Pigafetty na ląd zeszło 24 ludzi, według Transylwana zaproszono Serrana i 27 innych, a niemal nikt nie wrócił. Serrano został związany na plaży, gdy okręty odpływały. Zbyt nieliczne załogi spaliły „Concepción” w pobliżu Boholu. 6 września 1522 roku „Victoria”, którą do domu doprowadził Juan Sebastián Elcano, dotarła do Sanlúcar de Barrameda z osiemnastoma ludźmi, pierwszymi, którzy opłynęli świat.¹⁴

Lapulapu: fakty i legenda

Pigafetta zna go tylko jako Cilapulapu, wodza, który nie chciał słuchać Hiszpanii. Dekret wykonawczy nr 152 z grudnia 2021 roku, wskazując, że „Ci” było zapewne tytułem grzecznościowym, nakazuje urzędom Filipin pisać Lapulapu. Żadne źródło nie mówi, że to Lapulapu zadał śmiertelny cios; przewodniczący NHCP Rene Escalante nazwał śmierć Magellana wspólnym dziełem. W 2021 roku NHCP uznała popularne opowieści o jego pochodzeniu i dalszym życiu za spekulacje i folklor, a historycy tacy jak Jobers Bersales odrzucili twierdzenia, że pochodził z Sulu: „wiemy o Lapulapu bardzo mało”.¹⁵

Pamięć o bitwie

Na Filipinach Lapulapu czczony jest jako pierwszy filipiński bohater, jak nazywa go dekret wykonawczy. Proklamacja z 2017 roku, jak podał „The Philippine Star”, ustanowiła 27 kwietnia Dniem Lapulapu, a bitwę odgrywa się w Liberty Shrine w mieście Lapu-Lapu jako Kadaugan sa Mactan, czyli „zwycięstwo na Mactanie”. Obchodom pięćsetlecia w 2021 roku, które świętowały także zwycięstwo pod Mactan, przewodził Narodowy Komitet Pięćsetlecia.¹⁶

Hiszpania i Portugalia pamiętają bardziej podróż niż bitwę. Magellan płynął dla tego samego Karola V, którego armia pojmała króla Francji pod Pawią w 1525 roku. 6 września 2022 roku król Filip VI przyjął u wybrzeży Sanlúcar przegląd floty, w którym honorowe miejsce zajęła replika „Victorii”, a portugalski program obchodów opłynięcia świata objął ponad 500 wydarzeń w ponad 20 krajach.¹⁷

Pole bitwy dzisiaj

Brzeg jest dziś sanktuarium Mactan, czyli Liberty Shrine, które historycy lokalizują w pobliżu rzeczywistych walk. Stoi tam posąg Lapulapu i starszy, hiszpański pomnik Magellana, wzniesiony, jak zauważa Sergio Cañas, za panowania Izabeli II.¹⁸