Bitwa pod Tarutino 1812: atak, po którym Napoleon opuścił Moskwę

Tarutino nie było wielką bitwą, ale przyszło w punkcie zwrotnym kampanii 1812 roku. Przez miesiąc Napoleon siedział w Moskwie, czekając, aż car zawrze pokój, a armia rosyjska odpoczywała i rosła w siłę kilka dni marszu dalej. 18 października ta armia uderzyła. Po jednym dniu Wielka Armia była już na drodze z Moskwy.²

Moskwa i obóz pod Tarutino

Napoleon wkroczył do Moskwy 14 września i zaczął słać do Aleksandra I propozycje pokoju. Car nigdy nie odpowiedział. Feldmarszałek Michaił Kutuzow pozwalał Francuzom wierzyć, że pokój jest blisko, a sam zbierał świeże wojska i przeniósł armię pod Tarutino, przy drodze kałuskiej na południowy zachód od miasta. Stała tam między Napoleonem a bogatymi guberniami południowej Rosji.³ › Napoleon Bonaparte

Naprzeciw stał marszałek Joachim Murat ze strażą przednią: osłoną jazdy i V Korpusem księcia Józefa Poniatowskiego, polskim korpusem Wielkiej Armii. Rosyjska Biblioteka Prezydencka ocenia siły Murata na około 26 tysięcy ludzi, w tym 8 tysięcy jazdy, rozłożonych nad rzeką Czerniszną około ośmiu kilometrów na północ od Tarutino. Przez kilka tygodni placówki żyły obok siebie niemal po przyjacielsku. Sam Murat ostrzegał Napoleona, że jego pozycja jest zła: środek i prawe skrzydło osłaniały rzeki, ale lewe przylegało do lasu, przez który mogła przejść rosyjska piechota i jazda.⁴

Plan

Na Kutuzowa naciskano, by zaatakował, i zgodził się uderzyć na Murata. Według Biblioteki Prezydenckiej plan, przygotowany przez kwatermistrza generalnego K. F. Tolla, zakładał okrążenie i zniszczenie straży przedniej. Generał Levin von Bennigsen miał zadać główny cios w lewe skrzydło Francuzów, Miłoradowicz uderzyć w środek przy wsparciu głównej armii, a oddziały partyzanckie Dorochowa i Fignera wejść Francuzom na tyły. Wielka Encyklopedia Radziecka przypisuje natomiast główne uderzenie jeździe Miłoradowicza na lewym skrzydle, a Bennigsenowi dowództwo trzech kolumn prawego skrzydła. Wszystko zależało od tego, czy kolumny nadejdą jednocześnie. Nie nadeszły.⁵

18 października: zaskoczenie pod Tieterinką

Bitwa zaczęła się o siódmej rano atakiem z zaskoczenia pułków kozackich pod wsią Tieterinka. Kozacy generała Orłowa-Denisowa spadli na jazdę generała Sebastianiego na skrzydle francuskim, rozbili ją i zajęli jej obóz, a potem, jak zauważa Rickard, zajęli się jego plądrowaniem. Za nimi ruszyła piechota Bennigsena. Zajęła przesmyk na tyłach pozycji Murata i przez pewien czas groziła odcięciem mu drogi.⁶

Francuzi nie wpadli w panikę. Polacy Poniatowskiego utrzymali pozycję i dali straży przedniej mocne oparcie. Murat poprowadził karabinierów i kirasjerów do serii kontrataków, przebił się i w porządku wycofał wojska w stronę Spas-Kupli i Woronowa. Po stronie rosyjskiej zginął od kuli armatniej generał Karl Baggowut, który prowadził natarcie na środek i lewe skrzydło Francuzów. Kutuzow postanowił nie wprowadzać do walki głównych sił i około czwartej po południu bitwa się skończyła.⁷

Zwycięstwo czy stracona szansa?

Źródła ostro różnią się co do strat. Biblioteka Prezydencka podaje, że francuska straż przednia straciła około 2500 zabitych, 2000 jeńców, 38 dział i cały tabor, a straty rosyjskie od 300 według raportu Kutuzowa do 1200 według historyka wojskowości M. I. Bogdanowicza. Rickard podaje niemal odwrotny bilans: nawet 1000 Rosjan i tylko około 250 Francuzów, wśród rannych Francuzów generała Lefebvre-Desnouettes'a.⁸

Oba źródła zgadzają się, że plan zawiódł. Biblioteka Prezydencka pisze, że cel operacji nie został osiągnięty, a Francuzi ponieśli tylko częściową klęskę; Rickard nazywa atak nieudanym, bo Rosjanie nie wykorzystali początkowego sukcesu. Spór zaczął się od razu. Bennigsen obwiniał Kutuzowa o wstrzymanie głównej armii. Według relacji współczesnych, gdy feldmarszałek gratulował mu zwycięstwa, nawet nie zsiadł z konia, a w swoim raporcie przypisał sobie zaszczyt rozpoczęcia, prowadzenia i zakończenia bitwy.⁹

Dlaczego Tarutino ma znaczenie

Bez względu na liczby skutek był wyraźny. W połowie października Napoleon wiedział już, że będzie musiał opuścić Moskwę, a po Tarutino przyspieszył swoje plany. Rankiem 19 października pierwsze oddziały Wielkiej Armii wymaszerowały z miasta, według Rickarda około 95 tysięcy ludzi z 500 działami. Napoleon zamierzał cofać się na południe przez nietknięte wojną ziemie, ale po zaciętej bitwie pod Małojarosławcem 24 października zawrócił na spustoszony szlak, którym przyszedł.¹⁰ › Bitwa pod Małojarosławcem, 1812

Dla armii rosyjskiej bitwa miała wielkie znaczenie moralne w przededniu kontrofensywy, a Aleksander I hojnie nagrodził Kutuzowa, Bennigsena i uczestników walki. Dla Polaków z V Korpusu, którzy utrzymali linię, zaczynał się długi i straszny odwrót. Historia ich wodza kończy się rok później pod Lipskiem, o czym piszemy w biografii Józefa Poniatowskiego.¹¹