Kto wygrał bitwę pod Messines?
Brytyjczycy. 7 czerwca 1917 roku 2. Armia generała Plumera odpaliła dziewiętnaście min pod niemieckim frontem na południe od Ypres i w ciągu kilku godzin zdobyła grzbiet Messines-Wytschaete, biorąc około 7200 jeńców. Bean szacuje straty brytyjskie na około 26 tysięcy, a niemieckie na mniej więcej 23 do 26 tysięcy, ale Niemcy stracili wzgórza panujące nad łukiem Ypres.1
Dziesięć minut po trzeciej rano 7 czerwca 1917 roku, w półmroku przed świtem, pod niemiecką pierwszą linią na grzbiecie na południe od Ypres wybuchło dziewiętnaście min, a w tej samej chwili ogień otworzyły wszystkie brytyjskie działa na froncie długim na prawie dziesięć mil. Huk słyszano w Anglii. W ciągu kilku godzin piechota brytyjska, irlandzka, australijska i nowozelandzka zajęła grzbiet, który Niemcy trzymali przez dwa i pół roku. Nasza strona 7 czerwca opisuje ten dzień w skrócie; tu jest pełna historia.2
Messines było pierwszym uderzeniem brytyjskiej kampanii we Flandrii w 1917 roku, częścią wojny na froncie zachodnim I wojny światowej, i przygotowało grunt pod trzecią bitwę pod Ypres (Passchendaele). To także ważny rozdział historii wojskowej Irlandii, bo nacjonalistyczna 16. (Irlandzka) i unionistyczna 36. (Ulsterska) Dywizja atakowały ramię w ramię. Szerszy obraz dają bitwy pod Ypres oraz historia wojskowa Wielkiej Brytanii i Niemiec. Ta strona dotyczy roku 1917: o grzbiet walczono już jesienią 1914 roku, gdy Niemcy zajęli Messines w czasie pierwszej bitwy pod Ypres, a brytyjska historia oficjalna opisuje te walki pod osobną nazwą.3
Dlaczego Brytyjczycy zaatakowali grzbiet Messines?
Grzbiet Messines-Wytschaete to niskie pasmo wzgórz między Armentières a Ypres. Nie jest wysoki, według Haiga około 260 stóp (blisko 80 metrów) pod Wytschaete, ale na płaskiej równinie Flandrii to wystarczało. Z grzbietu Niemcy patrzyli z góry na brytyjskie okopy, stanowiska dział i drogi za nimi, a także na cały łuk Ypres na północy.4
Marszałek polny sir Douglas Haig planował główną ofensywę 1917 roku na wschód i na północ od Ypres. Nie mógł jej rozpocząć, dopóki Niemcy trzymali południowe ramię łuku, bo każdy brytyjski atak byłby tam obserwowany i oskrzydlany od strony Messines. Ludendorff widział ten sam problem z drugiej strony: póki łuk był w niemieckich rękach, pisał, każdy brytyjski atak pod Ypres był oskrzydlony od południa.5
Zadanie otrzymał generał sir Herbert Plumer i jego 2. Armia. Plumer był ostrożnym dowódcą, który przygotowywał się miesiącami: za frontem zbudowano linie kolejowe, drogi, wodociągi i składy, a każdą jednostkę szkolono, aż znała swoje zadanie i teren, przez który miała przejść. Imperial War Museums piszą, że natarcie zaplanowano z drobiazgową dokładnością, a Haig nazwał staranność przygotowań godną najwyższej pochwały.6
Front natarcia biegł na długości dziewięciu lub dziesięciu mil wzdłuż łuku, od St Yves na południu do Mount Sorrel na północy. Celem końcowym była linia Oosttaverne, niemiecka pozycja cięciwowa przecinająca podstawę łuku, więc najgłębsze planowane natarcie wynosiło około dwóch i pół mili (około czterech kilometrów).7
Jak działały miny pod Messines?
Sedno planu leżało pod ziemią. Według raportu Haiga głębokie prace minerskie pod grzbietem zaczęły się w lipcu 1915 roku, a w styczniu 1916 roku przyjęto je na wielką skalę. Kompanie tunelowe, w tym jedna australijska, drążyły chodniki pod ziemią niczyją i niemieckim frontem w nasiąkniętych wodą warstwach, a niemieccy minerzy kopali i odpalali własne ładunki, by je odnaleźć.8
Raport Haiga liczy dwadzieścia cztery zbudowane miny, z których cztery leżały poza ostatecznym frontem natarcia, a jedną zniszczył niemiecki ładunek. Minerzy wydrążyli około 8000 jardów chodników i, słowami Haiga, użyli w nich ponad miliona funtów materiałów wybuchowych. Szef sztabu Plumera, generał sir Charles Harington, podaje węższą liczbę dla dziewiętnastu min faktycznie odpalonych: 957 tysięcy funtów, czyli około 430 ton. Australijski Anzac Portal nazywa ten wybuch największą eksplozją wywołaną przez człowieka do tamtej pory, a historyk Nicholas Murray zalicza miny spod Messines do największych eksplozji niejądrowych w dziejach.9
Utrzymanie min było osobną bitwą. Na Hill 60, na północnym krańcu frontu, podziemne walki trwały ponad dziesięć miesięcy, a od listopada 1916 roku pracę prowadziła i dwóch wielkich ładunków strzegła 1. Australijska Kompania Tunelowa; to jej oficerowie zamknęli obwody, które je odpaliły. Pod Spanbroekmolen niemiecki ładunek przerwał chodnik do miny, a 171. Kompania Tunelowa odzyskała go dopiero w przeddzień bitwy. Haig odnotowuje, że ta mina wybiła największy krater ze wszystkich.10
Równie starannie obliczono godzinę. Harington opisuje oficerów, którzy w poranki przed natarciem sprawdzali, jak daleko widać człowieka o każdej porze świtu: o 3.00 człowieka było widać na około sto jardów, i Plumer sam wyznaczył godzinę zero na 3.10. W Dywizji Ulsterskiej, jak pisze Falls, piechocie kazano nie czekać dłużej niż piętnaście sekund na minę, która by nie wybuchła.11
Strona niemiecka: dlaczego Niemcy trzymali grzbiet?
Niemieckie dowództwo wiedziało, że natarcie nadchodzi. Według Beana dostrzegło oznaki przygotowań przeciw łukowi już w styczniu 1917 roku, a pod koniec kwietnia następca tronu Bawarii Rupprecht, dowódca grupy armii, uznał, że Brytyjczycy mogą tam uderzyć, gdy tylko będą mieli wolne wojska. Front trzymał na północy XIX Korpus, zwany Grupą Wytschaete, a na południu II Korpus Bawarski, oba podległe 4. Armii.12
Prawdziwe pytanie dla Niemców brzmiało, czy w ogóle zostać na grzbiecie. Szef sztabu Rupprechta, Hermann von Kuhl, zaproponował ewakuację łuku i odwrót za Lys. Ludendorff wspominał, że rozważano wycofanie się na pozycję cięciwową, ale armia uważała, że grzbiet da się utrzymać, a odparte ataki, jak dowodził, zawsze kosztują atakującego więcej. Bean dodaje, że dowódcy korpusów nie chcieli oddać grzbietu z doskonałym widokiem za linię, nad którą on panował, i łuku nie opuszczono.13
O minach jednak nie wiedzieli. Ludendorff pisał, że obie strony dawno przestały tam kopać, że niemieckie posterunki nasłuchowe nic nie słyszały i że ładunki musiały zostać założone dawno wcześniej. Bean ujmuje to dosadniej: niemieckie dowództwo w ogóle nie wiedziało o wielkich minach, a możliwości brytyjskich minerów fatalnie nie doceniono. Niewielki odwrót zniweczyłby całą ich pracę, ale nikt go z tego powodu nie zaproponował.14
Niemiecka doktryna opierała się na dywizjach kontrataku trzymanych za frontem, by uderzyć, gdy natarcie straci rozpęd. Pod Messines przyszły za późno. Bean odnotowuje, że pierwsze oddziały tych dywizji dotarły około południa, gdy grzbiet już padł, a Ludendorff przyznał, że silny ogień artylerii na całym łuku uniemożliwił odwodom skuteczne wejście do walki.15
Co się stało 7 czerwca 1917 roku?
O 3.10 dziewiętnaście min wybuchło jednocześnie. Cyril Falls, historyk Dywizji Ulsterskiej, opisuje wielkie słupy szkarłatnego ognia i ziemię rzuconą na pół mili; jej dowódca, generał major Oliver Nugent, nazwał ten widok wizją piekła. Imperial War Museums podają, że wybuch było słychać w Londynie. Całe załogi niemieckich okopów pierwszej i drugiej linii zginęły, zostały zasypane lub ogłuszone.16
Piechota trzech korpusów ruszyła za wałem ogniowym: na południu II Korpus Anzac z 3. Australijską, Nowozelandzką i 25. Dywizją, w środku IX Korpus z 36. (Ulsterską), 16. (Irlandzką) i 19. Dywizją, a na północy X Korpus z 41., 47. i 23. Dywizją. Pierwszy niemiecki system okopów stawiał niewielki opór, a ocaleni masowo się poddawali.17
Natarcie trzymało się harmonogramu niemal co do minuty. Około 7 rano Nowozelandczycy zajęli wieś Messines, a przed południem obie irlandzkie dywizje przebiły się przez Wytschaete. Według podsumowania Haringtona grzbiet zdobyto na całym froncie w ciągu trzech godzin, a około 10 rano utrzymywano pierwszą linię celów na wschód od obu wsi. Tylko w Battle Wood, na północ od kanału Ypres-Comines, opór trwał dalej.18
Czołgi odegrały niewielką rolę. Harington liczy ich około czterdziestu, z czego piętnaście dotarło do celów; Haig zauważył, że piechota szła tak szybko, iż tylko nieliczne zdążyły na czas, choć jeden pomógł Nowozelandczykom minąć punkt oporu na Fanny's Farm. Po południu świeże oddziały zaatakowały w dół wschodniego stoku i do wieczora zdobyły linię Oosttaverne, z wyjątkiem odcinka na wschód od Messines, który padł następnego ranka.19
Niemcy odpowiedzieli 8 czerwca. Po silnym ostrzale wieczorem kontratakowali niemal na całym nowym froncie świeżymi dywizjami, w tym 1. Rezerwową Dywizją Gwardii, ale nie zdołali się wedrzeć. W kolejnych dniach Brytyjczycy wysuwali posterunki naprzód i do 14 czerwca dawne niemieckie linie na północ od Lys były w ich rękach.20
Irlandczycy pod Messines: 16. i 36. Dywizja
Dla Irlandii Messines ma osobne znaczenie. 16. (Irlandzka) Dywizja powstała głównie z ochotników nacjonalistów w czasie, gdy przywódca partii John Redmond wzywał Irlandczyków do walki, a 36. (Ulsterska) Dywizja z unionistycznych Ulsterskich Ochotników (Ulster Volunteer Force). W czerwcu 1917 roku stanęły obok siebie w IX Korpusie: Ulsterczycy pod Nugentem na prawym skrzydle, a 16. Dywizja pod generałem majorem Williamem Hickiem na lewym.21
Ich celem była wieś Wytschaete, na najwyższym punkcie grzbietu. Granica między dywizjami przecinała wieś, więc każdej przypadła połowa. O 5.30 bataliony ulsterskie zajęły L'Enfer Hill i południowe umocnienia wsi, a 16. Dywizja przebijała się przez las Wytschaete; Falls opisuje, jak 9. batalion Royal Inniskilling Fusiliers oczyszczał ulsterską połowę ruin, a żołnierze Royal Munster Fusiliers z 16. Dywizji drugą.22
Wśród ofiar był major Willie Redmond, 56-letni nacjonalistyczny poseł z East Clare i brat przywódcy Partii Irlandzkiej. Uparł się, by iść do szturmu z 6. batalionem Royal Irish Regiment, i został trafiony wkrótce po wyjściu z okopu. Szeregowy John Meeke, sanitariusz z 11. batalionu Inniskillings z Dywizji Ulsterskiej, dotarł do niego i został przy nim, choć sam był ranny, a żołnierze z Ulsteru zanieśli Redmonda do punktu opatrunkowego swojej dywizji w Dranoutre, gdzie zmarł tego samego wieczoru. Meeke otrzymał Medal Wojskowy (Military Medal).23
Redmonda pochowano w ogrodzie klasztoru w Locre (dziś Loker) i zgodnie z wolą wdowy grobu nigdy nie przeniesiono na cmentarz wojenny; wciąż stoi osobno. 11 listopada 1998 roku prezydent Irlandii Mary McAleese, w obecności królowej Elżbiety II i króla Belgów Alberta II, otworzyła koło Messines Park Pokoju Wyspy Irlandii, okrągłą wieżę upamiętniającą żołnierzy z całej wyspy, którzy zginęli, zostali ranni lub zaginęli w czasie wojny. Falls liczy 1239 jeńców wziętych przez 36. Dywizję wobec 1119 jej strat do 9 czerwca.24
Australijczycy i Nowozelandczycy pod Messines
Południowy kraniec natarcia należał do II Korpusu Anzac generała porucznika sir Alexandra Godleya. Dywizja Nowozelandzka generała majora sir Andrew Russella miała za cel samą wieś Messines, na południe od niej nacierała 3. Dywizja Australijska generała majora Johna Monasha, a 4. Dywizja Australijska stała w odwodzie.25
Nowozelandczycy przechodzili przez wieś ulica po ulicy, piwnica po piwnicy. Na jej skraju starszy szeregowy Samuel Frickleton z 3. batalionu Nowozelandzkiej Brygady Strzelców, już ranny, poprowadził swoją sekcję przez brytyjski wał ogniowy i zniszczył dwa niemieckie karabiny maszynowe wraz z obsługą, które wstrzymywały natarcie. Później tego dnia został ranny ponownie i otrzymał Krzyż Wiktorii.26
Utrzymanie grzbietu kosztowało więcej niż jego zdobycie. Po zajęciu szczytu żołnierze na przednich stokach leżeli pod ciężkim niemieckim ostrzałem. Stewart, nowozelandzki historyk oficjalny, podaje straty dywizji w bitwie na 3700 ludzi, a nowozelandzkie Muzeum Armii liczy wśród nich około 700 zabitych; tabele Beana, obejmujące dłuższy okres, podają blisko 5000. Bean obliczył, że II Korpus Anzac poniósł ponad połowę wszystkich brytyjskich strat pod Messines.27
Ile ofiar pochłonęła bitwa pod Messines?
Jak na warunki frontu zachodniego Messines kosztowało niewiele, choć tanie nie było. Bean szacuje straty brytyjskie w bitwie na około 26 tysięcy, a australijski Anzac Portal podaje około 26 tysięcy zabitych, rannych lub wziętych do niewoli po każdej stronie w ciągu dwóch tygodni. Harington wspominał, że wieczorem 7 czerwca powiedział korespondentom wojennym, iż dzień kosztował jedną piątą przewidywanych strat.28
Straty niemieckie trudniej ustalić. Dane Reichsarchiv przekazane Beanowi dają około 23 tysięcy za ten sam okres, w tym 7548 zaginionych, podczas gdy brytyjska kwatera główna szacowała 39 tysięcy. Ostateczne zestawienie zdobyczy u Haiga to 7200 jeńców, 67 dział, 94 moździerze okopowe i 294 karabiny maszynowe; Harington podaje za 1 do 20 czerwca 7261 jeńców. Bean cytuje niemiecką historię oficjalną, według której łuk utracono ze strasznymi stratami.29
Kto wygrał bitwę pod Messines?
Messines było wyraźnym zwycięstwem brytyjskim. Grzbiet zdobyto w jeden dzień, niemieckie kontrataki zawiodły, a Brytyjczycy utrzymali to, co wywalczyli. Imperial War Museums nazywają je jedną z najbardziej udanych bitew wojny, a Bean pisał, że pokazało, iż brytyjski sztab potrafi zaplanować i przeprowadzić pierwszorzędne uderzenie.30
Po stronie niemieckiej ocena była równie ostra. Ludendorff przyznał, że brytyjskie miny złamały pozycję i że 7 czerwca drogo kosztował Niemcy, a Kuhl, cytowany przez Beana, nazwał bitwę jedną z najgorszych tragedii wojny. Niemcy musieli pogodzić się z utratą grzbietu i cofnąć na linię cięciwową u jego podstawy, a 10 czerwca następca tronu Rupprecht postanowił porzucić i ją, wycofując się o około półtora kilometra dalej na wschód, na linię przez Houthem i Warneton; tej samej nocy opuszczono też teren między Lys a St Yves.31
Dlaczego bitwa pod Messines była ważna?
Messines zabezpieczyło południowe skrzydło łuku Ypres i wzgórza, z których Niemcy latami obserwowali Brytyjczyków. 10 czerwca 5. Armia przejęła front na północ od niego, by przygotować główną ofensywę. Ludendorff zauważył, że Brytyjczycy nie wykorzystali przewagi: chodziło im, jak pisał, tylko o lepszą pozycję do wielkiej ofensywy we Flandrii.32
Ta ofensywa ruszyła dopiero 31 lipca 1917 roku, a Haig powierzył ją nie Plumerowi, lecz generałowi sir Hubertowi Goughowi, którego dalekie cele okazały się kosztowne. Spencer Jones zauważa, że Haig odrzucił ostrożny, metodyczny plan Plumera na rzecz ambitniejszego; dopiero gdy w sierpniu Plumer przejął bitwę, jego metoda krok po kroku, nazywana bite and hold (ugryź i trzymaj), przyniosła postęp. Messines stało się więc zarazem wzorem i ostrzeżeniem.33
Grzbiet nie pozostał brytyjski na zawsze. W kwietniu 1918 roku, w czasie niemieckiej ofensywy wiosennej we Flandrii, Niemcy znów zajęli Messines, a Ludendorff pisał o jego odzyskaniu. Część kraterów po minach z 1917 roku wciąż widać na grzbiecie.34
Gdzie toczyła się bitwa pod Messines?
Bitwa toczyła się na grzbiecie Messines-Wytschaete we Flandrii Zachodniej w Belgii, na południe od Ypres (Ieper), mniej więcej w połowie drogi między Ypres a Armentières. Wsie nazywają się dziś Mesen i Wijtschate. Front biegł od St Yves koło lasu Ploegsteert na południu, przez Messines i Wytschaete, do Hill 60 i Mount Sorrel koło kanału Ypres-Comines na północy.35
