Kto wygrał bitwę o Bataan?
Wygrała Japonia. Po trzech miesiącach na połowie racji Siły Luzonu generała majora Edwarda Kinga skapitulowały 9 kwietnia 1942 roku: według różnych obliczeń od około 75 000 do 78 000 żołnierzy filipińskich i amerykańskich. Obrona przekreśliła jednak japoński plan zdobycia Filipin w około 50 dni.2
Od stycznia do kwietnia 1942 roku żołnierze filipińscy i amerykańscy z Sił Zbrojnych USA na Dalekim Wschodzie (USAFFE) bronili półwyspu Bataan, górzystego ramienia Luzonu zamykającego Zatokę Manilską, przed japońską 14. Armią generała porucznika Masaharu Hommy. Głodni i chorzy walczyli do 9 kwietnia, gdy generał major Edward King skapitulował. Potem nastąpił marsz śmierci na Bataanie.3
Tło: Plan Orange i droga na Bataan
Filipiny zaatakowano w pierwszych dniach wojny na Pacyfiku, którą rozpoczął atak na Pearl Harbor. Przedwojenny plan ORANGE, w ostatecznej wersji WPO-3, nakazywał garnizonowi opóźniać najeźdźcę i wycofać się na Bataan, by nie oddać Japończykom Zatoki Manilskiej; według oficjalnej historii plan zakładał zgromadzenie tam zapasów dla 31 000, później 40 000 ludzi na sześć miesięcy. Generał Douglas MacArthur wolał bronić się na plażach, ale po japońskich desantach w zatoce Lingayen 22 grudnia 1941 roku 23 grudnia znów wprowadzono w życie stary plan; osłona przy węźle Layac wycofała się na półwysep nad ranem 7 stycznia 1942 roku, w dniu, w którym oficjalnie zaczęła się obrona Bataanu.4
Louis Morton, autor oficjalnej historii armii USA, liczy tam prawie 80 000 żołnierzy i około 26 000 cywilnych uchodźców; dziennikarz Jack Kelly podaje 78 000 żołnierzy i ponad 25 000 cywilów. Niemal od razu wprowadzono połowę racji.5
Armie i dowódcy
MacArthur, przebywający w twierdzy na wyspie Corregidor, podzielił Bataan między I Korpus Filipiński Jonathana Wainwrighta na zachodzie i II Korpus Filipiński generała Parkera nad Zatoką Manilską. Większość obrońców stanowili Filipińczycy: HISTORY liczy ich 66 000 spośród 78 000, którzy później się poddali, a Kelly 66 000 spośród 78 000 żołnierzy, którzy wycofali się na Bataan.6
Tokio oczekiwało, że Homma zdobędzie Filipiny w około 50 dni. Kelly przypisuje 14. Armii 100 000 ludzi, ale pierwsze uderzenie na Bataan spadło na 65. Brygadę, około 6500 żołnierzy garnizonowych, których ich dowódca, generał porucznik Akira Nara, nazwał według Mortona „absolutely unfit for combat duty”, czyli zupełnie niezdolnymi do walki. Jeśli nie wskazano innego źródła, daty i liczby z przebiegu walk podajemy dalej za oficjalną historią Mortona.7
Styczeń: linie Abucay i Mauban
Główna pozycja obronna biegła na długości około 20 mil od Abucay nad Zatoką Manilską przez stoki góry Natib do Mauban nad Morzem Południowochińskim, a góra rozdzielała oba korpusy. Japończycy zaatakowali 9 stycznia. Filipińscy Zwiadowcy i dywizje Armii Filipińskiej utrzymywali Abucay wbrew atakom frontalnym i nocnym, podczas gdy japońskie oddziały przenikały przez dżunglę wokół góry Natib, a na zachodnim wybrzeżu zablokowały drogę za linią Mauban.8
22 stycznia oba korpusy otrzymały rozkaz odwrotu na linię odwodową wzdłuż drogi z Pilar do Bagac, którą obsadziły do 26 stycznia. Napastnicy też płacili: oficjalna historia liczy do 24 stycznia 1472 straty bojowe wśród 6651 żołnierzy 65. Brygady.9
Cyple i kieszenie
Od 23 stycznia bataliony japońskiego 20. pułku piechoty lądowały na cyplach za plecami I Korpusu: Longoskawayan, Quinauan, Anyasan i Silaiim. Stawiły im czoło zaimprowizowane oddziały, a potem Filipińscy Zwiadowcy z czołgami, i do połowy lutego wszystkie przyczółki zniszczono; szacunki Mortona dla czterech desantów dają razem około 1800 straconych Japończyków. Około 1000 żołnierzy tego samego pułku, którzy przebili się przez linię, utknęło w kieszeniach w dżungli, a do japońskich linii wróciło 15 lutego tylko 377.10
8 lutego Homma przerwał ofensywę i poprosił o posiłki. Od 6 stycznia do 1 marca Morton liczy prawie 7000 japońskich strat bojowych i 10 000-12 000 ludzi chorych na malarię, beri-beri i czerwonkę.11
Głód i choroby
Według Mortona dzienne racje obrońców spadły z około 2000 kalorii w styczniu do około 1000 w marcu. Zjedzono juczne muły, a według Mortona także 250 koni 26. pułku kawalerii. Gdy skończyła się chinina, rozszerzyła się malaria, a tysiące chorych i rannych wypełniły dwa szpitale pod gołym niebem. Według USO wielu żołnierzy straciło do 30 procent masy ciała.12
W połowie stycznia MacArthur zapewniał, że pomoc jest w drodze, ale według Kelly'ego nie nadeszła, bo Waszyngton postawił na pierwszeństwo Europy. MacArthur opuścił Corregidor na kutrze torpedowym 12 marca według oficjalnej historii, a 11 marca według Kelly'ego; Wainwright objął dowództwo wszystkich sił na Filipinach, a King 21 marca Siły Luzonu na Bataanie. Ich role porównuje tekst o dowódcach wojny na Pacyfiku.13
Kwiecień: ostatnia japońska ofensywa
Wzmocniony 4. Dywizją, artylerią i lotnictwem Homma uderzył w Wielki Piątek, 3 kwietnia 1942 roku, przy wsparciu prawie 150 dział i moździerzy, jak pisze Morton. Japończycy zajęli szczyt góry Samat 5 kwietnia i do 6 kwietnia przełamali front; II Korpus, wyniszczony głodem i gorączką, rozpadł się i cofał na południe wzdłuż Zatoki Manilskiej.14
Dlaczego Bataan upadł?
Bataan upadł, bo jego obrońcy byli wygłodzeni i chorzy, zanim nadeszło ostatnie natarcie. Zapasy zaplanowano dla znacznie mniejszych sił, żadna odsiecz nie mogła przerwać japońskiej blokady, a malaria i głód sprawiły, że do walki zdolna była tylko niewielka część żołnierzy. Gdy w kwietniu uderzyła wzmocniona armia japońska, linia nie wytrzymała.
Kapitulacja 9 kwietnia
W nocy 8 kwietnia King postanowił, na własną odpowiedzialność i wbrew rozkazom, skapitulować; Kelly przytacza jego obawę, że inaczej Bataan stałby się „the greatest slaughter in history”, największą rzezią w dziejach. 9 kwietnia koło Lamao skapitulował bezwarunkowo. Liczby się różnią: HISTORY podaje 78 000 jeńców, 66 000 Filipińczyków i 12 000 Amerykanów, USO około 75 000, a Morton ocenia siły Kinga na 78 000.15
Marsz śmierci na Bataanie
Jeńców pognano na północ z Mariveles do San Fernando: według oficjalnej historii i armii USA około 65 mil (104 km), według HISTORY 55. Armia USA dodaje przejazd pociągiem do Capas i ostatni odcinek pieszo, około 7 mil, do obozu O'Donnell w prowincji Tarlac. Kelly podaje dla całej trasy 75 mil. Brakowało jedzenia i wody, zmarły tysiące ludzi.16
Szacunki się różnią. HISTORY podaje co najmniej 600 Amerykanów i 5000 Filipińczyków zmarłych w marszu, Kelly do 750 Amerykanów i być może 5000 Filipińczyków, USO i armia USA łącznie 7000-10 000 i około 10 000. HISTORY liczy co najmniej 1000 Amerykanów i 16 000 Filipińczyków zmarłych w obozach, a USO 26 000 zmarłych spośród 50 000 filipińskich jeńców do stycznia 1943 roku.17
Strona filipińska i amerykańska
Dla obrońców Bataan był bitwą przegraną, ale długą. Filipińczycy z Armii Filipińskiej i Filipińskich Zwiadowców walczyli u boku amerykańskich oddziałów, m.in. 200. i 515. pułku artylerii nadbrzeżnej, których żołnierzy według armii USA upamiętnia marsz pamięci, a państwo filipińskie czci ich razem. Powrót MacArthura nastąpił później, w kampanii, której częścią była bitwa w zatoce Leyte.18
Strona japońska
Dla 14. Armii Hommy Bataan był kosztownym zwycięstwem, spóźnionym o miesiące i osiągniętym dopiero po nadejściu posiłków. Kelly opisuje Hommę jako prozachodniego „generała poetę”, którego przełożeni uznali za zbyt powolnego i zbyt pobłażliwego i który po kapitulacji stracił dowództwo. Po wojnie amerykańska komisja wojskowa skazała go za postępowanie jego wojsk, przede wszystkim za marsz śmierci, i w 1946 roku został stracony, według HISTORY 3 kwietnia.19
Pamięć i pole bitwy dziś
Na Filipinach 9 kwietnia to Araw ng Kagitingan, Dzień Męstwa, upamiętniający upadek Bataanu. W ostatnich latach uroczystości prowadzi prezydent w Dambana ng Kagitingan, Sanktuarium Męstwa na górze Samat w Pilar; powołując się na filipiński Urząd do spraw Weteranów, PTNI datuje budowę krzyża pamięci na lata 1966-1970, a jego wysokość na 92 metry.20
W Stanach Zjednoczonych co roku na poligonie White Sands odbywa się Bataan Memorial Death March, marsz pamięci na trasie 26,2 mili; armia USA wywodzi go z inicjatywy Uniwersytetu Stanowego Nowego Meksyku z 1989 roku, a na White Sands odbywa się od 1992 roku.21
Japonia dwukrotnie oficjalnie przeprosiła. 30 maja 2009 roku ambasador Ichiro Fujisaki złożył „heartfelt apology”, serdeczne przeprosiny, stowarzyszeniu American Defenders of Bataan and Corregidor, a 13 września 2010 roku minister spraw zagranicznych Katsuya Okada przeprosił w imieniu rządu byłych amerykańskich jeńców przybyłych do Japonii.22
